Saılaý júıesi jańardy: negizgi ózgerister qandaı

Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy Nurlan Ábdirov qazirgi saılaý naýqany jańartylǵan Konstıtýtsııa men «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýtsııalyq zańnyń jańa redaktsııasy negizinde ótip jatqanyn alǵa tartty.

— 1 shildede Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen Quryltaı depýtattaryn saılaý naýqany bastaldy. Sol kúni Ortalyq saılaý komıssııasy alǵashqy otyrysyn ótkizip, negizgi elektoraldyq is-sharalardyń kúntizbelik josparyn bekitti. OSK úshin basty mindet — uıymdastyrýshylyq is-sharalardyń aýqymdy keshenin tıimdi ári ýaqtyly iske asyrý, óıtkeni olardyń oryndalýy jalpy saılaý úderisiniń sapasyna tikeleı áser etedi, — dedi Nurlan Ábdirov.

Saılaý júıesiniń qoǵamdaǵy róli kúsheıdi

Keńes múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory Ermek Ábdirasýlov konstıtýtsııalyq reformanyń saılaý quqyǵyn damytýdyń jańa baǵytyn aıqyndaǵanyn aıtty. Onyń sózinshe, jańa Konstıtýtsııanyń erejeleri jańartylǵan saılaý zańnamasynda jáne olardy iske asyratyn ózge de quqyqtyq aktilerde dáıekti túrde kórinis taýyp otyr.

— Konstıtýtsııalyq reforma jarııa bıliktiń úsh negizgi deńgeıin — Prezıdenttik ınstıtýtty, joǵary zań shyǵarýshy organdy, sondaı-aq jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý júıesin qamtydy. Bul úlgide saılaý júıesi jarııa bıliktiń zańdylyǵyn qamtamasyz etetin ınstıtýt retinde erekshe mańyzǵa ıe bolady, — dedi Ermek Ábdirasýlov.

Ol júrgizilgen ózgeristerdiń nátıjesinde saılaý júıesiniń qoǵamdaǵy róli de kúsheıgenin eske saldy.

— Júrgizilgen reforma memlekettiń elektoraldyq egemendigin qorǵaıdy. Eń bastysy — Ádiletti Qazaqstanda árbir áleýmettik toptyń daýysy eskerilip qana qoımaı, joǵary memlekettik deńgeıde ınstıtýtsıonaldyq turǵydan estilýine kepildik beredi, — dedi ol.

Partııalardyń jaýapkershiligi qalaı ózgeredi

Zań ǵylymdarynyń doktory Indıra Áýbákirova búgingi ózgerister Parlamenttiń qurylymymen ǵana shektelmeıtinin atap ótti. Onyń pikirinshe, Qazaqstan ókildi demokratııanyń jańa modelin qalyptastyrý kezeńine qadam basty.

— Meniń oıymsha, biz ókildi demokratııanyń jańa modeliniń qalyptasýyna kýá bolyp otyrmyz. Parlamenttiń qurylymy ǵana emes, onyń shyn máninde yqpaldy bolýyn qamtamasyz etetin túsiniktiń ózi ózgerdi. Konstıtýtsıonalızm tarıhy Parlamenttiń shynaıy yqpaly konstıtýtsııalyq negizdermen qatar, qoǵamnyń oǵan degen senimine de tikeleı baılanysty ekenin dáleldeıdi, — dedi ol.

Indıra Áýbákirovanyń aıtýynsha, jańa zańnamalyq ózgerister saıası partııalardyń rólin kúsheıtip, olardyń jaýapkershiligin de arttyrady.

— Buǵan deıin saılaý protsesinde negizgi nazar jeke kandıdatqa aýdarylyp kelse, endi saıası partııanyń orny aıqyndala tústi. Saılaýshy tek adamǵa ǵana daýys bermeıdi. Ol óziniń ómirin jaqsartýǵa baǵyttalǵan ıdeıalarǵa, qundylyqtarǵa jáne sol ıdeıalardy júzege asyratyn komandaǵa tańdaý jasaıdy. Osylaısha, azamat belgili bir partııanyń eldi basqarýǵa qanshalyqty daıyn ekenine baǵa beredi. Shyn máninde, ol tańdaýyn jeke kandıdatpen ǵana emes, saıası partııamen baılanystyrady, — dedi Indıra Áýbákirova.

Sarapshynyń pikirinshe, osy ózgeristerden keıin ár kandıdatqa qoıylatyn talap ta ózgeredi.

— Ár kandıdat endi jeke saıası tulǵa ǵana emes, partııanyń bet-beınesi. Sondyqtan bir depýtattyń jibergen qatesi búkil partııanyń qatesi retinde qabyldanady. Saıası jaýapkershilik jeke adammen ǵana shektelmeıdi. Ol búkil partııaǵa júkteledi. Partııa óz parlamenttik komandasy úshin tek saılaý ótken kúni emes, búkil ókilettik merzimi boıy jaýap beredi, — dedi ol.

