Sarapshylar Ortalyq Azııada jaýyn-shashynnyń artýy múmkin ekenin boljady
ASTANA. KAZINFORM — Aldaǵy aılarda álemde jer betindegi eń qýatty klımattyq qubylystyń biri — El-Nınonyń qaıta oralýy yqtımal. Bul týraly BUU Jańalyqtary habarlady.
Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıym málimetinshe, onyń osy jazda qalyptasý yqtımaldyǵy 80 paıyz bolyp otyr, al qarasha aıyna deıin saqtalý yqtımaldyǵy 90 paıyzdan asady.
Sarapshylardyń eskertýinshe, El-Nıno jahandyq jylynýdy kúsheıtip, aptap ystyqtyń, qurǵaqshylyqtyń, nóser jaýyn-shashynnyń jáne ózge de qaýipti aýa raıy qubylystarynyń qaýpin arttyrýy múmkin. Sońǵy jyldardaǵy rekordtyq joǵary temperatýra aıasynda onyń saldary burynǵydan da aıqyn sezilýi yqtımal.
Ózgeristerdiń negizgi sebebi — Tynyq muhıtynyń tropıkalyq bóligindegi sýdyń qalyptan tys jylynýy. Baqylaý muhıt betiniń temperatýrasy El-Nınoǵa tán shekti deńgeıge birtindep jaqyndap kele jatqanyn kórsetedi. Sonymen qatar muhıttyń tereń qabattarynda aıtarlyqtaı jylý qory jınaqtalǵan. Ondaǵy temperatýra qalypty deńgeıden shamamen alty gradýs Tselsııge joǵary, bul muhıt betiniń odan ári jylynýyna yqpal etip otyr.
Antonıý Gýterrısh El-Nınonyń damýyn shuǵyl klımattyq eskertý retinde qarastyrýǵa shaqyrdy.
— El-Nıno jaǵdaıy planetanyń jylyný úderisin odan ári kúsheıtedi, — dedi ol beıneúndeýinde.
Onyń aıtýynsha, saldary burynǵydan da jyldam ári keń aýqymda seziledi. Sondyqtan jańartylatyn energııa kózderine kóshýdi jedeldetý, halyqtyń eń osal toptaryn qorǵaý jáne erte eskertý júıelerin damytý qajet.
El-Nıno degen ne jáne nege qaýipti?
El-Nıno — ekvatorlyq Tynyq muhıtynyń ortalyq jáne shyǵys bólikterindegi betki sýlardyń jylynýy saldarynan paıda bolatyn tabıǵı klımattyq qubylys. Ádette ol eki-jeti jyl saıyn qaıtalanyp, shamamen bir jylǵa sozylady. Alaıda onyń áseri Tynyq muhıtynan áldeqaıda alys óńirlerde de baıqalady. Álemniń kóptegen bóliginde temperatýra rejımi men jaýyn-shashyn sıpaty ózgeredi.
Selesta Saýlo qazirgi jaǵdaı erekshe daıyndyqty talap etetinin atap ótti.
— Qurǵaqshylyq pen nóser jaýyndy kúsheıtýi múmkin, sondaı-aq qurlyq pen muhıttaǵy aptap ystyq qaýpin arttyratyn yqtımal kúshti El-Nıno qubylysyna daıyn bolýymyz qajet, — dedi ol.
Saýlonyń aıtýynsha, 2023–2024 jyldardaǵy El-Nıno baqylaý tarıhyndaǵy eń kúshti bes qubylystyń qataryna engen jáne 2024 jylǵy jahandyq rekordtyq temperatýralardyń negizgi faktorlarynyń biri bolǵan.
Árbir El-Nıno ózinshe damyǵanymen, onyń belgili bir ortaq saldary bolady. Ońtústik Amerıkanyń ońtústiginde, AQSh-tyń ońtústiginde, Afrıka múıisiniń keıbir bólikterinde jáne Ortalyq Azııada jaýyn-shashyn mólsheri kóbeıedi. Al Ortalyq Amerıka, Ońtústik Amerıkanyń soltústigi, Karıb basseıni elderi, Aýstralııa, Indonezııa jáne Ońtústik Azııanyń keıbir óńirleri kóbine qurǵaqshylyqqa tap bolady.
Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń maýsymdyq boljamy taǵy bir alańdatarlyq úrdisti kórsetti: maýsym men tamyz aralyǵynda álemniń derlik barlyq óńirinde aýa temperatýrasy qalypty deńgeıden joǵary bolady dep kútilýde. Bul ystyqtyń adam densaýlyǵyna áserin kúsheıtip, qurǵaqshylyqtyń damýyn jedeldetýi jáne nóser jaýyn, sý tasqyndary men uzaqqa sozylatyn aptap kezeńderi sııaqty ekstremaldy aýa raıy qubylystarynyń yqtımaldyǵyn arttyrýy múmkin.
Sonymen qatar ǵalymdar klımattyń ózgerýi El-Nınony jıiletedi nemese kúsheıtedi degen naqty dálel joq ekenin atap ótedi. Alaıda jahandyq jylyný onyń saldaryn aýyrlata túsýi múmkin. Óıtkeni muhıt pen atmosferanyń jylynýy ekstremaldy aýa raıynyń qalyptasýyna qosymsha jaǵdaı jasaıdy.
Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń baǵalaýynsha, zamanaýı maýsymdyq boljamdar memleketterge aýyl sharýashylyǵyn, sý resýrstaryn qorǵaýdan bastap gýmanıtarlyq daǵdarystardyń aldyn alýǵa deıingi sharalardy aldyn ala josparlaýǵa múmkindik beredi. Sarapshylardyń pikirinshe, dál qazir áreket etetin ýaqyt keldi, sebebi saldar qaıtymsyz sıpat alǵannan keıin qabyldanǵan sheshimder kesh bolýy múmkin.
Aıta ketelik álem boıynsha jahandyq jylynýdyń áseri kúsheıip keledi. Mamandardyń boljamynsha, bıyl Qazaqstannyń ózinde keı óńirlerde aýa temperatýrasy +46 gradýsqa deıin jetýi múmkin ekenin jazǵan edik.
