Seksen jyl áýelete án salǵan Kenen atamnyń ár týyndysynyń ózindik tarıhy bar - qyzy Tórtken

Keshegi uly babasy Sypyra jyraýdyń aqyndyq dástúrin jalǵastyrǵan, Jambyl atasynan bata alyp, óleń-jyrdyń kórigin qyzdyrǵan Kenen Ázirbaev atamyz Qordaı óńiriniń túlegi. Toqsan jastan asa ómir súrip, seksen jyl án salyp, kúı tartqan, aty ańyzǵa aınalǵan jyr-qudiret, ánshi, keremet kompozıtor, sal-serilerdiń sońy Kenekeń edi.

Kenen ózine tartqan Tórtken qyzyna kóp úmit artatyn. Ol kisi qyzyna dombyra ustatyp, óziniń shyǵarǵan ánderin birtindep úırete bergen. Kenenniń ánshilik dástúrin jalǵastyryp, qaldyrǵan murasyn kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, «Kenen ata» degen jınaǵyn shyǵarǵan Tórtken Kenenqyzynyń tyńdaýshyǵa aıtar áńgimesi ushan-teńiz.

Men Qazaqstan Respýblıkasynyń «Halyq aǵartý isiniń úzdigi», «Mádenıet qaıratkeri» belgisiniń ıegeri Tórtken Kenenqyzyn ardaqty ákesi Kenen Ázirbaev jaıly sózge tarttym:

- Tórtken apa, ózińiz ardaqty ákeńiz halyq kompozıtory Kenen Ázirbaev jaıly baspasóz betterinde kóp nasıhattadyńyz. Atańyz jaıly bizge áńgimelep berseńiz...

- Kenen ata jaıly qansha aıtsam da jalyqpaımyn. Men Kenenniń eń úlken qyzymyn. Bes balanyń úlkeni bolǵandyqtan ákem zarlap júrip bala kórdi de meni qasynan eshýaqytta tastamady. Sondyqtan da bolar ákemniń júris-turysy kóz aldymda, osy kúnge deıin úni qulaǵymnan ketpeıdi.

Tipti qatty bir qýansam da, muńaısam da túsime kirip turady. Barlyq isimdi sol kisimen aqyldasyp isteıtinmin. Barlyq ánderin maǵan úırete beretin, qulaǵynda qalsyn deıtin shyǵar. Kóptegen ánderin bilem, áıteýir mátini oıymda qalypty.

Júzden asa án-kúıi bar. Ár týyndysynyń tarıhy bar, «Boztorǵaı», «Kók sholaq», «Rı qoıym» ánderin ózderińiz bilesizder. Maǵan atanyń eńbekteriniń ishinen ánderi jaqyn. Atanyń ánderin jastarǵa kóbirek úıretsem deımin.

Dombyramdy tapsyrdym,

Aıaýly qyzym Tórtkenge,

Óziń jaqsy kórýshi eń,

Úlkenge qyzmet etkenge,- dep dombyrasyn tapsyrǵan. Maǵan barlyq ánin tapsyryp:

Maqam- sazyn ózgertpe,

Eliktep erip basqaǵa,- deıdi, Eýropaǵa eliktep ketpe degeni bolýy kerek.

Án muram saǵan amanat,

Dombyrańdy tastama,- degen óleńderi bar. Maǵan arnap án de, óleń de shyǵardy, meniń esimde qalǵany, «Men súıemin halqymdy» áni ǵoı. Bul ánniń ózindiń tarıhy bar.

Kenekeń alty jyldaı aýyryp jatty. Sonda kóp elmen aralasqandy jek kóredi, qydyrmaıdy, júrmeıdi, únemi bólmesinen shyqpaıdy. Dalanyń ózine jetektep áreń kóndiresiń. Eshkim bul kisini «qaıda eken?»- demedi. Sóıtip júrgende Jazýshylar odaǵynyń basshysy Sábıt Muqanov bizdiń úıge kelip, ákemniń hal-jaǵdaıyn bildi. - Aqsaqal, qaıda júrsiń? - dep hal-jaǵdaıyn surady. Aýyryp qalǵanyn kórip birden sanatorııge jiberip, aýrýhanaǵa jatqyzdy. Buryn Otar stansasynda turatynbyz, aýa raıy óte ystyq, qapyryq ta jeldi boldy. Dárigerler densaýlyq jóndelý úshin turatyn jerdi aýystyrý kerek degen. Sodan Sábıt Muqanovtyń qamqorlyǵynyń arqasynda bizdiń úıdi týǵan jerimiz Jambyl oblysy Qordaı aýdanyna qarasty «Kırov» aýylyna kóshirdi. Keıin bul aýyl Kenen aýyly bolyp ózgertildi. Osydan bastap atanyń densaýlyǵy jóndele bastady. Odan keıin de on bes-jıyrma jyldaı ómir súrip, toqsan ekige kelip dúnıe saldy. Sodan halqyn saǵynǵannan «Men súıemin halqymdy» degen án shyǵardy.