Depýtattyń orny bosasa, mandat sol partııada qala ma

Indıra Áýbákirovanyń aıtýynsha, jańa normalardyń biri depýtattyq mandattardy tolyqtyrý tártibine qatysty. Mundaı jaǵdaıda qaıta saılaý ótkizilmeıdi. Depýtattyń ornyna partııalyq tizimdegi kelesi kandıdat keledi.

— Azamattar belgili bir saıası kúshke daýys beredi. Sondyqtan depýtattyń orny bosasa, mandat ta sol partııada qalady. Osylaısha saılaýshylardyń tańdaýy saqtalady, — dedi Indıra Áýbákirova.

Keńes múshesiniń sózinshe, osyǵan baılanysty partııalyq tizimniń róli de ózgeredi.

— Partııalyq tizim endi tek saılaý kúni ǵana qajet bolatyn qujat emes. Eger depýtat qandaı da bir sebeppen mandatynan aıyrylsa, onyń ornyna partııalyq tizimdegi kelesi kandıdat keledi. Partııa óz parlamenttik komandasy úshin tek saılaý kúni ǵana emes, búkil ókilettik merzimi boıy jaýap beredi, — dedi ol.

Saılaýshylar tiziminde ne ózgeredi

Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Ásel Janábilova óz baıandamasynda daýys berý oryndaryn aıqyndaýdyń jańa tásilderi men azamattardy saılaýshylar tizimimen tanystyrý tártibine qatysty engizilgen ózgeristerge  toqtaldy.

Onyń aıtýynsha, zańnamadaǵy jańa normalar azamattardyń saılaý quqyqtaryn iske asyrý kepildikterin keńeıtýge baǵyttalǵan. Bul ózgerister saılaýshylardyń daýys berý protsesine qatysýyn jeńildetýge jáne olardyń saılaý quqyqtaryn tolyqqandy júzege asyrýyna jaǵdaı jasaýǵa arnalǵan.

Vahtadaǵy jumysshylar qalaı daýys beredi

Saraptamalyq keńeste azamattardyń saılaý quqyqtaryn iske asyrý kepildikterin keńeıtý máselesi de talqylandy. 

Ásel Janábilovanyń aıtýynsha, zańnamadaǵy eń mańyzdy jańashyldyqtardyń biri — vahtalyq ádispen jumys isteıtin qyzmetkerlerge, sondaı-aq úzdiksiz jumys isteıtin óndiristeri bar uıymdardyń jumyskerlerine arnalǵan saılaý ýchaskelerin qurý múmkindiginiń engizilýi.

— Daýys berý kúni myńdaǵan azamat ken oryndarynda, óndiristik kásiporyndarda jáne basqa da shalǵaı ornalasqan nysandarda eńbek etedi. Mundaı jaǵdaılarda óndiristik protseske zııan keltirmeı jumys ornyn tastap ketý múmkin emes. Sonyń saldarynan olardyń saılaýǵa qatysýǵa qatysty konstıtýtsııalyq quqyǵyn iske asyrý obektıvti túrde qıynǵa soǵatyn, — dedi Ásel Janábilova.

Onyń aıtýynsha, jańa norma mundaı azamattardyń saılaý quqyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik berip otyr.

— Osylaısha, saılaýǵa qatysýdaǵy uıymdastyrýshylyq kedergiler joıylyp, eńbek jaǵdaıyna qaramastan, árbir azamattyń saılaý quqyqtaryn teń dárejede júzege asyrýyna jaǵdaı jasalady, — dedi ol.

Saılaý qarjysy qalaı baqylanady

Saraptamalyq keńeste memlekettik emes kózderden saılaýdy qarjylandyrý máselesi de sóz boldy. Bul taqyryp boıynsha keńes múshesi Snejanna Imasheva toqtalyp ótti. Spıkerdiń aıtýynsha, jańa normalar eń aldymen saılaý naýqandaryn jasyryn qarjylandyrýdyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan.

— Saıası partııalar men kandıdattar úgit-nasıhat jumystaryn tek zańda kózdelgen qarjylandyrý tetikteri arqyly júrgizýi tıis. Saılaý qorynan tys qarajatty paıdalanýǵa jol berilmeıdi. Bul saılaý protsesiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan mańyzdy ózgeristerdiń biri, — dedi Saraptamalyq keńes múshesi.

Buǵan deıin saıası naýqanda partııalar qaı baǵytta jumys istetini jóninde jazǵanbyz.

Sondaı-aq, OSK saılaý aldynda saýalnama júrgizetin 5 uıymdy atady.