Semeı ormany: qasiretten keıingi qaıta túleý
ASTANA. KAZINFORM — Osydan úsh jyl buryn Semeı ormanyndaǵy alapat órt 60 myń gektardan astam jerdi kúlge aınaldyryp, 14 ormanshynyń ómirin qıǵan edi. El tarıhyndaǵy eń iri orman órtiniń birinen keıin óńirde tabıǵatty qalpyna keltirý jumystary qarqyn aldy. Búginde rezervatta órtten qorǵanys júıesi jańartylyp, júzden astam tehnıka satyp alyndy, halyqaralyq tehnologııalar engizilýde, al órtengen alqaptarda mıllıondaǵan qaraǵaı kósheti ósirilip jatyr. Semeı ormanynyń búgingi tynysy men ormanshylardyń jankeshti eńbegi týraly Jibek Joly telearnasynyń «Ekoaýdıt» baǵdarlamasy arnaıy shyǵarylym ázirledi.
Bes jylda 115 mln aǵash egildi
Semeı ormanyndaǵy Kashtak ormanshylyǵynyń basshysy Dıdar Qabylhanovtyń aıtýynsha, mamandar órtten zardap shekken alqaptardy tazalap, qaıta orman ósirý jumystaryn júrgizýde. Órtengen aǵashtar kesilip, qaldyqtar qys mezgilinde joıylady. Odan keıin kóshet otyrǵyzý kezeńi bastalady.
Dıdar Qabylhanov — tilsiz jaýmen 4 táýlik tynbaı tireskenderdiń biri. Jańa ǵana jabylyp júrip óshirgen jerdiń jalt bere qaıta laýlaǵanyn kórdi. Óıtkeni dúleı jel damylsyz úrlep, ottyń astyn kóseýmen boldy. Onsyz da jaz boıy jańbyr kórmeı, qýańshylyqtan qulazyǵan orman qýraǵan qamystaı lapyldaı berdi. Tájirıbeli ormanshy alapatqa tamyzyq bolǵan taǵy bir jaıt bar deıdi.
— Qylqan japyraqty qaraǵaıymyz órtke óte beıim keledi. Qatty órt bolǵanda smola bóledi. Órt bastalǵan kúni shamamen 35-40 gradýstaı ystyq boldy. Qurǵaqshylyqqa ystyq jel boldy. Sodan órt ulǵaıyp ketti, — dedi D. Qabylhanov.
Jas kóshetterdiń tamyr alyp ketýi de bir ýaıym. Óıtkeni Semeı topyraǵy qumdy ári óte ystyq. Sondyqtan ormanshylar órt sóndirý tehnıkasymen jıi- jıi sýarýǵa májbúr.
Zamıra Ǵalıeva «Semeı ormanyna» jumysqa kirgende bul qaraǵaılardyń boıy bir qarys edi. Orman qoryn qalpyna keltirip, molaıtý ońaı emes. Bul iske atasy da, ákesi de búkil ǵumyryn arnaǵan.
— Sońǵy bes jylda 115 mln túp aǵash ektik. Osy kúzde qalǵan jospardy oryndaımyz.Kelesi kóktemde de 5 gektardaı alqapqa egemiz.Osylaısha belgilengen mejege jetkizemiz. Osyndaı qurǵaq, ystyq klımatqa, jeli basylmaıtyn qatal tabıǵı jaǵdaıǵa beıimdelgen qaraǵaı aǵashyn ǵana egemiz, — deıdi «Semeı ormany» MOTR Orman qoryn qalpyna keltirý jáne molyqtyrý bóliminiń basshysy Zamıra Ǵalıeva.
Rezervat mamandary jyl saıyn 5 myńdaı gektarǵa qaraǵaı egedi. Osylaısha Prezıdent aıtqan 2 mlrd aǵashtyń 115 mln-y Semeı topyraǵynda tamyr jaıdy. Biraq qýańshylyqtan bıyl kóktemde egilgen 14 mln kóshettiń bári birdeı ónbeı tur.
Ońtústik Koreıadan kelgen jańa ádis
Órtten keıingi qalpyna keltirý jumystaryna halyqaralyq seriktester de tartylǵan. Sonyń biri — Azııa orman yntymaqtastyǵy uıymy. Uıymnyń qoldaýymen Semeıde ońtústikkoreıalyq tehnologııalar engizilip jatyr.
ıAǵnı, buryn aryqtardyń arasyna 3 metr, kóshetterdiń arasyna 70 sm qaldyryp eksek, ońtústikkoreıalyqtar júıekterdi jaqyndaý, kóshetterdi bir-birinen alystaý egedi eken. Sondaı-aq, arasyna tehnıka kire alatyndaı alqaptarǵa bólinedi. Osyndaı ádispen sońǵy eki jylda 60 gektarǵa kóshet egildi.
— Eń aldymen 9 gektar bolatyn bir blokqa kóshet egemiz. Shemaǵa baılanysty aralary ashyq bolady. Kelesi blok taǵy 9 gektardy quraıdy. Eger orman órti bola qalsa, arasynan kólik óte alatyndaı jańa tásilder engizip jatyrmyz, — «Semeı ormany» rezervaty orman ósirý jáne orman molyqtyrý ınjeneri Aıdana Sabyrjan.
