Saıasattanýshy: Qazaqstan men Qytaı máńgilik jan-jaqty strategııalyq áriptestiktiń jańa kezeńine ótti

Memleket basshysynyń Shanhaıǵa jumys sapary saıası ári ekonomıkalyq turǵydan mazmundy ótti. Qasym-Jomart Toqaev QHR Tóraǵasy Sı Tszınpınmen kelissózder júrgizip, onyń qorytyndysy boıynsha 2027–2030 jyldarǵa arnalǵan saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamasy men Jol kartasyna qol qoıyldy.

Sapardyń negizgi oqıǵalarynyń biri – Prezıdenttiń Jasandy ıntellekt jónindegi dúnıejúzilik konferentsııaǵa qatysýy boldy. Onda Qazaqstan jahandyq deńgeıdegi birqatar bastama kóterdi. Atap aıtqanda, Jasandy ıntellekt salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi dúnıejúzilik uıym qurý, «Qazaqstan–Qytaı tsıfrlyq kópiri» jobasyn iske qosý jáne jańa uıymnyń alǵashqy otyrysyn Astanada ótkizý usynyldy. Sonymen qatar, forým aıasynda Memleket basshysy Taıland pen Kambodja basshylarymen kezdesip, saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtý taqyrybyn jáne tsıfrlyq tehnologııalar salasyndaǵy yntymaqtastyqty talqylady.

– Memleket basshysy bul sapardy eki el arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqtyń 30 jyldyǵyna oraı qatynastardyń jańa kezeńi dep atady. Sizdińshe, onyń eń mańyzdy saıası nátıjesi qandaı boldy?

– Meniń oıymsha, eń mańyzdy nátıje – Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy máńgilik jan-jaqty strategııalyq áriptestikti iske asyrý jónindegi Jol kartasyna qol qoıylýy. «Máńgilik jan-jaqty áriptestik» uǵymynyń ózi bul qatynastardyń uzaq merzimdi sıpatyn jáne birneshe baǵyt boıynsha qatar damytýǵa umtylysty bildiredi.

Qazaqstan úshin mańyzdysy – yntymaqtastyqty barynsha elimizdiń damý basymdyqtaryna sáıkes keletin salalarǵa baǵyttaý. Olar – jasandy ıntellekt, tsıfrlandyrý, mashına jasaý, kólik jáne logıstıka. Bular syrttan tańylǵan josparlar emes, Qazaqstannyń ishki damý mindetterin júzege asyrýǵa baǵyttalǵan jumys.

Keıde Qazaqstan Qytaıdyń kún tártibimen ǵana júrip keledi degen pikir aıtylady. Men munymen kelispeımin. Kerisinshe, Qytaımen yntymaqtastyqty keńeıtý Qazaqstanǵa ekonomıkany ártaraptandyrý jónindegi óz strategııasyn iske asyrýǵa qosymsha múmkindik beredi.

Buryn elimiz negizinen shıkizat jetkizýshi sanalsa, búginde biz joǵary tehnologııalarǵa, sapaly ekologııalyq ortaǵa, tsıfrlyq transformatsııaǵa jáne qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarýǵa baǵyttalǵan «orta derjava» ekonomıkasyn qalyptastyryp kelemiz.

– Bul sapar Qazaqstannyń Qytaımen qarym-qatynasyndaǵy róliniń ózgergenin kórsetti deýge bola ma?

– Árıne. Bul jerde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqaralyq bedeliniń mańyzy zor.

Ol – kásibı dıplomat, Qytaıdy, qytaı tilin, mádenıeti men mentalıtetin jaqsy biledi. Bul eki memleket arasyndaǵy ózara is-qımyldy edáýir jeńildetedi.

«Ortalyq Azııa + Qytaı» formatynda bizdiń Prezıdent kóbine dıalogtyń moderatory retinde áreket etýi de kezdeısoq emes. Іs júzinde Qazaqstan Qytaı men Ortalyq Azııa memleketteri arasyndaǵy úılestirýshi ortalyqqa aınalyp otyr.

