Satýshy jaramdylyq merzimi ótken soń satylǵan taýardy 30 kún ishinde aýystyrýǵa ne aqshasyn qaıtarýǵa mindetti

- Búgingi kúni kez kelgen tutynýshy óz quqyǵynyń taptalmaýyna jete kóńil bóledi. Alaıda keı kezderi satýshylar men taýar óndirýshiler tutynýshylardyń zańnan beıhabar ekenin ańǵaryp, olarǵa sapasyz nemese jaramdylyq merzimi ótip ketken zattaryn usynady. Bul jerde tutynýshy zardap shegedi.Osy ýaqytqa deıin ýákiletti organ retinde basqarma mamandary halyq arasynda túsindirý, aqparattandyrý jumystaryn júrgizip keledi.

Degenmen áli kúnge deıin kópshilik óziniń tutynýshy retinde óz quqyǵyn tolyq bilmeıdi. Máselen, qazir kez kelgen saýda oryndaryna barsańyz «Satyp alǵan zat keıin qaıta alynbaıdy jáne aýystyrylmaıdy» degen jazýdy kóp kezdestiremiz. Tutynýshylardyń kóbi osyny durys sanap, alǵan zatynan aınyp qalsa da alýǵa májbúr bolady. Al bul Zań boıynsha durys emes. Zań tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa tetikterin qurýǵa jáne qoldanystaǵy tetikterin jetildirýge baǵyttalǵan.

«Tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna sáıkes dárilik zattar, medıtsınalyq maqsattaǵy buıymdar, ish kıimder, shulyq-uıyq buıymdar, janýarlar men ósimdikter, metrlep satylatyn taýarlardan basqasynyń bári tutynýshynyń kóńilinen shyqpaǵan bolsa satyp alynǵan kúnnen bastap 14 kún ishinde satýshyǵa keıin qaıtarylady. Al Zańǵa engen sońǵy ózgerister men tolyqtyrýlarǵa sáıkes, satýshy ne daıyndaýshy jaramdylyq merzimi ótken soń satylǵan, tehnıkalyq reglamentterde, ónimder jónindegi normatıvtik qujattarda belgilengen talaptarǵa saı kelmeıtin, onyń ishinde zııatkerlik menshik quqyqtary buzyla otyryp shyǵarylǵan taýardy onyń paıdalanylǵanyna, taýarlyq túriniń, tutynýshylyq qasıetteriniń, plombalarynyń, zattańbalarynyń saqtalýyna-saqtalmaýyna qaramastan, taýar satyp alynǵan kúnnen bastap kúntizbelik 30 kún ishinde aýystyrýǵa nemese satyp alynǵan taýar úshin aqshalaı somany tutynýshyǵa qaıtarýǵa mindetti. Bul Zańnyń 30-babynda naqty kórsetilgen. Sondaı-aq, taýardyń baǵalar zattańbasymen rásimdelgen saýda obektisiniń ishki jáne syrtqy vıtrınalaryna qoıylǵan, kórsetilgen qunyna sáıkes satýshy (daıyndaýshy) satýǵa mindetti, al tutynýshy satyp alýǵa quqyly. Taǵy bir jaıt, Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańnamasynda kórsetilgendeı endi kez kelgen tutynýshy zat, ne kıim satyp alǵanda  ony foto nemese beınetúsirilimge túsirip, qoldanýyna bolady. Oǵan eshqandaı satýshy ne óndirýshi tyıym sala almaıdy. Sonymen birge kez kelgen tutynýshy satýshy ne taýar óndirýshiden óniminiń, ne taýarynyń sáıkestik deklaratsııasyn suraýǵa nemese kórýge tolyq quqyǵy bar.  Jáne talap qoıylǵan kezde satýshyda (daıyndaýshyda) aýystyrýǵa qajetti taýar bolmasa, ony aýystyrý talap qoıylǵan kúnnen bastap kúntizbelik 10 kún ishinde júrgizilýi tıis.

- Taýar sapasyna qatysty Zańdaǵy ózgeristerge toqtalyp ótseńiz...

- «Tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý týraly» Zańnyń 30-babyna engen tolyqtyrýlarǵa sáıkes, taýar sapasyn qosymsha tekserýdiń (saraptamanyń) qunyn satýshy (daıyndaýshy) tóleıdi. Eger taýardy tekserý ne saraptama jasatý nátıjesinde taýardyń kemshilikteri joq ekendigi nemese kemshilikter tutynýshynyń taýardy paıdalanýdyń, saqtaýdyń belgilengen qaǵıdalaryn buzýy nemese úshinshi tulǵalardyń is-áreketterinen ne eńserilmeıtin kúshtiń saldarynan taýar tutynýshyǵa berilgennen keıin paıda bolǵany belgilense, tutynýshy satýshyǵa (daıyndaýshyǵa) tekserý júrgizýge jumsalǵan shyǵystardy, sondaı-aq ony júrgizýge baılanysty taýardy tasymaldaýǵa jumsalǵan shyǵystardy óteýge mindetti. Sondaı-aq, satýshy ne daıyndaýshy tutynýshynyń ómirine, densaýlyǵyna nemese múlkine keltirilgen zııan úshin jaýapty.

- Tutynýshylar qandaı jaǵdaıda sottyń kómegine júgine alady?