Jaqynda órt oırandaǵan orman syrtynda qaraǵaıǵa súıengen buǵy músini paıda boldy. Ońtústikkoreıalyq músinshi ony janyp ketken aǵash jańqalarynan jasapty.
Koreı sýretshisi Chon Chan I jaraly tabıǵattyń «janaıqaıyn» osylaı jetkizip, kópke oı salǵysy keledi.
— Orman órtengende tek aǵashtar ǵana kúımeıdi. Tabıǵattyń jady, jan-janýardyń mekeni, adam men tabıǵattyń arasyndaǵy kózge kórinbeıtin baılanysqa da syzat túsedi. Sondyqtan osy qasiretti óner tilimen sóıletkimiz keldi. Janyp ketken aǵash dińderi men butaqtaryn jınap, olarǵa jańa ómir syıladyq. Adamǵa oı salatyn músinge aınaldyrdyq. Bul týyndylar órt jalmaǵan qasiretti ǵana emes, onyń qaıta jańǵyra alatyn ishki qýatyn kórsetedi. Olar adamzattyń tabıǵat aldyndaǵy jaýapkershiligin eske salady, — dedi músinshi, Let’s Forest 2026 Kazakhstan jobasynyń jetekshisi Chon Chan I.
Ortalyq Azııadaǵy biregeı tuqym stantsııasy
Semeı ormanyndaǵy mańyzdy nysandardyń biri — orman tuqym stantsııasy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2024 jylǵy Joldaýynda bul keshendi búkil elge úlgi retinde atap ótken bolatyn. Jylyna 3 mıllıonnan astam qaraǵaı kóshetin ósiretin ortalyq Ortalyq Azııadaǵy teńdessiz joba sanalady.
— Bizde qaraǵaı búrin jınaýdan bastap tuqymdy saqtaýǵa deıingi barlyq jumys bir jerde atqarylady. Orman sharýashylyqtary jınaǵan búrler aldymen qoımada keptirilip, keıin arnaıy qondyrǵylarda óńdeledi. Osydan soń tuqymdary iriktelip, uzaq ýaqyt saqtaýǵa jiberiledi. Keshendegi jabdyqtardyń barlyǵy Shvetsııadan jetkizilgen. On jyldan astam ýaqyt ótse de, tehnıka senimdi jumys istep tur, — dedi orman tuqymbaǵy men orman tuqymy stantsııasy kesheniniń basshysy Rýslan Nádirbekov.
Tuqym óńdelgennen keıin ony egip, jylyjaılarǵa ornalastyrý kezeńi bastalady. Bul jumys ta tolyqtaı avtomattandyrylǵan. Arnaıy jeli qunarly topyraqty óńdep, tyńaıtqyshtarmen baıytady, keıin daıyn sýbstrat arnaıy kassetalarǵa salynyp, ár uıashyqqa tuqym sebiledi.
Mamandardyń aıtýynsha, mundaı kúrdeli protsesti avtomattandyrylǵan júıe nebári úsh kúnniń ishinde oryndap, tutas jylyjaıdy kóshetpen toltyra alady.
Keshende jabyq tamyr júıesi tehnologııasy qoldanylady. Sonyń arqasynda qaraǵaı kóshetteri dástúrli tálimbaqtarǵa qaraǵanda anaǵurlym jyldam ósedi. Kóshetter turaqty sýarylyp, qorektik zattarmen qamtylady. Nátıjesinde ashyq alańda eki jylda jetiletin kóshet munda alty aıda otyrǵyzýǵa daıyn bolady. Bul jylyna eki ret ónim alýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstannyń eń úlken ormany
Semeı ormany — Qazaqstandaǵy eń úlken orman alqaby. Onyń jalpy aýmaǵy 657 myń gektardan asady, sonyń 423 myń gektardan astamyn orman alqaby quraıdy. Rezervat aýmaǵynyń kólemi Abaı oblysynyń jeti aýdanyn qamtıdy. Quramynda 10 fılıal men 34 ormanshylyq bar.
Sońǵy jyldary bolǵan iri órtterdiń saldarynan orman qorynyń shamamen 10 paıyzy zardap shekti. Osyǵan baılanysty rezervattyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyrtýǵa qomaqty qarjy bólindi.
— Rezervatty tehnıkamen jaraqtandyrýǵa shamamen 3 mlrd teńge bólinip, 100-den astam arnaıy tehnıka satyp alyndy. Olardyń qatarynda órt sóndirý kólikteri, júk mashınalary, patrýldik órt keshenderi men traktorlar bar. Sonymen qatar orman órtterin erte anyqtaý júıesi pılottyq rejımde iske qosyldy, — dedi Abaı oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasy basshysynyń mindetin atqarýshy Muhıt Ramazanov.
Jańartý aıasynda rezervatqa 53 órt sóndirý avtotsısternasy, 40 kishi orman patrýldik órt kesheni, 26 mobıldi patrýldik keshen, 38 traktor jáne ózge de arnaıy tehnıka jetkizilgen.
