Saılaý nátıjesi: Alda ne kútip tur

Saıası dodanyń jańa kezeńi

Búgin Ortalyq saılaý komıssııasy 23 tamyzda ótken Quryltaı depýtattary saılaýynyń naqtylanǵan aldyn ala nátıjelerin jarııalady. Qorytyndyǵa nazar aýdarsaq:

• «Ádilet» partııasyna – 6 825 948 adam (71,17%);
• JSDP-ǵa – 469 058 adam (5,11%);
• «Baıtaq» partııasyna – 97 751 adam (1,07%);
• QHP-ǵa – 285 395 adam (3,11%);
• Aýyl partııasyna – 574 621 adam (6,26%);
• Aqjol partııasyna – 478 083 adam (5,21%);
• Respýblıka partııasyna – 509 631 adam (5,56%) daýys bergen.

Al 230 446 adam nemese saılaýshylardyń 2,51 paıyzy bárine qarsy bolǵan.

Keshe el aýmaǵynda jáne sheteldegi Qazaqstan ókildikterinde 10 423 saılaý ýchaskesi jumys istedi. Resmı málimetke súıensek, tarıhı kúnde 9,3 mln qazaqstandyq daýys berdi, bul – daýys berý quqyǵy bar azamattardyń 74,19 paıyzy.

Mundaı joǵary kórsetkish jyldan-jylǵa halyqtyń saıası naýqandarǵa degen qyzyǵýshylyǵy artqanyn kórsetse kerek. Sebebi, 2023 jyly Májilis depýtattarynyń saılaýynda – 6,3 mln, 2024 jyly AES salý máselesi boıynsha referendým kezinde – 7,8 mln, 2026 jyly jańa Konstıtýtsııa jobasy boıynsha referendýmda – 9,1 mln azamat tańdaýyn jasaǵan bolatyn. Demek, Quryltaı depýtattary saılaýyndaǵy belsendilik deńgeıi tarıhı maksımým sanalady.

Saıasattanýshy Ardaq Montaevtyń aıtýynsha, halyqtyń daýys berýge yqylas tanytýyna saıası-quqyqtyq júıeniń áseri mol.

– Sońǵy jyldary Qazaqstanda azamattardyń saıası naýqandarǵa qatysý formalary da ózgerip keledi. Buryn saıası belsendilik negizinen saılaý ýchaskesine baryp daýys berýmen ólshense, búginde áleýmettik jelilerde pikir bildirý, kandıdattar men partııalardyń baǵdarlamalaryn talqylaý, qoǵamdyq kezdesýlerge qatysý, onlaın formattaǵy kommýnıkatsııa sııaqty jańa quraldar keńinen qoldanylady.

Menińshe, qazirgi kezeńdegi basty másele – azamattardyń saılaýǵa qatysý sanyn ǵana emes, olardyń saıası tańdaýynyń sanaly bolýyn qamtamasyz etý. Quryltaı saılaýyna 7 saıası partııanyń qatysýy jáne 545 kandıdattyń usynylýy saılaýshylarǵa salystyrmaly túrde keń tańdaý múmkindigin berdi, – deıdi Ardaq Montaev.

Saıasattanýshy Quryltaı depýtattaryn saılaý saıası mádenıettiń damýyna serpin berdi dep esepteıdi. Qazirgi saılaýshy burynǵydaı tek partııanyń baǵdarlamasyndaǵy jalpy ýádelerge emes, naqty nátıjege baǵyttalǵan usynystarǵa kóbirek mán beredi. Sondyqtan partııalardyń halyqpen jumysynyń tıimdiligi kezdesýler sany nemese áleýmettik jelidegi jarııalanymdar kólemimen emes, azamattardyń naqty máselelerine qanshalyqty jaýap bere alǵanymen ólshenýi tıis.

Sarapshynyń sózinshe, aldaǵy ýaqytta azamattardyń saıası belsendiligi zań shyǵarý protsesine, qoǵamdyq baqylaýǵa, jergilikti deńgeıdegi sheshimderdi talqylaýǵa ulasýy qajet.

Quryltaıǵa kim barady?

Aldymen «Quryltaı nege qajet boldy?» degen suraqqa jaýap izdeıik. Bul - kezdeısoq kóterilgen másele emes. Buǵan deıin eki palataly parlamenttik júıe turaqty jumys istegenimen, keı jaǵdaıda zań qabyldaý protsesin sozbalańǵa salyp, bıýrokratııalyq kedergiler kezdesip otyrdy. Al qoǵam qajetti zańnyń tez ári sapaly qabyldanǵanyn qalaıdy. Sol sebepti parlamenttik júıe túbegeıli qaıta ázirlendi ári burynǵydaı Májilis pen Senat bolyp bólinbeı, birtutas Quryltaıǵa aınalmaq.

Sondyqtan ótken jyly Prezıdent kezekti Joldaýynda bir palataly parlament qurý ıdeıasyn usyndy. Qazan aıynda Parlamenttik reforma jónindegi jumys toby qurylyp, keıin jańa Ata zań da naqty bekitildi.

