Semizdik qanymyzda joq - nýtrıtsıolog-maman

Onyń aıtýynsha, Qazaqstan Respýblıkasynda artyq salmaq jáne semizdik boıynsha sońǵy zertteý 2014 jyly júrgizilgen. S.J. Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medıtsına ýnıversıteti Qazaq taǵamtaný akademııasymen birlese júrgizgen zertteý nátıjesinde eresekter tobynyń shamamen 21 paıyzynyń artyq salmaǵy bar ekeni anyqtalǵan. Sonymen birge, balalardyń 7%-y, eresekterdiń 9%-y semizdikke shaldyqqan. Sońǵy ýaqytta bul kórsetkish basqa mekemelerdiń zertteýlerine sáıkes 30% ósken.

«Semizdiktiń qoǵamymyzda kóbeıip jatqany - óte qaýipti jaǵdaı. Genetıkalyq turǵydan alsaq, semizdik bizdiń tegimizde joq. Oǵan áser etip otyrǵan - qazirgi zamanaýı tamaqtaný túriniń ózgerýi. Sonyń ishinde, jartylaı daıyn, daıyn, fastfýd ónimderiniń kóbeıýi tikeleı qatysty bolyp otyr. Sondaı-aq, az qozǵalý da keri áserin tıgizedi. Fızıkalyq júktememen aınalysatyn jumys túriniń azdyǵy da - birden-bir sebep», - deıdi almatylyq nýtrıtsıolog-dáriger, dıetolog Maıgúl Qaınarbaeva.

Mamandar semizdiktiń 90 paıyzy durys tamaqtanbaýdan jáne az qımyldaýdan paıda bolatynyn aıtady. Artyq salmaǵy bar adamdar júrek-qantamyr aýrýlaryna, jatyr moıny men analyq, atalyq bezder, sút bezi, toq ishek, búırek, baýyr jáne ót qabynyń qaterli isikteri, osteoporoz, artrıt, tynys alý aǵzalarynyń aýrýlaryna jıi shaldyǵady. Sondaı-aq, bul dertke shaldyqqandardyń ómir jasy da 7 jylǵa qysqaratyn kórinedi.

«Artyq salmaq pen semizdiktiń densaýlyqqa zııandy áseri óte joǵary. Sonyń birden-bir sebebi - durys tamaqtanbaý. Semizdik saldarynyń 95% - durys tamaqtanbaýdan bolsa, tek 5% ǵana - basqa jaǵdaılar, onyń ishinde ol tuqym qýalaýshylyq nemese endokrındik júıedegi aqaýlardan týyndaıdy», - deıdi maman.

Barsha álemde jetkiliksiz salmaqqa qaraǵanda artyq salmaq pen semizdik ólim-jitimge kóbirek ushyratady. Dıabet aýrýynyń 44%-y, júrektiń ıshemııalyq aýrýynyń 23%-y, keıbir qaterli isik aýrýlarynyń 7-41%-y artyq salmaq pen semizdik áserinen týyndaǵan. Dene massasynyń ındeksi 25-ten artyq nemese teń bolsa - artyq salmaq bar degen sóz. Al, dene massasynyń ındeksi 30-dan artyq nemese teń bolsa - ol semizdik bolyp esepteledi.

«Adam kez kelgen jasta semizdikke ushyraýy múmkin. Ásirese, adam jasy ulǵaıǵan saıyn zat almasý protsesi ózgeredi. Soǵan baılanysty túsken tamaqtyń sińirilýi de artyq salmaq bolyp jınalýy múmkin. Adam balasy aǵzaǵa qansha tamaq tússe, sonshalyqty energııa jumsaýy kerek. Aýyr, maıly, kalorııasy kóp tamaqtardy jeńil sińiriletin ratsıonǵa aýystyrý kerek. Sút ónimderin meılinshe kóp qoldanǵan durys. Et ónimderi de dastarhan mázirinde bolýy kerek. Biraq kúndelikti kóp mólsherde ásirese, qyzyl etti paıdalaný kerek emes, ony qus eti men balyq etine almastyrǵan durys. Sonymen qatar, kókónister, jarmalar bolǵany jón», - deıdi sarapshy.

Nýtrıtsıolog-mamannyń sózinshe, qazir tamaq daıyndaý tehnologııasy ózgergen. Al semizdikten arylýdyń tıimdi joly - durys túzilgen tamaq ratsıonyna baılanysty. Artyq tamaqtanýdyń aldyn alý úshin organızmge qajetti zattekterdiń ýaqytyly ári qajetti mólsherde túsip otyrýyn árdaıym qadaǵalaý qajet.