Qazir Semeı ormany rezervatynyń jedel basqarý ortalyǵynda 40 beınekamera jumys isteıdi. Olar órt qaýpi joǵary aýmaqtardy baqylaýǵa múmkindik beredi. Degenmen mamandar mundaı aýqymdy orman alqabyn tolyq baqylaý úshin erte anyqtaý júıesin odan ári jetildirý qajet ekenin aıtady.
Sońǵy jyldary ormanshylyqtardaǵy órtke qarsy jasaqtar da kúsheıtilgen. Jańa tehnıka men qural-jabdyqtar satyp alynyp, kadrlyq quram tolyqtyrylǵan.
— Órt sóndirý bólimsheleri qajetti jabdyqtarmen jáne arnaıy qorǵanys kıimderimen qamtamasyz etilgen. Buryn ormanshylar men órt sóndirýshilerdiń jalaqysy tómen bolatyn. Qazir eńbekaqy ósip, shtat sany tolyqty. Órt sóndirý qyzmetkerleriniń jalaqysy orta eseppen 250-270 myń teńgege deıin jetti, — dedi «Semeı ormany» MOTR orman kúzetý jáne qorǵaý jónindegi ınjeneri Qanat Sovetov.
Ormandy qorǵaǵan ómirler
Klımattyń ózgerýi, qýańshylyq, naızaǵaı razrıadtary men aptap ystyq orman órtteriniń qaýpin kúsheıtip otyr. Sonyń saldarynan jyl saıyn tabıǵı órtterdiń sany artyp keledi. Bıyldyń ózinde jaz ortasyna deıin Semeı ormanynda 178 órt tirkelip, myń gektarǵa jýyq orman alqaby otqa oranǵan.
Alaıda Semeı ormany týraly sóz bolǵanda jurttyń esine aldymen 2023 jylǵy alapat órt túsedi. Tabıǵat apatymen kúres kezinde 14 ormanshy qaza tapty. Olardyń altaýy Novoshýlba fılıalynyń Ýspenka ormanshylyǵynda eńbek etken.
Sol kúnderdi eske alǵan baılanys operatory Araı Ámirhanova qaza bolǵan áriptesteriniń bárin jaqsy tanyǵanyn aıtty. Qurbandar arasynda ormanshylyq basshylary, órt sóndirýshiler, júrgizýshiler men jas mamandar boldy.
— Ózimizdiń basshymyz Meıramgúl Qusaıynova qyzmetkerlerin jalǵyz qaldyrmaı, birge órt oshaǵyna attandy. Qaza bolǵandardyń ishinde nebári 24 jastaǵy Maksım Fomınov ta boldy. Ol meniń ulymnyń synyptasy edi. Eń úlkenimiz Vıktor Sıdorın zeınet jasyna jaqyndaǵan tájirıbeli maman bolatyn. Árqaısysy óz isine adal jandar edi, — deıdi ol.
Qaıǵyly oqıǵa Araı Ámirhanovanyń otbasyn da aınalyp ótpedi. Onyń jubaıy, memlekettik ınspektor Saıat Nurjigitov te tilsiz jaýmen kúres kezinde qaza tapqan.
— Sońyna deıin aman qalar dep úmittendik. Tehnıkalar tabylǵan kezde bireýi bolsa da tiri shyǵar dep kúttik. Biraq eshqaısysy oralmady. Bul habardy qabyldaý óte aýyr boldy, — deıdi ol.
Bul tragedııa ormanshylardyń otbasylaryn ǵana emes, tutas eldi eseńgiretti. 2023 jylǵy 12 maýsym Jalpyulttyq aza tutý kúni bolyp jarııalandy. Memleket basshysy qaza tapqan ormanshylardyń otbasylarymen kezdesip, qajetti qoldaý kórsetiletinin málimdedi. Keıin olardyń otbasylary baspanamen qamtamasyz etilip, áleýmettik kómek kórsetildi.
Semeıdegi alapat órt saladaǵy qordalanǵan máselelerdi de ashyp kórsetti. Órtke qarsy ınfraqurylymnyń álsizdigi, tehnıkanyń tozýy, orman órtterin erte anyqtaý júıesiniń jetkiliksizdigi anyqtaldy. Prezıdent óz mindetin oryndamaǵan mınıstrlerdi qyzmetinen bosatty. Sylbyr ákimge sógis berdi. Al ormandy qorǵaımyn dep erlikpen qaza tapqandardyń esimi ulyqtalyp, tarıhqa endi. Osydan keıin orman sharýashylyǵyn jańǵyrtý jumystary bastalyp, materıaldyq-tehnıkalyq baza kúsheıtildi, jańa tehnıka alynyp, baqylaý júıeleri engizildi.
Buǵan deıin «Ekoaýdıt» baǵdarlamasy Aqmola oblysyndaǵy orman qoryn aralap, óńirde qurylyp jatqan jańa ulttyq park týraly arnaıy reportaj usynǵan edi.