Aıta keterligi, Parlamentke «Quryltaı» degen ataýdy Memleket basshysy usynǵan bolatyn. Prezıdenttiń sózinshe, bul qadam Quryltaı ataýyn mańyzdy memlekettik ınstıtýttyń sımvolyna aınaldyrý úshin tańdalǵan.

Sarapshylar bir palataly júıege kóshýdiń utymdy tusy kóp dep otyr. Birinshiden, Quryltaıǵa jetken kez kelgen sheshim tez qabyldanady. Ekinshiden, bıýrokratııalyq shyǵyn azaıady. Úshinshiden, zań shyǵarý júıesi ashyq ári qarapaıym bolady. Oǵan qosa reforma saıası múdde qaqtyǵysyn azaıtady degen boljam bar.

Sonymen, aldaǵy Quryltaıdyń quramy 145 depýtattan turady, olar proportsıonaldyq júıe boıynsha partııa atynan saılanady jáne olardyń ókildik merzimi – 5 jyl. Sheteldik tájirıbe kórsetkendeı, Eýropa elderinde osyndaı modelge betburys bar, sebebi mynadaı júıe qoǵamnyń dınamıkasyn neǵurlym tolyq ashýǵa kómek beredi.

Taǵy bir ózgeris – Quryltaıda tóraǵanyń úsh orynbasary bolýy múmkin. Al komıtet sany 8-den aspaýy kerek. Oǵan qosa Parlamenttegi Prezıdent kvotasy jáne Qazaqstan halqy Assambleıasynyń arnaıy kvotasy degen bolmaıdy. Tek jastarǵa, áıelder men erekshe qajettiligi bar azamattarǵa arnalǵan kvotalar saqtalady.

– Jańa Parlamentte depýtattardy bes jylǵa saılaý kózdelip otyr. Zań qabyldaýdyń úsh kezeńnen turatyn protsedýrasy usynylady. Depýtattar birinshi kezeńde zań jobasyn jalpy maquldaıdy. Odan keıin ózgeristerdi maquldaıdy, sońynda zańdy qabyldaıdy. Osylaısha, biz Parlament qyzmetin túbegeıli qaıta qurý arqyly osyǵan deıin júzege asyrylǵan saıası reformalardy odan ári jalǵastyramyz, – degen bolatyn Qasym-Jomart Toqaev.

Barlyq depýtat Quryltaıǵa partııa júıesimen keledi. Sezderinde partııalar depýtattyqqa usynatyn azamattardyń tizimin bekitedi. Sonyń ishinen partııalyq tizimmen depýtattar saılanady. Buǵan deıin saılaýǵa túsken 7 partııa Quryltaı depýtattyǵyna 545 kandıdat usynǵan edi. Endi saılaýdyń aldyn ala qorytyndysy boıynsha, 5 paıyzdan kóp daýys jınaǵan 5 partııa óz úmitkerlerin Quryltaıǵa kirgizýge quqyly.

Bul - partııalar úshin de belgili bir dárejede saıası synaq. Sebebi buǵan deıin usynylǵan 545 kandıdattyń basym bóligi buryn mandat almaǵan, tizimdegi 51 úmitker ǵana Parlamentte boldy. Saıası júıege jańa kadrlar keledi degen belgi.

Partııalyq jaýapkershilik kúsheıedi

Burynǵy eki palataly Parlamentte zańdy qaraýdyń ózindik tártibi bar-tyn. Májiliste kóterilgen másele talqylanyp, tıisti zań jobasy maquldansa, Senattyń qaraýyna jiberetin. Al zań jobasynda shıkilik shyqsa, ony Senat talqylaıtyn, ıaǵnı túıtkil tolyq sheshilgenge deıin eki palata da óz deńgeıinde jumys isteıtin. Qazir mundaı júıe joq. Barlyq másele birden Quryltaı aıasynda qaralady.

Mysaly, buryn Májilis pen Senatta eki oqylymnan keıin zań shyǵatyn bolsa, endi Quryltaıda úsh oqylymnan soń ǵana zań qabyldanady. Birinshi oqylymda zańǵa arqaý bolǵan máseleler talqylansa, ekinshi oqylymda depýtattar tarapynan túsken ózgerister, tolyqtyrýlar men túzetýler talqylanady. Al sheshýshi kezeńde tolyqtaı saraptama jasalady: Konstıtýtsııaǵa, aldyńǵy qabyldanǵan zańdarǵa sáıkestigi, normalardyń saqtalýy qadaǵalanady.

Saıasattanýshy Baqytjan Buqarbaıdyń pikirinshe, Quryltaı arqyly eldegi jarııa bıliktiń tutas arhıtektýrasy ózgerip jatyr.

– Saıasattaný ǵylymynda eń alǵashqy qurylǵan ınstıtýt ary qaraı qurylatyn ınstıtýttardyń legıtımdiligi men turaqtylyǵyna áser etedi. Sonymen birge, keıingi qurylǵan ınstıtýttar alǵashqy qurylǵan ınstıtýttyń tıimdiligine qaraı boı túzeıdi. Bul – óte mańyzdy.

