Saıasat joly: Bıylǵy Prezıdent saparlary qandaı nátıje berdi
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl Qazaqstan úshin syrtqy saıasattaǵy belsendi kezeń boldy. Prezıdenttiń shetelge jasaǵan saparlary eldiń halyqaralyq baılanysyn nyǵaıtyp, strategııalyq áriptestikti tyń deńgeıge kótergeni málim. Osy rette Kazinform tilshisi 2025 jyly bolǵan joǵary deńgeıdegi kelissózderge sholý jasady.
Taıaý Shyǵystan tabysty qaıttyq
Memleket basshysy jyl basyndaǵy alǵashqy saparyn Birikken Arab Ámirlikterinen bastady. Sheıh Muhammed ben Zaıd Ál Nahaıannyń shaqyrýymen «Abý Dabıdiń ornyqty damý aptalyǵy» sammıtine qatysyp, bir jaǵy ınvestıtsııalyq kelissózderdi júıege túsirgenin kórdik. Sammıtte Prezıdent ornyqty damý, klımat ózgerisine qarsy kúres jáne jasyl tehnologııalardy damytý sekildi máseleler talqylaǵany taǵy bar.
Qarymta jaýap retinde keıin mamyrda Abý Dabıdiń Taq murageri sheıh Haled ben Muhammed ben Zaıd Ál Nahaıan Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgenin bilemiz. Bul sapar eki eldiń seriktestigin tereńdetip, 20-dan astam ınvestıtsııalyq jáne kommertsııalyq kelisimge qol qoıyldy – quny 5 mıllıard dollardan astam jobalar iske asyryldy.
Aqpanda Qasym-Jomart Toqaev Taıaý Shyǵysqa qaıta bardy. Bul joly Iordanııaǵa taban tiregen. Koroldiń taqqa otyrǵanyna 25 jyl tolýymen tuspa-tus sapar asa sátti ótti desek bolatyndaı. Taraptar energetıka, aýyl sharýashylyǵy, ınfraqurylym, aqparattyq tehnologııalar, óńdeý ónerkásibi jáne farmatsevtıka salalarynda ýaǵdalasty. Sondaı-aq atom energetıkasy, kólik-logıstıka, onyń ishinde Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizin damytý máselesi aıtyldy.
Jarty jyldan keıin Iordanııa Koroli ІІ Abdalla da Astanada boı kórsetti. Eki jaq taýar aınalymyn 500 mln dollarǵa deıin ulǵaıtý jolyn saralap, birshama mańyzdy joba bastalǵan-dy. Mysaly, ««Qazatomónerkásip» kompanııasy Iordanııanyń JUMCO kompanııasymen kelisimge keldi. Mámilege sáıkes, keler jyldyń sońyna deıin «Qazatomónerkásip» pen JUMCO Iordanııada ýran salasymen aınalysý úshin birlesken kásiporyn qurady. Ázirge «Qazatomónerkásip» úlesi – 70, al JUMCO úlesi 30 paıyz bolmaq.
Ortalyq Azııanyń jańa dáýiri
Bıyl Memleket basshysy kórshi eldermen, ásirese Ortalyq Azııa memleketterimen baılanysty nyǵaıta tústi. 12 aıda OA elderiniń kóshbasyshylary da bir-birine barys-kelisti azaıtqan joq. Nátıjesinde Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy ózara saýda 2025 jyldyń qańtar–tamyz aılarynda 5,4 mlrd dollarǵa (14,8%) jetip, tarıhı rekord ornatty.
Mundaı kórsetkishtiń alǵashqy qadamy Ózbekstannan bastalǵanyn umytpaýymyz kerek. Kóktemde Prezıdent Ózbekstanǵa baryp, «Ortalyq Azııa–Eýropa Odaǵy» sammıtine qatysty ári ala shapandy aǵaıyndarmen túrli saladaǵy máseleni talqylaǵany este. Sol joly aımaq elderi alys-beristi birlesip kóterýdiń tıimdiligin uǵynyp, keıin «C5+» formaty jandandy. Bul rette óńirdiń birinshi ekonomıkasy retinde Qazaqstannyń pozıtsııasy da ornyǵa túsken bolatyn.
QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Azııalyq zertteýler bóliminiń jetekshi sarapshysy Baýyrjan Áýkenniń pikirinshe, Ortalyq Azııanyń saıası-ekonomıkalyq damýyna Astananyń qosqan úlesi zor jáne Prezıdent qatysqan Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń konsýltatıvtik kezdesýleri jemis berip keledi.