Osyndaı róldi elimiz «Ortalyq Azııa + AQSh» formatynda da atqarady. Bul Qazaqstannyń jáne onyń kóshbasshysynyń halyqaralyq bedeli artyp kele jatqanyn kórsetedi.

– Sapardyń basty qujattarynyń biri – Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy kelisimderdi iske asyrý jónindegi Jol kartasy boldy. Onyń is júzindegi mańyzy qandaı? Bul qujat Qazaqstan ekonomıkasy úshin qandaı múmkindikter ashady?

– Kez kelgen Jol kartasy saıası ýaǵdalastyqtardy naqty iske asyrý tetikterine aınaldyrýymen qundy.

Sapar barysynda jalpy quny 15 mıllıard AQSh dollarynan asatyn 70-ten astam kelisimge qol qoıyldy. Olardyń barlyǵy Qazaqstan ekonomıkasyn jańǵyrtý úshin asa mańyzdy salalardy qamtıdy.

Mundaı qujattar tek deklaratsııamen shektelmeı, naqty qadamdardy, jobalardy iske asyrý tetikterin jáne taraptardyń mindettemelerin aıqyndaıdy.

Qazirdiń ózinde qazaqstandyq jáne qytaılyq sarapshylar osy kelisimderdi is júzinde júzege asyrý baǵytynda jumys istep jatyr. Áńgime endi málimdemeler týraly emes, naqty jobalar, merzimder jáne birlesken jumys jaıynda bolyp otyr.

– Sapar barysynda jasandy ıntellekt máselesine erekshe kóńil bólindi. Prezıdent «Qazaqstan–Qytaı tsıfrlyq kópirin» qurýdy usyndy. Bul bastama eki eldiń tehnologııalyq seriktestigin nyǵaıtýǵa qandaı múmkindik beredi?

– Bul óte mańyzdy bastama. Joǵary tehnologııalar salasynda yntymaqtasýǵa nıet bildirý – bir bólek, al naqty platforma quryp, ózara is-qımyl tetikterin, birlesken jobalar men ortaq standarttardy aıqyndaý – múlde basqa deńgeı. «Tsıfrlyq kópir» ıdeıasynyń máni de osynda.

Sonymen qatar Qazaqstan jasandy ıntellekt salasynda óz bastamalaryn usynyp otyr. Astanada tek Qazaqstan men Ortalyq Azııada ǵana emes, jahandyq deńgeıde JI-di damytýǵa arnalǵan iri is-sharalar ótkizilýi múmkin.

Eń bastysy – Qazaqstan bul jerde tehnologııany tek qabyldaýshy tarap emes. Biz jasandy ıntellekt salasyndaǵy álemdik jetekshi memleketterdiń birimen teń quqyly áriptes retinde áreket etip otyrmyz.

Qazirgi tańda Qytaı bul baǵytta óte qarqyndy damyp keledi. Jasandy ıntellekt salasyndaǵy kóptegen zamanaýı sheshimderdi dál osy eldiń zertteýshileri men kompanııalary ázirlep jatyr. Sondyqtan mundaı áriptestiktiń Qazaqstan úshin strategııalyq mańyzy bar.

– Bul kelisimder Qazaqstandy óńirlik tsıfrlyq damý ortalyqtarynyń birine aınaldyrý boıynsha Prezıdent ustanǵan baǵyttyń jalǵasy deýge bola ma?

– Prezıdenttiń saıasatyna nazar aýdarsaq, tsıfrlyq transformatsııa baǵyty birneshe jyldan beri júıeli túrde júzege asyrylyp keledi. Elimizde elektrondy úkimet, tsıfrlyq memlekettik qyzmetter belsendi damyp, memlekettik basqarý men áleýmettik salaǵa zamanaýı tehnologııalar engizilip jatyr.

Prezıdent ınnovatsııalyq damýdy nazardan tys qaldyrǵan emes. Endi bul bastamalardy atqarýshy organdar, bıznes jáne qoǵam bolyp qoldap, júzege asyrýy kerek. Naqty nátıjege qol jetkizý soǵan baılanysty.

