Senat pen Májilis nege biriktirildi — sarapshy jańa saıası modeldiń mánin túsindirdi
ASTANA. KAZINFORM — 1 shilde kúni Qazaqstan zań shyǵarýshy bıliktiń jańa formatyna kóshedi. Eki palataly Parlament — Senat pen Májilis ornyn 145 depýtattan turatyn bir palataly Quryltaı basady.
Jańa modeldiń mánin, onyń tarıhı negizin jáne ne ózgeretinin Jibek Joly telearnasynyń «Taldaý» baǵdarlamasynda sarapshy Nurbek Mátjanı túsindirdi.
Sarapshynyń aıtýynsha, elimizdiń saıası júıesindegi aýqymdy burylys bir kúnde týǵan sheshim emes. Kerisinshe, táýelsizdik jyldarynda qalyptasqan parlamentarızmniń zańdy jalǵasy ári úshinshi kezeńi. Nurbek Mátjanı bul ózgeristiń mánin tek ataýyn aýystyrý dep qaramaýǵa shaqyrady.
— Bul jerde áńgime tek Parlamenttiń ataýyn aýystyrýda emes. Biz tutastaı jańa saıası modelge kóship otyrmyz. Jańa Konstıtýtsııaǵa sáıkes Qazaqstan eki palataly júıeden bas tartyp, bir palataly Quryltaı ınstıtýtyna kóshedi. Quryltaı 145 depýtattan turady, olar jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde bes jyl merzimge saılanady. Buryn Senat pen Májilis bólisip kelgen ókilettikter endi bir organǵa shoǵyrlanady, — deıdi ol.
Sarapshy bul sheshimniń astaryn túsiný úshin tarıhqa kóz júgirtý kerektigin aıtady. Onyń paıymdaýynsha, táýelsiz Qazaqstannyń parlamentarızm tarıhyn úsh dáýirge bólýge bolady.
Birinshi dáýir — Joǵarǵy Keńes kezeńi. 1991 jyly el táýelsizdigin jarııalaǵanda, zań shyǵarýshy organ retinde keńestik júıeden qalǵan Joǵarǵy Keńes jumysyn jalǵastyrdy. Dál osy organ 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýtsııalyq zańdy qabyldap, jańa memlekettiń quqyqtyq negizin qalady. 1993 jyly alǵashqy Konstıtýtsııa qabyldanyp, Joǵarǵy Keńes eń joǵary ókildi ári zań shyǵarýshy organ retinde, bir palataly parlament bekitildi. Alaıda 1994 jylǵy saılaýdan keıingi quqyqtyq daǵdarys 1995 jyly Konstıtýtsııalyq sottyń sheshimimen aıaqtalyp, Joǵarǵy Keńes taratyldy.
Ekinshi dáýir — eki palataly Parlament kezeńi. 1995 jylǵy 30 tamyzda jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýtsııa eldi alǵash ret eki palataly júıege kóshirdi.
— Sol kezde ornatylǵan modeldiń logıkasy anyq edi. Zań jobalary aldymen Májiliste qaralyp, keıin Senatqa joldandy. Al Senat zańnyń sapasyn qaıta saralap, óńirlerdiń ustanymyn eskerdi. Osylaısha árbir zań birneshe súzgiden ótip otyrdy. Bul júıe otyz jylǵa jýyq qyzmet etti, — dep túsindiredi sarapshy.
Osy kezeńde Parlament quramy birneshe ret ózgergen. Nurbek Mátjanıdiń aıtýynsha, alǵashqy shaqyrylymda Májiliste 67 depýtat bolsa, 1999 jylǵy reformadan keıin olardyń sany 77-ge jetken. 2007 jylǵy konstıtýtsııalyq ózgerister partııalyq júıeni kúsheıtip, depýtat sanyn 107-ge deıin ósirgen. Al 2022 jylǵy saıası reformalar eldi aralas saılaý júıesine qaıtardy. Sonyń nátıjesinde qazirgi Májilis 98 depýtattan turady, 69-y partııalyq tizimmen, 29-y birmandatty okrýgterden saılanǵan.
Sarapshy bul kezeńde zań shyǵarýshy organnyń qol jetkizgen nátıjesin atap ótedi. Otyz jyldan astam ýaqytta Parlament myńdaǵan zań qabyldaǵan. Onyń ishinde ulttyq valıýtanyń qalyptasýy, salyq pen bıýdjet júıesiniń qurylýy, Azamattyq jáne Qylmystyq kodeksterdiń qabyldanýy, sot reformasy, kásipkerlik pen áleýmettik saıasattyń damýy — osynyń bári sol zańdar arqyly júzege asqan.
Úshinshi dáýir — Quryltaı kezeńi. Sarapshynyń túsindirýinshe, jańa modeldiń negizgi maqsaty — zań shyǵarý rásimin yqshamdaý, depýtattardyń jaýapkershiligin arttyrý jáne sheshim qabyldaý protsesin jedeldetý. Sonymen qatar jańa Konstıtýtsııada jergilikti ókildi organdardyń rólin kúsheıtýge, bılik tarmaqtarynyń ózara jaýapkershiligin naqtylaýǵa jáne azamattardyń saıası qatysýyn keńeıtýge baǵyttalǵan normalar kózdelgen.
Ótpeli erejelerge sáıkes, jańa Konstıtýtsııa kúshine engennen keıin Prezıdent Quryltaı saılaýyn taǵaıyndaıdy. Osy saılaýdan soń el parlamentarızmi jańa ınstıtýtsıonaldyq formatta jumysyn bastaıdy.
Eske sala keteıik, bıyl 1 qyrkúıekten bastap Quryltaı óz jumysyna kirisedi.
