Saıası elıta bılikke talasqan jaǵdaıda ekonomıkamen aınalysý, jumyssyzdyqpen kúres nazardan tys qalady- saıasattanýshy S.Borbasov

- Saıyn Moldaǵalıuly, Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdy tóńkeris dep aıtýǵa bola ma?

-Ony oppozıtsııalyq baspasóz revolıýtsııa dep jatyr. Menińshe revolıýtsııa deýge kelińkiremeıdi. Revolıýtsııa - búkil saıası júıeni túpkilikti jańartýdy, qoǵamdyq-ekonomıkalyq qurylysty ózgertýdi qalaıdy. Qyrǵyzstanda búkil saıası júıeni, qoǵamdyq-ekonomıkalyq qurylysty ózgertý máselesi kún tártibinde turǵan joq. Munda permanentti bılikke talas júrip jatyr. Bılik halyq úmittengen maqsat-deńgeıden shyqpaıdy. Sondyqtan Qyrǵyzstanda keıingi 10 jylda únemi bılikke talas júrip kele jatyr. Asqar Aqaevtyń prezıdenttigi kezinde basynda biraz tynyshtyq boldy. Odan keıin bılikke talas bastalyp, 2005 jylǵy tóńkeriste A.Aqaevtyń ornyna Qurmanbek Bakıev bılikke keldi. Alaıda bılikke talasýshy toptar odan keıin de óz kúresin toqtatqan joq. Onyń bireýin Felıks Kýlov, ekinshisin «Atameken» partııasynyń kósemi Ómirbek Tekebaev basqarady. Olar oppozııany jaqtaıdy. Saıası elıta bılikke talasqan jaǵdaıda tikeleı ekonomıkamen aınalysý, halyqty eńbekke tartý, jumyssyzdyqqa qarsy kúres nazardan tys qalady. Bul áleýmettik ahýaldyń ýshyǵa túsýine túrtki bolýda. Al áleýmettik máseleniń sheshilmeýi qaıtadan bılikti aıyptaýǵa jáne onymen kúreske ákeledi. Qyrǵyzstan bul daǵdarystan tek halyq tamaqqa toıynyp, jumysqa kirisse ǵana shyǵady. Ókinishke oraı bul máseleni bılik te, oppozıtsııa da sheship bere almaýda. Sondaı-aq qyrǵyz halqynyń ózi de eńbekke uıymaı otyr. Bir ókinishti jaǵdaı bılik unamaǵan jaǵdaıda onymen kúresýge ábden úıir bolyp alǵan halyq tıysh otyrmaıdy. Bılik unamasa mindetti túrde kóshege shyǵyp ketedi. Máselen Qazaqstan halqynda sabyrlylyq, qıynshylyqqa tózý bar. Qyrǵyz halqynyń mentalıteti olaı emes. Qazir olardyń osy tóńkeriske etteri úırenip aldy. Onyń obektıvti jáne sýbektıvti faktorlary qatar kelip otyr. Keıde tóńkeristiń revolıýtsııaǵa uqsaıtyn jaǵy osy. Marksıster aıtqan revolıýtsııalyq sıtýatsııanyń obektıvtik faktory - joǵarǵylardyń burynǵysha basqara almaıtyny, al tómengiler burynǵysha ómir súrgisi kelmeıtini.

-Tóńkeristiń basty sebepterin taǵy da tarqata tússeńiz?

-Menińshe, tóńkeristiń eń basty sebebi - qyrǵyz halqynyń qaıyrshylanýynyń kúsheıýi. Mysaly Qazaqstanda jalpi ishki ónimniń kólemi jan basyna shaqqanda 7 myń AQSh dollarynan asyp otyr, Qyrǵyzstanda ol 500 dollardyń kóleminde. Ońtústik aımaǵynda jan basyna şaqqandaǵy jıyntyq ónimniń kólemi tipti 360-370 dollardan ǵana keledi. Qarap otyrsańyz, Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaı Qazaqstannan 14 ese tómen. Onda orta jalaqy qazir 7 myń teńge kóleminde, al Qazaqstanda 60 myń teńgeni qurap otyr. Kórshi eldegi qaıyrshylanýdyń tereńdeýin kóptegen otbasylardyń kúndik tabysynyń 1 dollardy ǵana quraıtyndyǵynan-aq kórýge bolady. Sondyqtan 5 mılıon halyqtyń 800 myńǵa jýyǵy basqa elderde jumys istep, nápaqasyn aıyrýda. Álemdik daǵdarys jaǵdaıynda kóptegen elder Qyrǵyzstannyń gastarbaıterlerin keri qaıtardy. Olar taǵy jumyssyz qaldy. Mundaı jaǵdaı árıne qyrǵyz halqynyń ashý-yzasyn týdyryp, bılikke qarsy shyǵýyna negiz bolýda. Qyrǵyzstanǵa men jıi baryp turam, ondaǵy ahýaldy birshama bilem. Óıtkeni Qyrǵyz gýmanıtarlyq ýnıversıtetinde dıtsertatsııalyq keńestiń múshesimin.