– 2018 jyly Astanada ótken alǵashqy konsýltatıvtik kezdesýden beri atalmysh format óńir elderiniń basyn qosyp, senim men ózara túsinistikke negizdelgen turaqty dıalog alańyna aınaldy. Osy ýaqytqa deıin ótken alty kezdesýdiń árqaısysy aımaqtyq úılesimdi arttyryp, yntymaqtastyqtyń naqty baǵyttaryn aıqyndady. 2024 jylǵy Astanada qabyldanǵan «Ortalyq Azııa – 2040» tujyrymdamasy men 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan «Jol kartasy» aımaqtyń kólik, energetıka, tsıfrlyq damý jáne ekologııa salalaryndaǵy bolashaq ortaq strategııasyn bekitti, – degen oıda Baýyrjan Áýken.
Memleket basshysy tamyzda Qyrǵyzstan men Túrikmenstanǵa, qazanda Tájikstanǵa saparlady. Qyrǵyz jerinde ekijaqty taýar aınalymyn 2030 jylǵa qaraı 3 mıllıard dollarǵa deıin ulǵaıtý boıynsha Jol kartasy qabyldansa, Túrikmenstanda energetıka, kólik-tranzıt salalaryndaǵy seriktestik talqylandy.
Kúzdegi sapar tiziminde Ózbekstan qalys emes. 15 qarashada Qasym-Jomart Toqaev Tashkentke memlekettik saparmen bardy. Kezdesýde qazaq-ózbek odaqtastyǵyn odan ári damytý jaıy sóz bolǵan. Nátıjege kelsek, baýyrlas elder ónerkásip, qurylys, munaı-gaz hımııasy, qarjy, logıstıka jáne týrızm salalarynda 1,2 mlrd dollar bolatyn 7 joba ázirledi.
Jylan jyly Kaspıı teńizi arqyly shektesetin Ázerbaıjanmen de jyly qarym-qatynas ornady. 7 qazanda Toqaev Ázirbaıjannyń Gabala qalasynda Túrki memleketteri uıymynyń XII sammıtine qatysqan. Sonda Prezıdent Túrki memleketteri yntymaqtastyǵyn kúsheıtý úshin «Túrki memleketteri uıymy+» formatyn qurý ıdeıasyn qoldaǵan bolatyn. Uıym aıasynda kıberqaýipsizdik keńesin qurý, tsıfrlyq qaýipsizdik pen tehnologııalyq baılanysty nyǵaıtýdy ataýsyz qaldyrmady.
Eki aptadan keıin, ıaǵnı 21 qazanda Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev Qazaqstanǵa keldi. Munda aıtylǵan málimdemeler qazaq-ázerbaıjan ekonomıkasyna eleýli ózgeris bolǵanyn aıta kerý kerekpiz. Sebebi, kelissózder kezinde yntymaqtastyq týraly 15 qujatqa qol qoıylyp, Qazaqstan Ázerbaıjannan 2 parom satyp alatyn bolyp kelisti.
Eki el shıkizat eksportynan tabys taýyp otyrǵan memleketter, sondyqtan kelissózderdiń kóbi ekonomıka salasynda júzege asqany anyq. Osy oraıda qarjy sarapshysy Aıbar Oljaev Qazaqstan-Ázerbaıjan baılanysy aımaq turaqtylyǵy úshin mańyzdy dep sanaıdy.
– Qazaqstan men Ázerbaıjan Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkazdyń geosaıası ózara baılanysy úshin strategııalyq turǵydan mańyzdy. Bul elderdiń ekonomıkasy, demografııasy jáne kóliktik áleýeti ósý ústinde. Yntymaqtastyqtyń mańyzdy faktorlarynyń biri – ózara saýda men ınvestıtsııanyń ósýi, – dedi sarapshy.
Bıyl syrtqy saıasattaǵy mańyzdy oqıǵanyń biri – Prezıdenttiń shildedegi Túrkııaǵa sapary. Óıtkeni Túrkııanyń Qazaqstanǵa degen erekshe iltıpaty jáne Qasym-Jomart Toqaevty «Esenboǵa» áýejaıynda Rejep Taııp Erdoǵannyń kútip alýy álemdik medıada uzaq talqylandy.
Bul saparda eki el basshylary Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń otyrysyna qatysty, keıin Birlesken deklaratsııa qabyldady. Sonymen qatar 18 memleketaralyq jáne vedomstvoaralyq kelisim jasalyp, Qazaqstan Túrkııaǵa mıllıard dollarǵa 34 ónim túrin eksporttaımyz dedi.
