Semeı polıgonyndaǵy qasirettiń qalaı bastalǵanyn el bilýi tıis - M.Eleýsizov
ALMATY. Tamyzdyń 28-i. QazAqparat /Erbol Azanbek/ - Búgin Almatyda «Alash úni» Qoǵamdyq birlestikter odaǵynyń uıymdastyrýymen jáne Almaty qalasy ákimshiligi men «Tabıǵat» ekologııalyq odaǵynyń qoldaýymen «Qazaqstan -ıadrolyq qarýsyz beıbitshilik úshin» atty dóńgelek ústel májilisi ótti,
dep habarlaıdy ҚazAқparat .
Shara kөkke 40 қara shar (40 jyl ıadrolyқ synaқtyң өtkizilgenine) men 20 aқ shardy (20 jyl ıadrolyқ synaқtyң toқtalғanyna) ұshyrýdan bastaldy. Қazaқstandyқtardyң patrıotızmin қalyptastyrý men rýhanı құndylyқty kөterý, қasireti kөp Semeı polıgonynyң 60 jyldyғyn atap өtý maқsatynda өtkizilgen sharaғa tanymal қoғam қaıratkerleri, tүrli elshilik өkilderi, ғalymdar, saıasattanýshylar men қoғamdyқ ұıym өkilderi қatysty.
Shara barysynda aıtylғandaı 1949-1990 jyldar aralyғynda Semeı ıadrolyқ polıgonynda 475 қarý tүri synalғan. Sonyң saldarynan, shekaralyқ terrıtorııa halқy өte aýyr jәne sozylmaly sәýlelenýge ұshyrap, synaқ zardaptary Hırosıma men Nagasakıdegi atomdyқ bombalaýdan da asyp jyғyldy. Sol jyldary polıgonғa sharýashylyқ jaıylymdar men egistik jerler tartyp alynyp berilip, osynyң saldarynan aımaқ ekonomıkalyқ jәne әleýmettik damýdyң daғdarysyna ұshyrady. Naқ sol jyldary jalғan jolmen «Býrtsýlezge қarsy kүresetin» arnaýly dıspanser ashylyp, Abaı jәne Abraly aýdandarynan 10 000 adam jasyryn baқylaýғa alynғan. Eshkimdi emdemegen, tek radıatsııa әserin zerttegen sol 10 000 adamnan bүginde 3 000 adam ғana esepte қalғan. Al қalғan 7 000 adam өli me, әlde tiri me, belgisiz.Semeıdegi ıadrolyқ synaқtyң saldarynan soңғy jyldary әr jүz myң adamғa shaққanda jүıke-psıhologııalyқ aýrýғa shaldyққan adamdardyң sany 960-tan 1624-ke, aқyl-oıy kem adamdar 3105-ten 4612-ge, nevroz jәne jүıke tamyr derti bar adamdar 3692-ge kөbeıgen. Al sary aýrý, ish aýrýy, týberkýlez sııaқty aýrý tүrleri halyқty әbden meңdep, arasynda kөpshiligi naғyz tұқym қýalaıtyn daýasyz rak, paralıch, anemııa, jazylmaıtyn teri aýrýlarynyң alýan tүrlerine dýshar bolyp otyr. Synaқ zardaptary dәri men dәrigerlerdi dәrmensiz etip, adamzat balasynda kezdespegen aýrý-syrқaýlardyң «jaңa» tүrlerin týyndata bastaғan.
«Tabıғat ekologııalyқ odaғynyң tөraғasy Mels Eleýsizovtyң aıtýynsha, 1991 jyly 29 tamyzda Elbasy N.Ә.Nazarbaev polıgondy jabý týraly Jarlyққa қol қoıýynan soң ғana jaғdaı өzgerdi. Sonymen қatar, kөregen saıası kөzқaraspen Қazaқstan jappaı қyryp-joıý қarý-jaraғynan bas tartty. «Mұny әlem joғary baғalap, onyң maңyzy 2010 jylғy Қazaқstannyң EҚYҰ-ғa tөraғalyқ eter tұsynda erekshe құndylyққa ıe bolyp otyr. Alaıda қazir Semeı polıgony týraly ұmytylyp barady. Onyң қalaı bastalғany, қasireti el esinde bolýy tıis», deıdi M.Eleýsizov.
Shara barysynda Ұlttyқ ıadrolyқ ortalyқ өkilderi polıgonnyң қazirgi jaғdaıy týraly baıandap, esep berdi.
