Saılaý quqyǵyn jetildirý azamattardyń saıası quqyǵyn qamtamasyz ete túsedi - Álipasha Qaraev

Áńgime barysynda ǵalym Parlamentke saıası partııalardyń ótý shegin tómendetý jónindegi zańnamanyń mańyzyn jáne saılaý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» baǵanynyń engizilýi týraly pikirin bildirdi.

Qazaqstanda Memleket basshysynyń bastamasymen jáne Parlamenttiń qoldaýymen «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýtsııalyq zańyna saılaý protsesiniń keıbir máselelerine qatysty ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgeni belgili. Atap aıtqanda, jańa zań normasyna sáıkes, saılaý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» degen baǵan engiziledi. Budan bólek, Parlament saılaýyna túsetin saıası partııalar úshin shekti mólsher 7%-dan 5% - ǵa deıin tómendetildi.

- Álipasha Aǵahanuly, osy normalardy engizýdegi maqsat ne edi?

Bıylǵy jyldyń mamyr aıynda Qazaqstan Parlamenti «Saılaý týraly» QR Konstıtýtsııalyq zańyna saılaý zańnamasyn odan ári jetildirýge baǵyttalǵan ózgertýler men túzetýlerdi qabyldady. Bul meniń oıymsha azamattardyń saılaý mádenıetin kóterýdi qamtamasyz etedi.

Osy Zańnyń negizgi jańalyqtarynyń biri saıası partııalar úshin Parlamentke ótý sheginiń tómendeýi, sondaı-aq saılaý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» baǵanyn qosý boldy.

Eń aldymen, bul normalar Konstıtýtsııanyń «árkimniń saılaý jáne saılaný quqyǵy» týraly normalaryn júzege asyrýǵa, sondaı-aq Qazaqstandaǵy partııa qurylysyn damytýǵa baǵyttalǵanyn atap ótken jón.

Saılaý - demokratııalyq dástúrlerdi qalyptastyrýdyń mańyzdy arnasy bolyp tabylatyn tikeleı demokratııa ınstıtýty ekeni belgili. Ashyq, ádil jáne básekeli saılaý azamattarǵa bıliktiń saılanbaly ınstıtýttaryn qurýǵa tikeleı qatysýǵa, al saıası partııalarǵa qoǵamnyń múddelerin bildirýge jáne qorǵaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan da, bundaı normalardyń kórinis tabýy qaı jaǵynan alsańyz da mańyzdy.

Sonymen qatar, qujat qoldanystaǵy zańnamadaǵy olqylyqtar men kemshilikterdi joıý, sheteldik tájirıbeni paıdalaný, sondaı-aq qoǵamnyń saıası jáne saılaý mádenıetin kóterý maqsatyn kózdeıdi.

- Degenmen, Sizdiń oıyńyzsha, «bárine qarsymyn» baǵanynyń mańyzy nede? Osyny túsindirip ketseńiz...

- «Bárine qarsymyn» baǵanyna keletin bolsaq, bul narazylyq bildirýshilerge partııalardyń usynylǵan tizimimen kelispeıtin nemese dástúrli túrde daýys berý protsesterin elemeıtin, motıvatsııa men balamalylyqtyń bolmaýyna baılanysty buqaranyń bir tobynyń ózderin kórsetýge múmkindik beretin qadam. Zań normasy eldegi saıası ómirdi yntalandyrady dep oılaımyn, ekinshi jaǵynan saılaýshylardyń saılaý úderisine qatysý belsendiligin de arttyrady. Sonymen birge, mundaı tásildiń kemshil tustary da joq emes. ıAǵnı, eger qoǵamnyń saılaý mádenıeti tómen jaǵdaıda bolsa, «bárine qarsymyn» baǵany demokratııalyq qoǵamnyń negizgi ınstıtýttary retinde saılanǵan bıliktiń bedelin túsirýi de ábden múmkin.

Sonymen qatar, osy tusta taǵy bir suraq týyndaıdy: eger «bárine qarsymyn» dep daýys bergenderdiń sany saılaýǵa qatysýshylardyń 50% - nan asyp ketse she? Mundaı saılaýdy zańdy dep sanaýǵa bola ma? Jáne saılaýshylar daýys bergen partııalar nemese kandıdattar qaıtadan saılaýǵa quqyly ma?

Bul máseleler de aldaǵy ýaqytta naqty sheshýdi qajet etedi degen oıdamyn.

- Sizdiń oıyńyzsha, kedergi shegin tómendetýdiń jaǵymdy jaqtary qandaı jáne bul másele qazir álemde qalaı sheshimin taýyp jatyr?

- Qazaqstanda, ózderińiz biletindeı, 7%-dyq, aıtarlyqtaı joǵary shek bolǵan. Bir jaǵynan, ol ókildi organnyń jumysyndaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan, ekinshi jaǵynan, álsiz saıası partııalardyń konstıtýtsııalyq múmkindikterin edáýir shektep, bir partııalyq saıası rejımdi qalyptastyrýǵa qolaıly jaǵdaı jasady.

Basty maqsaty kez kelgen partııanyń proportsıonaldy túrde saılaýshylardyń daýystaryn ala otyryp, Parlamentke kelý múmkindiginiń bolýyn qamtamasyz etetin joǵary shek proportsıonaldy saılaý júıesine de qaıshy keldi. Bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń ókildik sıpatyn kóp ultty halyqtyń múddesin bildirýshi, egemendiktiń ıesi jáne bıliktiń jalǵyz qaınar kózi retinde baıandy etetin Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń 49-babymen de birshama qarama-qaıshylyq paıda boldy.

Osyǵan baılanysty, shekti tómendetý, 5 paıyzdyq kedergini eńserýde óz múmkindikterin arttyrý maqsatynda uqsas saıası kózqarastary men platformasy bar partııalarǵa birigýge múmkindik beredi.

Sondaı-aq, atalǵan zań normasy Májilis pen máslıhattarda kóptegen partııalardyń ókildigin qamtamasyz etedi dep oılaımyn. Budan bólek, bul qadam fraktsııalyq kúresti jandandyrady jáne qabyldanatyn sheshimderdiń áleýmettik úmitterge sáıkes keletin sapasyn arttyrady dep úmittenemin.

Osylaısha, saılaý zańyna saıası partııalar úshin ótý shegin tómendetý bóligindegi túzetýler, sondaı-aq «bárine qarsymyn» baǵanyn engizý sózsiz oń ekenin jáne Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý ınstıtýtyn odan ári demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótý qajet.

Suhbatyńyzǵa rahmet !