Q. Bakıev bılikti basqara almaıtynyn keıngi jyldary ábden dáleldedi. Eger eldi ádiletti basqarǵan kezde onda mundaı jaǵdaı bolmaıtyn edi. Ókinishke qaraı ol burynǵy basshylardyń qateligin qaıtalady. Basshy oryndarǵa óziniń týysqandaryn qoıyp, eń aldymen óziniń jaqyn-jýyqtaryn baıytýǵa tyrysty. Osyndaı jaǵdaıdan keıin endi árıne ol kisi de bılikten bas tartýy kerek. Ózi almastyrǵan Asqar Aqaev ta bılikten bas tartyp ketti ǵoı.

-Ǵulamalardyń aıtýynsha, zań óz kúshinen aırylǵan jerden jaýyzdyq bastalady. Osy arada Qyrǵyzstandaǵy demokratııa men bostandyqtyń ara-jigin de ashyp túsindire ketseńiz.

-Onyń óte durys. Qyrǵyzstandaǵy qazirgi ahýaldy ahlaqııalyq qubylys deýge bolady. Onda beıbastyqqa ulasyp ketken bostandyq qana bar. Shyn máninde demokratııa degenimiz ol zańnyń dıktatýrasy. Demokatııalyq qoǵamnyń barlyq salalary zańmen basqarylýy kerek. Onda Prezıdentten bastap úı sypyrýshyǵa deıin zańǵa baǵynýy tıis. Demokratııanyń máni osynda. Al eger oıymyzǵa kelgendi isteı beretin bolsaq, ol demokratııa emes. Demokratııa qatań tártip. Bıliktiń barlyq tarmaqtarynyń halyqqa jaýapty bolýy jáne aýysyp otyrýy demokratııanyń negizgi prıntsıpteri bolyp tabylady. Demokratııany engizý úshin halyqtyń saıası mádenıeti, saıası sanasy daıyn bolý kerek.

- «Jurtyń bári baqytqa jetýge talpynyp, baqytsyzdyqtan shoshıdy. Eger ózińe baqyt tileseń, onda basqanyń baqytty bolýyna qam qyl. Sonda óziń de baqytty bolasyń» degen úndi naqyly eriksiz esime túsip otyr. Qazir Qyrǵyzstanda tyǵyryqtan alyp shyǵatyn qandaı joldar bar? Baýyrlas bul eldegi ahýaldy tynyshtandyrý úshin Roza Otynbaeva jetekshilik etetin ýaqytsha úkimettiń ortalyq komıtetine qansha ýaqyt kerek dep oılaısyz?

-Eger ýaqytsha úkimet jaǵdaıdy turaqtandyra alatyn bolsa, el tynyshtalady. Qazir Qurmanbek Bakıevtiń qolynda naqty bılik joq. Biraq ol ornymnan tústim dep jarııalaǵan joq. Eger ornymnan tústim dep jarııalap, otstavkaǵa ketetin bolsa, jaǵdaı qysqa ýaqytta turaqtanatyn bolady. Al Q. Bakıev burynǵysha Prezıdent bolyp qalyp, óziniń jaqtastaryn jınap bılikti qarýly kúshpen alýǵa tyryssa, jaǵdaı ýshyǵady. Qazir barlyq jaǵdaı Bakıevke tirelip tur. Ýaqytsha úkimet bılikti qalaı júrgizip ákete alady másele osyǵan kelip tireledi. Meniń oıymsha, aldaǵy birer aıdyń ishinde onda jaǵdaı qalpyna keledi.

Qyrǵyz oppozıtsııasynyń qazirgi basshylary saıası kúreske únemi qatysyp kele jatqan adamdar ǵoı. Eger ǵalymdardy, sarapshylardy jáne basqa mamandardy jınap, keıbireýin syrttan tartyp, eldegi ahýaldy taldap, sarapqa salatyn bolsa, eldi daǵdarystan alyp shyǵýdyń naqty tujyrymdamasyn jasaı alady. Mundaı is-sharalar buryn da qolǵa alynǵanmen, burynǵy bılik ony júzege asyra almady.

-Qyrǵyzstandaǵy ahýal EQYU-ǵa tóraǵalyq jasap jatqan Qazaqstannyń halyqaralyq bedeline qandaı da bir yqpalyn tıgize ala ma?

-Qazaqstan barlyq ýaqytta da Qyrǵyzstanǵa kómek qolyn sozyp keledi. Únemi nesıe berip, jaǵdaı jasaýǵa tyrysady. Eshqashan olardyń ekonomıkalyq múddesin de aıaq asty etken emes. Sýǵa baılanysty máseleler týyndaǵan kezde de jeńildik jasap, olar sý bermeı qoısa da elektr energııasyn berýdi toqtatpaıdy. Qyrǵyz taýarlary shekaradan emin-erkin ótip, jumyssyzdary Qazaqstanǵa erkin kelýde. Sondyqtan Qyrǵyzstandaǵy qazirgi ahýal Qazaqstannyń bedeline eshqandaı nuqsan keltire almaıdy. Kerisinshe Qyrǵyzstanǵa kómek jasap, ondaǵy ahýalǵa qatysty órkenıeti elderge tán pozıtsııa ustaı alsaq, halyqaralyq abyroıymyz burynǵydan da arta túsedi.

- Áńgimeńizge rahmet.