Konstıtýtsııalyq reformadan keıin eń alǵashqy qurylatyn ınstıtýt Quryltaı bolǵaly otyr. Sondyqtan onyń qalyptasqaly jatqan saıası arhıtektýranyń syzbasynda mańyzy zor. Alda Vıtse-prezıdent, Úkimet, Halyq keńesi sekildi ınstıtýttar iske kirisedi. Demek, Quryltaı barlyq memlekettik ınstıtýttyń legıtımdiliginiń bastaýy bolady, – dep túsindirdi spıker.

Yqshamdaı aıtsaq, aldaǵy sheshýshi saıası-qoǵamdyq ózgeristiń bárinde Quryltaıdyń jaýapkershiligi joǵary. Sarapshylar Quryltaı depýtattary óte saýatty, kásibı turǵyda bilikti bolýy kerek degen ustanymda. Ásirese, depýtattarǵa járdemdesetin sarapshylarǵa qoıylatyn talap ta qatańdaı túspek.

Bul jolǵy saılaý – partııalyq saılaý. Halyq úmitkerlerdi jeke tańdaǵan joq, tek partııaǵa daýys berdi, ıaǵnı jaýapkershilik partııanyń ózinde. Olaı deıtinimiz, proportsıonaldy júıede partııa neǵurlym kóp daýys jınasa, soǵurlym Quryltaıda kóbirek oryn alýǵa múmkindik alady. Al ózi usynǵan kandıdattyń qyzmeti men jumysyna da belgili bir deńgeıde jaýapty.

Saıasattanýshy Ardaq Montaevtyń sózinshe, aldaǵy ýaqytta halyq partııalardyń ár qadamyn, depýtattardyń ár bastamasyn jiti qadaǵalaıdy. Sebebi azamattardyń saıası saýaty artyp keledi.

– Bıylǵy Quryltaı saılaýyndaǵy úgit-nasıhat naýqanyn mazmundyq turǵydan jańa saıası jaǵdaıǵa beıimdelgen kezeń dep baǵalaýǵa bolady. Jańa ınstıtýttyń qurylýy halyqtyń da talabyn kúsheıtti. Partııalar saılaýshyǵa naqty zańnamalyq bastamalardy, áleýmettik-ekonomıkalyq usynystardy jáne Quryltaıdaǵy jumys tásilderine deıin tanystyrǵanyn kórdik, – deıdi ol.

Depýtatqa qandaı talap bar?

Quryltaı depýtattary partııa usynǵan tizim boıynsha jasaqtalady dedik. Partııanyń qansha depýtat usyna alatyny saılaýdaǵy daýys kórsetkishi boıynsha proportsıonaldy júıemen anyqtalmaq. Degenmen depýtat kandıdatýrasyna qoıylatyn talap joq emes.

Depýtat:

* Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolýy;

* 25 jasqa tolýy;

* Qazaqstan aýmaǵynda sońǵy on jyl boıy turaqty turýy qajet.

Taǵy bir talap – depýtat basqa ókildi organnyń depýtaty bola almaıdy. Sonymen birge depýtattyq qyzmetin atqara otyryp, kásipkerlikpen aınalysýyna, kommertsııalyq uıymdy basqarýyna ruqsat etilmeıdi. Mundaı shekteýler depýtattyń beıtarap ári ádil jumys isteýine kedergi keltirmeý úshin jasalǵan. Alaıda depýtattarǵa oqytýshylyq, ǵylymı jáne shyǵarmashylyq jumyspen aınalysýǵa shekteý joq.

Jańa Konstıtýtsııada Quryltaıdy merziminen buryn taratýǵa qatysty naqty tártip qarastyrylǵan. Prezıdent Quryltaı tóraǵasy jáne Premer-mınıstrmen keńeskennen keıin ony taratý týraly sheshim qabyldaı alady. Sondaı-aq Quryltaıdyń kelisimi qajet bolatyn laýazymǵa Prezıdent usynǵan kandıdatýrany depýtattar qaıta maquldamaǵan jaǵdaıda da Quryltaıdy taratý quqyǵy beriledi.

Sonymen birge bul ókilettikke belgili bir shekteýler qoıylǵan. Mysaly, tótenshe nemese soǵys kezinde, Prezıdent ókilettiginiń aıaqtalýyna alty aı qalǵanda jáne Quryltaı taratylǵannan keıin bir jyl ishinde ony qaıta taratýǵa jol berilmeıdi.

Qazir álemdegi 190-ǵa jýyq eldiń 107-si bir palataly parlamentti memleketter sanalady. Qazaqstan da osy qatarǵa qosylmaqshy. Sarapshylardyń boljamynsha, bir palataly júıe qoǵamdyq dıalogti arttyryp, memleket pen azamattar arasyndaǵy senimdi nyǵaıta túspek.