- Zańnamaǵa súıensek, satýshy ne daıyndaýshy tutynýshynyń talabyn oryndaýdan bas tartqan kezde uıymnyń basshysyna júginýi kerek. Eger ol da tutynýshynyń talaptaryn oryndaı almasa onda tutynýshy jazbasha túrde sotqa aryz túsire alady. Eger sot sizge 10 kún ishinde jaýap bermese, onda oǵan talap aryz bere alasyz.

Sondaı-aq, eger 10 tutynýshy birdeı bir saýda ornynan  taýar alsa, ne uqsas saýaldary bolyp memlekettik organdarǵa aryz-shaǵym túsirse, tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵaýshy organ retinde biz satýshyny ne taýardy óndirýshini sotqa berýimizge bolady. Alaıda aldymen jaǵdaıdyń mán-jaıymen tanysyp, tutynýshy men satýshy tarapynan aıtylǵan pikirlerdi saraptaımyz.

 - Zańdaǵy ózgeristerge baılanysty tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý salasynda búgingi kúni qandaı jańashyldyqtar bar?

- Engizilgen sońǵy ózgerister men tolyqtyrýlarǵa sáıkes, Zańda tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy memlekettik retteýdi jetildirý maqsatynda memlekettik organdardyń, onyń ishinde tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy ýákiletti organdardyń ókilettikterin keńeıtý kózdeledi. Máselen, basqarma ýákilettik organ retinde Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly Kodekstiń 193 (1-bóliginde), 415 (1-bóliginiń 1), 2), 3) tarmaqshalarynda) baptarynda kózdelgen ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly isterdi qozǵaıdy jáne qaraıdy. Jáne ákimshilik jazalar qoldanady. Sondaı-aq, jyl saıyn 1 mamyrdan keshiktirmeı Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimetine tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jaı-kúıi týraly jyldyq esep berip otyrady.

- Búgingi kúnge deıin basqarma qyzmetkerleri tutynýshylarmen qandaı jumystar júrgizdi? Tutynýshylardan kelip túsken aryz-shaǵymdarǵa kim jaýap beredi?

- Basqarmaǵa kelip túsken aryzdarǵa bólim basshylary men bas mamandar,sondaı-aq bólimdegi jaýapty qyzmetkerler jaýap beredi. Olar ár adamnyń aryz-shaǵymyn qabyldap, ony sheshýdiń joldaryn qarastyrady.Osy tusta tutynýshynyń quqyǵyn qorǵaýda bizdiń mamandardyń eńbeginiń zor ekenin aıta ketkim keledi.

Bıylǵy jyldyń birinshi jartyjyldyǵy boıynsha basqarma mamandary 17 azamatty qabyldap, keńesterin usynyp, 3 tutynýshynyń aryz-shaǵymyna jaýap berdi. Sonymen qatar qaýyrt jeli boıynsha 63 tutynýshyǵa aqyl-keńes aıtylyp, qyzmetkerler men tutynýshylar arasynda 5 dóńgelek ústel ótkizildi. Atap aıtsaq, alty aı ishinde oblystyq aýrýhana mamandarymen, «Avtopark» jeke sharýashylyq seriktestiginiń qyzmetkerleri jáne júrgizýshilerimen, Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń oqýshylarymen, aýyl sharýashylyǵy jáne týrızm salasynyń mamandarymen basqosýlar ótip, olarǵa zań aıasynda túsindirý jumystary júrgizildi. Tutynýshylardyń negizgi quqyqtaryn jarııalaý maqsatynda Aqtóbe qalasyndaǵy 18 úlken saýda oryndaryna «Tutynýshy buryshy» ilinip, saýda oryndaryndaǵy satýshylar men tutynýshylarǵa óz quqyqtaryn qorǵaý týraly bilmderin arttyrý maqsatynda 972 broshıýra men býkletter taratyldy. Sondaı-aq Dúnıejúzilik tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý kúnine oraı Ashyq esik kúni uıymdastyrylyp, osy saladaǵy jaýapty mamandarmen kezdesý ótkizildi.

- Sóz sońynda tutynýshylardyń negizgi quqyqtaryn atap ótseńiz?

- Tıisti emes sapadaǵy taýardy satyp alǵan tutynýshy eger satýshy taýardaǵy kemshilikter jóninde aıtpaǵan bolsa, óz tańdaýy boıynsha satyp alý baǵasyn mólsherles kemitýge, taýardyń kemshilikterin óteýsiz joıýǵa jáne oǵan jumsaǵan óz shyǵyndaryn óteýge, soǵan uqsas markaly (modeldi, artıkýldi) taýarǵa aýystyrýǵa, satyp alý baǵasyn tıisinshe qaıta esepteı otyryp, basqa markaly uqsas taýarǵa aýystyrýyna bolady. Sonymen qatar shartty buzýdy jáne taýar úshin tólengen aqshalaı somany qaıtarýdy talap etýge quqyly.

Joǵaryda atap ketkendeı, kez kelgen tutynýshy satyp alǵan zatynan ne taýarynan kemshilik tapsa, ony kúntizbelik 14 kún ishinde satýshyǵa qaıtarýǵa quqy bar. Sondyqtan barlyq tutynýshylarǵa óz quqyqtaryn bilip, sapaly taýarǵa qol jetkizý úshin zańdylyqtarǵa sáıkes áreket etip, tańdaý jasaýǵa keńes beremiz.

 Suhbattasqan Danagúl QAZIHAN.