Qordaı sileminde Oıjaılaý, Jaısań, Qyzylqaınar degen jaılaýlar bar. Sol jaılaýda atanyń qyzyqqa toly jastyq shaǵy ótken. Qyz-kelinshektermen aıtysqan shaqtary eken. «Oı jaılaý» áni elge, jerge degen mahabbattan týǵan án júzge tarta ánderiniń tarıhy bar.

- Aqyndyq óner degen qanmen kelgen ata-babalardy qasıeti dep aıtamyz ǵoı. Biz biletin Sypyra jyraý sizderdiń atalaryńyz eken. Tókpe jyraýlardyń urpaǵy bolǵannan keıin atamyz óziniń boıyndaǵy kúshke, qasıetke únemi arqalanyp ár jerde aıtystarǵa shyǵyp, óz qabiletin synaǵan ǵoı. Qanmen kelgen ónerińiz bar. Balasy Baqytjanda da bar, endi osy nemere-shóberelerdiń ishinde kimderde bar?

- Baqytjan ekeýmiz ol kisiniń birsypyra ánderin aıtyp júrmiz. Bir qasıeti Kenenniń urpaqtary shetinen án salady. Kórkemjan erterek dúnıeden ótti. Ol da atanyń ánderin keremet oryndaıtyn. Qyzdary Aqtamaq, Aqbilek te án aıtqan. Nemereleri shetinen dombyra tartyp, án salady. Qazirgi zamanǵa baılanysty olar estradamen, gıtara, baıanmen án oryndaıdy. Biraq óner qýǵany joq. Osynyń bárine ákemizdiń áseri kóp boldy ma dep oılaımyn. Ol kisi «Úırene berińder, bile berińder. Men Kenenniń balasymyn dep erekshelenbeńder. Óneriń bolsa altyn pyshaq qyn túbinde jatpaıdy, meniń atymdy shyǵaram dep qınalmańdar» deıtin.

Qazirgi úmit artyp júrgen Baqytjannyń balasy Muhtar. Sol baladan kóp úmit kútemin. Ol Astanadaǵy Óner Akademııasyn bitirdi. Dombyra, skrıpka, pıanıno sııaqty aspaptarda erkin oınaıdy, óleń de shyǵarady. Ánnen de habary bar. Muhtar búginde Astana qalasynyń Mádenıet basqarmasynda qyzmet etedi.

Baqytjannyń ákesi týraly jazǵan «Áke rýhymen syrlasý» degen jınaǵy bar. Ol jınaqta avtor áke ómirine erekshe toqtalyp, úlken tolǵanysta áke obrazyn sheber sýretteı bildi.

- Atanyń ánderin sizden artyq jetkizip aıtatyn eshkim joq, Respýblıkalyq estrada kolledjinde sabaq beresiz. Kenen atanyń mektebin ashtyńyz. Ózińizdiń sońyńyzdan ergen shákirtter týraly aıta ketseńiz?

- Erjan Qosbarmaqovty jas kezinen biletin edim. Ekeýmiz biraz kontsert te qoıǵan edik. Birde ol kezdesip qalyp: «Apaı, bizdiń kolledjge kelip, Kenen atanyń ánderin úıretseńizshi» degeni. Meniń mýzykalyq bilimim joq qoı» desem, sizdiń aldyńyzdaǵy atalarymyz ben apalarymyzdyń da mýzykalyq bilimi bolmaǵan, kelińiz!- dedi.

Bes jyldaı sabaq beremin. Qaǵyp alatyn shákirtter az. Aıan, Gúlsim, Gúlzınat konservatorııada oqyp júr. Meniń qolymda Marta degen qyz oqydy. Erjan Qosbarmaqov ekeýmiz birdeı sabaq beremiz. Men Erjanǵa aıtam, «shákirtterge mátinin úıreteıin, áýenin sen jóndep úıret» dep. Ekeýmiz birigip shákirt tárbıelep jatyrmyz.

- Sizdiń shákirtterińiz Jetisý óńiriniń ánshileri, siz jer ereksheligine qaraısyz ba?

- Biz jer ereksheligine qaramaımyz. Jetisý óńirinde Óskemenniń, Qyzyljardyń ánshileri bar. Bul balalar Jetisý óńiriniń ánshilerinen de jaqsy. Alǵashynda dombyramen oınaý ereksheligin úırenedi, keıin jergilikti balalardan asyp ketedi.

- Kenen atamyzdyń júzden astam áni bar. Osylardyń bári notaǵa túsirilip bolǵan ba?

- Ol kisiniń ánderiniń otyz-qyrqy notaǵa túsken. Erzakovıch basqa da kompozıtorlar túsirgen. Balnur Qydyrbekova barlyq ánderin notaǵa túsirip, jınaq atanyń 100 jyldyǵyna taratylǵan. Biraq kóptegen ıirimderi notaǵa túspeı qalǵan. Alataý alabynda týyp-óstim degendi bólip tastaǵan. Sondaı kemshilikter kezdesedi. Ánderin notasymen shyǵarsam degen oıdamyn, dombyramen aıtatyndaı ǵyp.