Derjavalar deńgeıindegi dıplomatııa
Qazaqstannyń dıplomatııa deńgeıine baǵa berý úshin alyp derjavalarmen – Reseı, AQSh, Qytaı elderimen araqatynasty ańǵarý qajet. Bıyl bul úshtikpen baılanys úzilmedi: ortaq jıyndar, jekelegen kezdesýler uıymdastyryldy. Retimen tarqataıyq.
Reseı – jyl boıy Qazaqstanmen eń tyǵyz qarym-qatynas jasaǵan memleket, eki eldi eń uzyn qurlyq shekarasy baılanystyrady. Qazir Qazaqstan-Reseı saýda-ekonomıkalyq kórsetkishi jyldan-jylǵa ósýde. Oǵan memleket basshylarynyń turaqty baılanysy sebep bolsa kerek.
Mysaly, Prezıdent 8 mamyrda Reseıge sapar jasap, Uly Jeńistiń 80 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalarǵa qatysty. Oǵan qosa osydan bir apta buryn TMD-ǵa múshe memleketter basshylarynyń beıresmı kezdesýine qatysý maqsatynda Sankt-Peterbýrgte qonaqta boldy.
Munyń bári qatynasty qalypty deńgeıde ustap turýǵa kómekteskenimen, negizgi sheshimder memlekettik sapar barysynda sheshiletini túsinikti. Qasym-Jomart Toqaev 11 qarashada Reseıge jasaǵan memlekettik saparynda elge aýqymdy kelisimder ákeldi. Ekijaqty taýar aınalymyn 30 mlrd dollarǵa jetkizý maqsaty sóz bolyp, 13 memorandýmǵa qol qoıyldy.
Qazir Reseıge salynǵan sanktsııa men Eýropa elderiniń ustanymy kóp memleketke Kremlmen etene jaqyndasýǵa qolbaılaý bolyp otyr. Osy oraıda Qazaqstannyń Máskeýmen taýar aınalymyn ulǵaıtý ıdeıasyna alańdaýshylyq bildirgender bar.
QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri Sanat Kóshkimbaevnyń oıynsha, Qazaqstannyń Reseımen tyǵys baılanys jasaýynyń tıimdi tusy kóp, ásirese kópvektorly saıasatty jetildirýge sebep bolmaq.
– Nelikten Qazaqstan úshin tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy? Birinshiden, tek bir iri kórshige arqa súıeý syrtqy kúızelister men saıası qysymdarǵa osaldyq týdyrady, al saýda-ınvestıtsııalyq ártaraptandyrý mundaı táýekelderdi azaıtady. Ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha, Qazaqstannyń jalpy syrtqy saýda aınalymy shamamen 141,5 mlrd AQSh dollaryn qurady. Bul rette Reseı negizgi, biraq jalǵyz seriktes emes – sonymen qatar Qytaımen jáne basqa da memlekettermen birlesken jobalar kólemi ósip keledi.
Mysaly, energetıka salasynda jobalar básekelestik jaǵdaıynda júzege asyrylýda. «Rosatom» atom elektr stantsııasy boıynsha bir tenderdi jeńip alsa, qytaılyq kompanııalar basqa nysandarda jumys júrgizip jatyr, al batys ınvestorlary munaı salasy men servıstik qyzmetterge tartylǵan. Mundaı básekelestik Qazaqstan úshin tıimdi sharttardy qamtamasyz etip, táýeldilikti azaıtady, – dep taldady spıker.
2025 jyl Qazaqstan AQSh-pen de araqatynasyn alshaqtatqan emes, kerisinshe bıyl eki eldiń ustanymy men saıası baǵdary ortaq ekenin taǵy dáleldedi. Mysaly, 23 qyrkúıekte Qasym-Jomart Toqaevtyń Nıý-Iorkke jasaǵan jumys sapary kúzdiń aıtýly oqıǵasyna aınaldy. Sol saparda quny 5,2 mlrd dollardy quraıtyn 11 kelisim men memorandým qorjynǵa tústi. Іshinde kólik, energetıka, logıstıka, aqparattyq tehnologııa sekildi strategııalyq salalar jınaqtalǵan.
Oǵan qosa Prezıdent Nıý-Iorkte Cherrogorııa, Ýkraına, Frantsııa, Fınlıandııa memleket basshylarymen júzdesti.
Eki aı ótkende – 7 qarashada Qasym-Jomart Toqaev AQSh-ta Donald Tramppen qaıta qol alysty. Kezekti sapar aldyńǵysynan kóp jańalyq ákelip, 17 mıllıard dollardan asatyn kommertsııalyq kelisim jasaldy.