– Prezıdent Qytaı basshysymen qatar Taıland jáne Kambodja kóshbasshylarymen de kezdesti. Bul Qazaqstannyń ońtústik-shyǵys Azııa elderimen baılanysyn keńeıtip jatqanyn kórsete me?

– Árıne. Munda eki jaqtyń da qyzyǵýshylyǵy bar. Qazaqstan ǵana emes, ońtústik-shyǵys Azııa memleketteri de bizdiń ekonomıkamyzǵa jáne yntymaqtastyq múmkindikterine qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.

Bul tek saýda men ınvestıtsııaǵa qatysty emes. Týrızm damyp, tikeleı áýe reısteri jıilep, gýmanıtarlyq baılanystar nyǵaıyp jatyr.

Munyń bári qazaqstandyqtardyń ómir sapasyna tikeleı áser etedi.

Jalpy, men halyqaralyq qatynastardy geosaıası oıyndar turǵysynan emes, eń aldymen pragmatıkalyq kózqaraspen baǵalaýdy jón kóremin. Eń mańyzdysy – mundaı yntymaqtastyqtyń ekonomıka men halyqqa naqty qandaı paıda ákeletinin baǵamdaý.

Menińshe, Prezıdent te dál osyndaı pragmatıkalyq ustanymdy basshylyqqa alyp otyr.

– Bul sapardyń nátıjesin qorytyndylasaq, naqty qandaı kelisimder Qazaqstannyń uzaq merzimdi damýyna barynsha zor áser etedi dep oılaısyz?

– Eń aldymen, jasandy ıntellekt, tsıfrlandyrý jáne joǵary tehnologııalardy ázirleý men qoldaný salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzy aıryqsha.

Dál osy baǵyttar Qazaqstan ekonomıkasynyń qurylymyn ózgerte alady. Bul tek jańa tehnologııalardy engizýge ǵana emes, sondaı-aq, birlesken ǵylymı ortalyqtar, ýnıversıtettik baǵdarlamalar, zerthanalar, startaptar jáne joǵary tehnologııalyq óndirister qurýǵa jol ashady.

Munyń bári múlde jańa sapadaǵy ekonomıkany qalyptastyrady. Búginde elimizde tsıfrlyq transformatsııanyń naqty nátıjeleri baıqalyp otyr. Kóptegen memlekettik qyzmetter onlaın formatta qoljetimdi bolyp, azamattardyń ómirin jeńildetip jatyr. Qazaqstanǵa keletin sheteldik mamandardan da memlekettik tsıfrlyq qyzmetterdiń joǵary deńgeıde ekenin jıi estımiz. Sondyqtan Qytaımen tehnologııalyq yntymaqtastyqty odan ári damytý Qazaqstannyń jaqyn jáne uzaq merzimdi kezeńdegi básekege qabilettiligin arttyratyn negizgi faktorlardyń birine aınalýy múmkin.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qytaıǵa naqty nátıjelerge qol jetkizýge baǵyttalǵan aıqyn pragmatıkalyq kún tártibimen bardy. Sondyqtan bul sapardy sońǵy ýaqyttaǵy eń nátıjeli saparlardyń biri deýge bolady.

Memleket basshysynyń Qytaıǵa sapary mazmundy ótti, yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttaryn qamtydy. Sapar jańa kelisimderge, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń Jol kartasyna qol qoıýmen, sondaı-aq, yntymaqtastyqty jańǵyrtý baǵytyndaǵy birlesken bastamalardy ilgeriletýmen aıaqtaldy.

Taǵy bir mańyzdy dúnıe – mundaı yntymaqtastyqqa Qazaqstan da, Qytaı da birdeı múddeli ekenin kórsetti. Eki el de ortaq múddelerdi túsinip, strategııalyq áriptestikti naqty is júzindegi jobalarmen nyǵaıtýǵa daıyn ekenin baıqatty. Sondyqtan bul sapar jaı ǵana dıplomatııalyq is-shara emes, Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy ekijaqty qatynastardy damytýdyń mańyzdy qadamy boldy.

Aıta keteıik, buǵan deıin Sı Tszınpın Toqaevtyń reformalaryna joǵary baǵa bergenin jazǵanbyz.