«Osy kúni úıde otyrǵan áıelder, jańadan bosanǵan áıelder artyq salmaq jınaǵannan keıin túrli ádiske júginedi. Ózdiginshe aryqtaýǵa barynsha tyrysady. Ǵalamtordan san alýan aqparat alyp, sony qoldanýǵa kirisedi. Óz betinshe túrli shaılar, dári-dármekter ishedi. Ár adamnyń aǵzasy ártúrli bolǵandyqtan, bala emizetin ýaqytta birden salmaq tastaýǵa bolmaıdy. Artyq salmaq qıyndyq týǵyzyp jatsa, arnaıy dáriger-dıetologqa júgingen abzal. Birden salmaq tastaý súttiń joǵalýyna da ákelýi múmkin», - deıdi dıetolog dáriger.

Sonymen qatar, qazirgi adamdar óz basyndaǵy kúızelisti tamaqpen basýdy ádetke aınaldyrǵan. ıAǵnı, túrli problemany tamaqty kóp jeý arqyly basýǵa tyrysady. Bul jerde psıhologııalyq kómektiń qajettigi týyndaıdy.

«Az ýaqytta salmaq tastaý úshin saýatty túrde tamaqtaný protsesin qadaǵalap úırený abzal. Sondaı- aq, belsendi fızıkalyq júkteme qajet. Birte-birte salmaq tastaǵan adam keıin sol salmaqty jınamaıdy. Sebebi, aǵzany bul protseske úıretý kerek, júıeli túrde aryqtaǵannyń tıimdiligi orasan zor. Tez arada kóp salmaq tastasa, qaıtadan sol salmaqty jınap alý qaýpi joǵarylaıtynyn umytpaý kerek. Sebebi, ol - adam aǵzasynyń qorǵanys reaktsııasy», - dep kórsetti maman.

Mamannyń pikirinshe, adam retsiz tamaqtanǵannan asqazan syıymdylyǵy da keńeıip ketedi. Durys tamaqtaný júıesin qalyptastyrýdyń da óz satylary bar.

«Eń aldymen, unnan jasalǵan ónimderden bas tartý kerek. Máselen, adamnyń bir ádetin ózgertý úshin adamǵa 21 kún kerek. Keshki saǵat jetiden soń tamaqtanbaǵan durys. Keshki tamaq qozǵalys bolmaǵandyqtan artyq maı bolyp jınalady. Adam dastarhan basynan toımaı turý kerek. Ol toıyný sezimi adamnyń ortalyq júıke júıesine 20 mınýttan soń keledi, soǵan deıin shydaý kerek. Ol úshin tamaqty asyqpaı jeý kerek, jaqsylap shaınaý kerek, aýyz qýysynda tamaqtyń qorytylýyna kómektesý kerek. Osylaı birtindep asqazannyń kólemi azaıa bastaıdy. Biraq barlyǵy júıeli túrde bolýy kerek. Oǵan biraz ýaqyt kerek bolýy múmkin», - dedi dáriger.

Kez kelgen otbasynda tamaqtaný úrdisi sol úıdiń óskeleń urpaǵynyń da tamaqtaný mádenıetin qalyptastyrady. Anasy otbasyn qalaı tamaqtandyrsa, balalar da sol ádetti boıyna sińirmek. ıAǵnı,bolashaqta bala eseıgende ol da óz otbasynan sony talap etedi. Sondyqtan, analar osy jerde qatelespeýi kerek deıdi maman.

«Artyq salmaqqa bala qursaqta jatqan kezde beıimdeletinin biri bilse, biri bilmeıdi. Bala týǵan kezde anasynda da, ákesinde de semizdik bolsa, ol balada semizdiktiń damý múmkindigi - 97 paıyz. Tek qana ákesinde bolsa, er balaǵa berilý múmkindigi - 47%. Al qyz balaǵa anasynan shamamen 86% beriledi. ıAǵnı, anasynan qyz balaǵa berilý qaýpi joǵary», - deıdi Maıra Qaınarbaeva.

Artyq salmaq derti boıynsha Meksıka, AQSh elderi kósh bastap tur. Al Azııa elderi artyq salmaqtyń taralýy boıynsha sońǵy oryndarda. Degenmen, elimizde tamaqtanýdyń ózgerýi, shet elderden túrli fastfýdtardyń kelýi, adamdardyń kóbine úıde emes, syrttan tamaqtanýy qoǵamda etek alyp kele jatqany da - bir sebep.

Nýtrıtsıolog-dáriger abaısyzda artyq salmaq jınap alǵan adamdarǵa aryqtaýǵa asyqpaýǵa keńes beredi.

«Durys tamaqtanýdyń ustanymy boıynsha, deni saý adam kúndelikti tórt ret tamaqtanýy kerek. Ol - tańǵy as, ekinshi tańerteńgilik as (saǵat on birlerde), túski as jáne keshki as. Túngi mezgilde kóp tamaqtanýǵa bolmaıdy. Jetiden keıin múldem tamaqtanbaý degen qaǵıda salystyrmaly túrde aıtylǵan. Ol úrdis negizinde kúndiz qyzmet jasaıtyn adamdarǵa qatysty. Al túngi aýysymda jumys jasaıtyndar úshin bul protsess basqasha júredi», - dep qorytyndylady dáriger.