QSZI Halyqaralyq qaýipsizdik bóliminiń bas sarapshysy Muhıt Asanbaevtyń aıtýynsha, AQSh-tyń Qazaqstanǵa basymdyq berýine eldiń shıkizat, tranzıt áleýetiniń artýy sebep. Dıplomatııalyq jetistikter de ról oınaǵan syńaıly.
– Qazaqstan sońǵy jyldary aımaqtyq jáne halyqaralyq saıasat úshin strategııalyq mańyzy bar el retinde qarastyrylýy kezdeısoq emes. Buǵan Qazaqstannyń muryndyq bolýymen qurylǵan jańa dıplomatııalyq platformalar men formattardyń járdemi jeterlik. Elimizdiń pragmatıkalyq ustanymy da yqpal etkenin joqqa shyǵara almaımyz. Osynyń bári aımaqtyq jáne jahandyq saıasattyń kóptegen sýbektileri tarapynan Qazaqstandy orta derjava retinde qarastyrýyna túrtki bolyp otyr. Bul, eń aldymen, elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy jaýapkershiligi men pozıtsııasyn qorǵaýǵa degen qabiletin kórsetedi, – dedi Muhıt Asanbaev.
Búginde memlekettiń kópvektorly saıası baǵyttyń bir kórinisi retinde Qytaımen baılanysty mysalǵa keltiretinder kóp. Sarapshylardyń pikirinshe, keıingi jyldary qazaq-qytaı yntymaqtastyǵy bekı túsken. Bıyl úrdis jalǵasyn taýyp, maýsym aıynda Sı Tszınpın resmı saparmen Qazaqstanǵa taban tiredi. Al araǵa birneshe aı salyp – tamyzda Prezıdent Aspanasty eline aıaq basty.
Bes kúnge sozylǵan saparda Prezıdent Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıtine jáne «ShYU plıýs» jıynyna qatysqan edi. QHR Tóraǵasy Sı Tszınpınmen jeke jolyǵyp, keıin Qazaqstan-Qytaı Іskerlik keńesinde 15 mıllıard dollardan asatyn 70-ten asa kommertsııalyq qujat kúshine endi.
Shyǵystaǵy kórshimiz úshin ekonomıkalyq ınfraqurylym mańyzdy. Sondyqtan Qazaqstan qarjy sektoryndaǵy qazaq-qytaı iskerlik júıesin qalyptastyrýǵa kúsh salyp keledi: «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy qytaı kompanııalarynyń úlesin arttyryp jatyr, Qazaqstan damý banki eýrooblıgatsııany Qytaı ıýanymen (Dim Sum bonds) ornalastyra bastady.
Qazaqstandy zertteý ortalyǵynyń basshysy Van Haııan Kazinform-ǵa bergen pikirinde Qazaqstan-Qytaı baılanysy geosaıası landshaftty ózgertip jatqanyn aıtqan bolatyn.
– Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy yntymaqtastyq eki halyqtyń damýyna aıtarlyqtaı múmkindikter ashady. Jahandyq ekonomıkanyń baıaýlaýyna jáne geosaıası táýekelderdiń ósýine qaramastan, saýda-ekonomıkalyq ózara is-qımyl nyǵaıýda. 2024 jyly QR men QHR arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi 44 mlrd dollardan asyp, jańa rekord ornatty. 2005 jyldan bastap qytaılyq kompanııalardyń Qazaqstanǵa salǵan jıyntyq ınvestıtsııasy 27 mlrd dollardan asty. Bul rette búginde elde 6 myńǵa jýyq qytaılyq kásiporyn jumys isteıdi, - dep tarqatty sarapshy.
Jyl sońyna qaraı Memleket basshysy Japonııaǵa jol tartty. Resmı saparda Imperator Narýhıtomen, Premer-mınıstr Sanae Takaıchımen jáne Kúnshyǵys eliniń iskerlik orta ókilderimen tildeskenin kórdik. Bul kezdesýler Qazaqstannyń saıası-ekonomıkalyq ómirine eleýli ózgeris engizbek. Prezıdenttiń Japonııaǵa sapary aıasynda somasy 3,7 mıllıard dollardan asatyn 60-tan astam qujat bekidi.
Aıta keteıik, bıyl Prezıdent Qasym-Jomat Toqaevtyń 20 sheteldik saparǵa shyǵý josparlanǵan edi: 12-si jumys, 5-eýi resmı, 2-eýi memlekettik kezdesýler boldy. Budan bólek birneshe beıresmı júzesý júzege asty.