- Atanyń óziniń birden bir ustazy Jambyl ata, aqyndyq ónerge baýlydy ǵoı. Jambyl men Kenenniń shyǵarmashylyq baılanysy jaıly aıta otyrsańyz?

- Jambyldyń 100 jyldyǵynda atam «Jambyl jyr» degen dastan jazǵan. Sonda ákem: - Elý jyl joldas bolǵan shákirtimin. Biz týystyq jaǵynan da, óner jaǵynan da jaqynbyz,- deıtin. «Dombyranyń qos ishegindeı egiz edi»- dep qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov te qos atasyna baǵa bergen.

Atam Máskeýge toǵyz ret barǵan. Sonyń beseýinde Jambylmen birge barǵan.

1936 jyly Kúlásh, Sáken, Jambylmen birge Kenen ata Máskeýge baryp, Kremldiń saraıynda «Jańa zań» degen ánin aıtqan. Jambylmen Tbılısıge baryp, Shota Rýstavılıdiń toıyna qatysty. Muhamedjan Qarataev basqaryp bardy. Onda da Jambyl men Kenen birge júredi. Qaı jıynda Kenen men Nartaı birge júredi. Bireýi dombyramen, bireýi syrnaımen oryndaǵan. Bireýi qaratorynyń, bireýi ekinshisi aqsarynyń sulýy. Muhamedjan Qarataev: «Biz bul kisilerdi maqtanyshpen alyp baratynbyz. Artyq sózi joq» dep aıtyp otyratyn.

Jambyl ata «al, meniń kún tımesim men jel tımesim óleń aıtqanda typyr etpeı tyńdap otyryńdar» dep jıyndarda eskertýshi edi.

Sondaı áńgimelerdi atam aıtyp otyratyn.

- Kenen atamyzdyń qyrǵyz aqyndarymen dostyǵy jaıly ne deısiz?

- Kenen atamyzdyń týǵanyna 90 jyl tolý toıyn toılap jatqanda Shyńǵys Aıtmatov sóz sóıledi: «Kenekem qyrǵyz eliniń de aqyny, qos eldiń aqyny deýge bolady. Kenekemdi bizden bólip ala almaısyńdar» degen edi. Qyrǵyz asyp Bishkekke jetip baramyz. Ol jaqta atanyń dostary kóp.

1916 jyly patsha úkimetine qarsy ult-azattyq qozǵalysynda da Kenekeń kóterilistiń úgitshi aqyny bolǵan. Sonda qyrǵyz jerine ótip, jany qalǵan. Osmanqul degen aqyn bizdiń úıge jıi kelip turatyn.

Bazar-Nazar qaıtys bolǵanda ata-anamyz Alma-Arasanda demalyp jatady. Sol jerge Osmanqul bastaǵan top baryp kóńil aıtyp, Kenekeńniń kóńilin kóteredi.

- Aldaǵy ýaqytta qandaı is- sharalar jasaımyn degen oılaryńyz bar?

- Bul kisiniń 90 jyldyq toıyn jasap jatqanda tórt tomdyq jınaǵy shyqty. Sodan keıin meniń qurastyrýymmen «Ańyzdar syry» men «Estelikter» kitaby shyqty. Astanamyzda kóshe joq, Almatyda Gornyı Gıgantta bir kósheni Kenen atamyzdyń atymen ataıdy. Sol kóshede birer jyl buryn Almaty qalasynyń ákimi Ahmetjan Esimovtiń qoldaýymen Kenen ataǵa záýlim eskertkish ornatyldy. Eskertkishtiń ornyn alýǵa óz aýlymyzdan shyqqan jastardyń qurǵan «Kenen urpaqtary» qoǵamdyq qory kómektesti. Aıtaıyn degenim, atanyń atynda bir kolledj, ne mýzyka mektebi joq. Atanyń týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı mereıtoı jasaǵanda Jambyldyń ákimi Tarazdaǵy mýzyka mektebine Kenen Ázirbaevtyń atyn beremiz degen. Bul iske aspaı qaldy.

Atanyń murajaıy bir úlken zal, eki kishkene bólmeden turatyn, ishi tar edi. Mereıtoı qarsańynda úlken konferentsııa zalyn qosyp ishin keńeıtti. Kezinde toǵyz qyzmetshisi bolsa, qazir 7-8 adam jumys isteıdi, buryn mashınaǵa deıin bar edi, qazir kólikke zárý bolyp otyrmyz.

Kenen atanyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı memleket tarapynan Kenen Ázirbaevtyń shyǵarmalarynyń 5 tomdyq jınaǵy jaryq kórdi. Onyń bir tomy - sýret albomy.

Byltyrǵy jyly atamyzdyń týǵanyna 130 jyl tolýyn aýdan kóleminde atap óttik. Murajaıdyń konferents zalynda arnaıy jıyn bolyp, Kenen atamnyń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıly sóz ettik. Ánshiler atanyń ánderin oryndady. Aýdan jurtshylyǵyna as berdik.

- Áńgimeńizge rahmet! Sizdeı qyzy bar Kenen ata baqytty dep oılaımyn. Alǵa qoıǵan maqsatyńyzǵa jete berińiz.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva