Sarapshylar: Munaıdyń ózine suranys kemip, ónimderine artýy múmkin

Usynys artsa da shyǵyndardyń orny tolmaı jatyr

Halyqaralyq energetıka agenttiginiń munaı naryqtary bóliminiń basshysy Torıl Bosonı sońǵy aılarda álemdegi munaıǵa degen suranystyń negizgi bóligin Soltústik jáne Ońtústik Amerıka elderi jabýǵa tyrysyp jatqanyn aıtty.

- Qazir olardyń jetkizý kólemi shynymen artyp jatqanyn kórip otyrmyz. Shamamen táýligine 1,5 mln barrel artyq jetkizip otyr. Bul jyl basyndaǵy boljamnan 600 myń barrelge joǵary. AQSh-taǵy óndirý kólemi naryq kútkennen asyp tústi. Brazılııadan shyǵatyn munaı da boljamnan joǵary boldy. Venesýela men Argentına ósirip jatyr, - dedi Bosonı.

Onyń aıtýynsha, qosymsha usynys álemniń basqa óńirlerinde túsip qalǵan kólemniń ornyn tolyq jaba almaı jatyr.

- Atlant basseıninen keletin munaıdyń artýy Sýets kanalynyń shyǵysyndaǵy tapshylyqtyń ornyn tolyq toltyrmaıtyny anyq. Naryqtay suranys trendi ózgerip jatyr, - dedi ol.

Sarapshy munaıǵa suranystyń, ásirese Qytaıda, tómendep jatqanyn da atap ótti.

- Biz shıki munaıǵa túpkilikti suranystyń tómendegenin baıqap otyrmyz. Munaı ımporty azaıyp jatyr. Sońǵy derekterge sáıkes, mamyr aıynda Qytaıdyń shıki munaı ımporty naýryzben salystyrǵanda táýligine shamamen 6 mln barrelge az boldy, - dep túsindirdi Bosonı.

Munaı naryǵynyń bolashaǵy qandaı?

Halyqaralyq energetıka agenttiginiń boljamyna sáıkes, 2026 jyly munaıǵa degen álemdik suranys byltyrǵymen salystyrǵanda táýligine 420 myń barrelge qysqaryp, 104 mln barrel bolady. Bul Taıaý Shyǵystaǵy aýqymdy qaqtyǵys bastalǵanǵa deıin uıym jasaǵan boljamnan 1,3 mln barrelge tómen.

Bosonıdiń sózinshe, jalǵasyp jatqan qaqtyǵys pen jetkizýdegi irkilister munaı naryǵynyń keleshegi óte belgisiz etip tur. Bazalyq stsenarıı maýsym basyna qaraı jaǵdaı turaqtanyp, úshinshi toqsanda jetkizilim birtindep qalpyna keledi degen boljamǵa negizdelgen edi. Biraq daǵdarys sozylǵan saıyn mundaı stsenarııdiń iske asý yqtımaldyǵy tómendep barady.

Ol usynys uzaq ýaqyt shekteletin stsenarıı barǵan saıyn shynaıyraq bolyp jatqanyn aıtty. Mundaı jaǵdaıda saýda aǵyndary men óndiris kóleminiń qalpyna kelýi áldeqaıda uzaqqa sozylady. Tipti jahandyq ekonomıkanyń baıaýlaýy men suranystyń álsireýi de túsip qalǵan kólemniń ornyn toltyra almaýy múmkin. Bul jaǵdaıda naryq qosymsha baǵa qysymyna tap bolýy yqtımal.

- Biraq osy stsenarıılerdiń ózinde, ondaǵy JІÓ men munaı baǵasyna qatysty boljamdardy eskersek te, suranystyń tómendeýi usynys shyǵyndarynyń ornyn toltyrýǵa jetkiliksiz bolyp otyr. Demek, suranysty qosymsha shekteıtin sharalar qabyldanbasa, baǵa stsenarıılerde kórsetilgen deńgeıden áldeqaıda joǵary kóterilýi kerek. Sonymen qatar, naryq teńgerimdi qalpyna keltirýi úshin ekonomıkalyq boljamdar budan da nasharlaýy múmkin, - dep túıindedi Bosonı.

OPEK-tiń dáýreni bitti me?

Oksford energetıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Basam Fattýh qazirgi jaǵdaı tek shıki munaı naryǵyna ǵana emes, munaı ónimderi sektoryna da áser etip otyrǵanyn aıtty.

Onyń aıtýynsha, Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab memleketteri yntymaqtastyǵy keńesine múshe elder álemdegi negizgi munaı óńdeý ortalyqtarynyń biri bolyp qala beredi. Biraq óńirdegi óńdeý kólemi aıtarlyqtaı azaıǵan.

Fattýh mundaı úrdis nege álemniń ózge bólikterinde de baıqalyp otyrǵanyn túsindirdi.

- Birinshiden, shıkizat satyp alý shyǵyndary aıtarlyqtaı ósti. Ekinshiden, Azııadaǵy munaı óńdeý zaýyttary óńdeý jaǵynan eń tıimdi sanalatyn ortasha kúkirtti munaı sorttarynyń bir bóliginen aıyryldy. Úshinshiden, óndiristik protsesterdi ońtaılandyrý múmkindigi shektelip barady. Buǵan qosa, kólik pen logıstıka shyǵyny kúrt ósti. Onyń ústine keı elder munaı ónimderiniń eksportyna shekteýler men tyıymdar engize bastady, - dedi sarapshy.

Fattýh Amerıka munaıynyń Azııa naryǵyna aǵyny artqanyn rastady. Biraq daǵdarys aıaqtalǵannan keıin Azııanyń Parsy shyǵanaǵy baǵytynan bas tartýy ekitalaı dep esepteıdi.

- Qalaı desek te Parsy shyǵanaǵy Azııadaǵy munaı óńdeý zaýyttary úshin negizgi shıkizat kózi bolyp qala beredi, - dedi ol.

Sarapshy qazirgi daǵdarys jańa ınfraqurylymdyq jobalar men ınvestıtsııalyq sheshimderge jol ashqanyn aıtady.

- Degenmen naryqta birqatar irgeli ózgeris júrip jatyr. Mysaly, balama qubyr baǵyttary odan ári damýy múmkin. Tutynýshy elderge jaqyn jerlerde qosymsha qoımalar salynýy yqtımal, bul protsess qazirdiń ózinde bastalyp ketti. Sondaı-aq Parsy shyǵanaǵyndaǵy ulttyq munaı kompanııalary Azııadaǵy óńdeý jáne ótkizý aktıvterine kóbirek ınvestıtsııa sala bastaýy múmkin. Bul úrdis daǵdarysqa deıin bastalǵan, biraq qazir aıtarlyqtaı jedeldeýi yqtımal, - dedi Fattýh.

Jańa energetıkalyq qaýipsizdik

Energetıka salasynyń konsýltanty Sara Vahshýrı naryqty retteý mehanızmderi eleýli deńgeıde ózgergenin jáne tipti OPEK-tiń ózi burynǵy yqpalyn tolyq qaıtara almaıtynyn aıtty.

- COVID-19 kezindegi daǵdarysty eske túsirsek, OPEK óndiris pen naryqty teńgerýde sheshýshi ról atqardy. Biraq qazir OPEK kvotalary burynǵydaı mańyzdy emes. Óıtkeni naryqtaǵy tepe-teńdik endi tek óndirý kólemin baqylaýǵa emes, jetkizý aǵyndaryn baqylaýǵa da táýeldi. Al jetkizý aǵyndaryn baqylaý óndirýdi baqylaýmen birdeı mańyzdy faktorǵa aınaldy, - dedi ol.

Sarapshy bul OPEK-tiń dáýreni bitti degen sóz emes ekenin, tek energetıka naryǵyndaǵy erejeler ózgerip jatqanyn aıtty.

- Árıne, bul OPEK-tiń yqpaly túgesildi degen sóz emes. Kóp adam osylaı qorytyndy jasaýǵa asyǵady. Biraq, kóp nárse ózgergeni anyq. Qazir energetıkalyq qaýipsizdiktiń jańa tujyrymdamasy, jańa naryqtyq mehanızmder, jańa baǵa qalyptastyrý júıeleri, saýdanyń jańa geografııasy jáne jańa jetkizý baǵyttary qalyptasyp jatyr. Munyń bári jahandyq energetıkalyq qaýipsizdik pen geosaıasattyń óz dınamıkasyn ózgertip jatyr, - dep túıindedi Vahshýrı.

ExxonMobil kompanııasynyń aǵa vıtse-prezıdenti Nıl Chepmen aldaǵy aptalarda munaı baǵasy 160 dollarǵa deıin barýy múmkin degen bolatyn.