Saılaý jaqyndaǵan saıyn tańdaýyn jasamaǵan qazaqstandyqtar sany tórt eseden asa azaıdy

Quryltaı depýtattaryn saılaý qarsańynda QSZI 2026 jylǵy 13 maýsym men 17 tamyz aralyǵynda DATAMetrics (QSZI tapsyrysy boıynsha), Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty (QQDI), Eýrazııalyq ıntegratsııa ınstıtýty, Demokratııa ınstıtýty jáne Qoǵamdyq saıası ınstıtýty júrgizgen jeti áleýmettanýlyq zertteýdiń derekterin taldady.

Salystyrmaly taldaýǵa sáıkes, Qazaqstanda saılaý naýqany barysynda azamattardyń daýys berýge daıyndyǵy turaqty túrde joǵary deńgeıde saqtalyp otyr. Sonymen qatar óz tańdaýyn áli aıqyndamaǵan saılaýshylar sany azaıyp, partııalyq tańdaýlardyń kórinisi barǵan saıyn aıqyndala túsken.

Barlyq jeti zertteýde olardyń júrgizilý merzimi, ádisnamasy jáne irikteý kólemi boıynsha aıyrmashylyqtaryna qaramastan, azamattardyń daýys berýge daıyndyq deńgeıiniń kórsetkishteri bir-birine uqsas.

DATAMetrics nátıjelerine sáıkes, respondentterdiń 75,6%-y saılaýǵa qatysýǵa nıetti ekenin bildirgen. Eýrazııalyq ıntegratsııa ınstıtýtynyń eki zertteýinde bul kórsetkish 72,1% jáne 73,2%-dy, QQDI zertteýlerinde 75,1% jáne 70,3%-dy, Qoǵamdyq saıası ınstıtýtynyń zertteýinde 72,3%-dy, al Demokratııa ınstıtýtynyń zertteýinde 73,1%-dy qurady.

Osylaısha, elektoraldy belsendilik kórsetkishteri 70,3%-dan 75,6%-ǵa deıingi aralyqta qalyptasyp otyr. Eń tómengi jáne eń joǵary kórsetkishter arasyndaǵy aıyrmashylyq nebári 5,3 paıyzdyq tarmaqty quraıdy.

– Bul turaqty úrdis saýalnamaǵa qatysqandardyń shamamen onnan jeteýi nemese odan da kóp bóligi naýqan barysynda saılaý ýchaskelerine barýǵa nıetti ekenin málimdegenin kórsetedi, – delingen taldaýda.

Áleýmettik-demografııalyq kórsetkishter aǵa býyn ókilderi arasynda elektoraldy belsendiliktiń joǵary ekenin kórsetti. QQDI málimetterine sáıkes, aǵa býyn ókilderi arasynda bul kórsetkish 80,7%-dy qurasa, jastar arasynda 69,4%-dy quraıdy. Daýys berýge daıyndyq joǵary bilimdi azamattar arasynda da joǵary.

Sońǵy eki aıdaǵy kózge túsken úderisterdiń biri – partııalyq tańdaýyn áli jasamaǵan saılaýshylar sanynyń azaıýy.

QSZI tapsyrysy boıynsha DATAMetrics kompanııasy 13 maýsym men 2 shilde aralyǵynda júrgizgen zertteý nátıjelerine sáıkes, partııalyq tańdaýyn áli aıqyndamaǵandardyń úlesi 22,6%-dy quraǵan.

Eýrazııalyq ıntegratsııa ınstıtýtynyń alǵashqy ólsheýinde bul kórsetkish 14,2%-ǵa deıin tómendese, QQDI telefon arqyly júrgizgen saýalnamada – 10,9%-ǵa, Eýrazııalyq ıntegratsııa ınstıtýtynyń ekinshi zertteýinde – 8,4%-ǵa, al Qoǵamdyq saıası ınstıtýtynyń sońǵy ólsheýinde 5,3%-ǵa deıin tómendegen.

Osylaısha, birinshi ólshemnen sońǵy ólshemge deıingi aralyqta partııalyq tańdaýyn áli jasamaǵan saılaýshylardyń kórsetkishi 17,3 paıyzdyq tarmaqqa, ıaǵnı tórt eseden asa tómendegen.

QSZI taldaýynsha, bul dınamıka daýys berý kúniniń jaqyndaýy, qoǵamdyq habardarlyqtyń artýy jáne partııalyq, aqparattyq, sondaı-aq úgit-nasıhat naýqandarynyń kúsheıýi aıasynda saılaýshylar tańdaýynyń birtindep nyǵaıa túsýin kórsetýi múmkin.

Halyqtyń habardarlyq deńgeıiniń joǵary ekenin sońǵy ólshem nátıjeleri de rastaıdy. Qoǵamdyq saıası ınstıtýtynyń málimetterine sáıkes, respondentterdiń 89,4%-y 23 tamyzda ótetin saılaý týraly habardar. Olardyń 55,2%-y saılaý týraly aqparatty jaqsy biledi, al 34,2%-y saılaý ótetini týraly estigenimen, egjeı-tegjeıli aqparattan habardar emes.

Zertteýlerge jasalǵan salystyrmaly taldaý «Ádilet» partııasynyń turaqty túrde kóshbasshylyq pozıtsııany ustap turǵanyn kórsetedi.

Onyń kórsetkishi 13 maýsym men 2 shilde aralyǵynda júrgizilgen QSZI zertteýindegi 54,2%-dan 20 shilde men 6 tamyz aralyǵynda Demokratııa ınstıtýty júrgizgen zertteýde 70,3%-ǵa deıin ósken. Birinshi jáne sońǵy ólshemder arasyndaǵy aıyrmashylyq 16,1 paıyzdyq tarmaqty quraıdy.

«Aýyl» partııasy salystyrylyp otyrǵan zertteýlerdiń barlyǵynda ekinshi orynda tur. Onyń kórsetkishi 5,1%-dan 7,3%-ǵa deıingi aralyqta qalyptasqan.

Qalǵan saıası partııalardyń reıtıngterinde salystyrmaly túrde aıtarlyqtaı úlken ózgerister baıqalmaıdy. Sonymen qatar saılaý qorytyndysy boıynsha Quryltaıǵa qansha partııa jáne naqty qaı partııalar ótetini ázirge ashyq kúıinde qalyp otyr.

Áleýmettanýlyq zertteýlerdiń nátıjeleri «Aq jol» men Respublica partııalary arasynda úshinshi jáne tórtinshi oryndar úshin básekelestiktiń saqtalyp otyrǵanyn kórsetedi.

Sonymen qatar Qazaqstan Halyq partııasy men qazirgi saılaý naýqanyna qatysyp otyrǵan jalǵyz oppozıtsııalyq partııa – Jalpyulttyq sotsıal-demokratııalyq partııa arasynda da jeke básekelestik jelisi qalyptasqany baıqalady.

Osylaısha, qarastyrylyp otyrǵan kezeńdegi negizgi dınamıka elektoraldyq reıtıngte partııalardyń oryndarynyń ózgerýimen ǵana emes, sondaı-aq tańdaýyn áli jasamaǵan saılaýshylar sanynyń azaıýymen jáne kósh bastap kele jatqan partııanyń pozıtsııasynyń nyǵaıýymen baılanysty.

Azamattardyń tańdaýyna áser etetin faktorlar da ártúrli. Qoǵamdyq saıası ınstıtýtynyń zertteýine sáıkes, respondentterdiń 44,4%-y óziniń partııalyq tańdaýyn jasaýda olardyń bastamalarynyń oń baǵalanýyn basshylyqqa alsa, 29,2%-y ózin osy partııanyń jaqtaýshysy dep sanaıdy. Taǵy 25,3%-y Qazaqstannyń bolashaǵyn ózi tańdaǵan partııamen baılanystyrady, al 14,7%-y partııanyń saılaýshylarmen ózara is-qımylyna nazar aýdarady.

Áleýmettanýlyq dınamıka naýqan barysynda sarapshylar talqylaýynyń negizgi taqyryptarynyń birine aınaldy. 8 shilde men 13 tamyz aralyǵynda QSZI Astana, Almaty, Petropavl jáne Óskemen qalalarynda jeti saraptamalyq alań ótkizdi.

8 shildede Astanada «Quryltaı saılaýy: konstıtýtsııalyq negizder jáne saıası transformatsııa» taqyrybynda, al 16 shildede Almatyda «Quryltaı – zań shyǵarýshy bıliktiń jańa arhıtektýrasynyń negizi» taqyrybynda saraptamalyq alańdar uıymdastyryldy.

23 shildede Petropavl qalasynda ótken «KISI GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» Ulttyq saraptamalyq alańynda Qazaqstannyń jańa konstıtýtsııalyq arhıtektýrasy óńirler turǵysynan talqylandy.

30 shildede Astanada sarapshylar «Saılaý-2026» naýqanyndaǵy medıanyń jáne tsıfrlyq platformalardyń rólin qarastyrsa, 4 tamyzda Óskemende jańa saıası konfıgýratsııadaǵy óńirlerdiń orny talqylandy.

Talqylaýlar tsıkli 13 tamyzda Almatyda ótken «Saılaý-2026: saıası naýqannyń sıpaty» jáne «Partııalar básekesi: ıdeıalar, baǵdarlamalar jáne saılaýshy úshin kúres» atty eki saraptamalyq alańmen jalǵasty.

Saraptamalyq pikirtalastar barysynda qoǵamdyq kóńil-kúı men elektoraldy minez-qulyq, naýqannyń óńirlik erekshelikteri, partııalar arasyndaǵy básekelestik, teledebattar, tsıfrlyq kommýnıkatsııalar, sondaı-aq azamattardyń tańdaýyna áser etetin faktorlar qarastyryldy.

Qazirgi saılaý naýqany jańa Konstıtýtsııanyń qabyldanýy jáne ókildi bıliktiń jańa arhıtektýrasynyń qalyptasýynan keıingi aıryqsha saıası kontekste ótip jatyr. Sondyqtan azamattardyń saılaýǵa qatysýǵa degen nıetiniń turaqty túrde joǵary deńgeıde bolýyn jańa Quryltaıǵa jáne eldegi saıası transformatsııanyń odan ári jalǵasýyna qatysty qoǵamdyq kútýler turǵysynan da qarastyrýǵa bolady.

Sońǵy bes jylda Qazaqstan birneshe saılaý naýqanyn jáne jalpyulttyq saıası rásimderdi bastan ótkerdi. Saılaýshylardyń erkine turaqty túrde júginý azamattardyń saıası úderisterge tikeleı qatysý tájirıbesin birtindep ornyqtyryp keledi.

Osy turǵydan alǵanda, Quryltaı saılaýy kezekti elektoraldy naýqan ǵana emes, azamattardyń saıası úderisterge qatysýy, partııalar arasyndaǵy básekelestik, buqaralyq pikirtalastar jáne sanaly elektoraldyq tańdaý barǵan saıyn mańyzdy mánge ıe bolatyn jańa saıası mádenıetti qalyptastyrýdyń mańyzdy kezeńine aınalady.

Jazǵy kezeńge qaramastan, barlyq jeti zertteýdiń derekteri 23 tamyzda elektoraldy belsendiliktiń aıtarlyqtaı joǵary bolatynyn boljaýǵa negiz beredi.

Bul rette sońǵy eki aıdaǵy negizgi ózgeris saılaýǵa qatysýǵa degen málimdelgen nıettiń artýy emes. Óıtkeni bul kórsetkish búkil kezeń boıy joǵary deńgeıde saqtaldy. Negizgi ózgeris – partııalyq tańdaýyn áli jasamaǵan azamattar sanynyń edáýir qysqarýy.

Saılaý jaqyndaǵan saıyn elektoraldy ahýal barǵan saıyn aıqyndala túsýde.

Aıta keteıik, Quryltaı saılaýyna baılanysty Almatyda qoǵamdyq kólik tegin bolady.