Sanıtarııalyq mádenıet qarapaıym ádetterden bastalady — maman
PETROPAVL. KAZINFORM — 15 qyrkúıek — sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qyzmet mamandarynyń kásibı merekesi. Osyǵan oraı Petropavl qalalyq sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý basqarmasynyń bas mamany Aısulý Japarova epıdemıolog jumysynyń kópshilik bile bermeıtin qyrlary, sanıtarııalyq saýattylyq jáne vaktsınatsııanyń mańyzy týraly aıtyp berdi.
— Aısulý Nuryshqyzy, kópshilik sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qyzmetti tek tekserý júrgizetin organ dep qabyldaıdy. Sizdiń jumys kúnińiz is júzinde qalaı ótedi?
— Meniń negizgi mindetterimniń biri — parazıttik ınfektsııalar tirkelgen jaǵdaılardy der kezinde esepke alý, ınfektsııa oshaqtaryn tekserý, epıdemıologııalyq taldaý júrgizý jáne olardyń taralýynyń aldyn alý sharalaryn uıymdastyrý.
Sonymen qatar josparly tekserýlerge qatysamyn, halyq arasynda sanıtarııalyq-aǵartý jumystaryn júrgizemin, memlekettik qyzmetter kórsetemin, azamattardyń ótinishteri men suraý salýlaryna jaýap daıyndaımyn. Buǵan qosa aılyq, toqsandyq jáne jyldyq esepterdi ázirleý, josparly jumystardy oryndaý sııaqty kúndelikti mindetter bar.
ıAǵnı epıdemıologtyń jumysy tek tekserýmen shektelmeıdi. Onyń edáýir bóligi — qaýipti erte anyqtaý, taldaý jáne onyń aldyn alýǵa baılanysty.
— Kez kelgen mamandyqtyń ýaqyt óte adamnyń minezine de áser eteri sózsiz. Mysaly, dúkenge nemese ashanaǵa barǵanda qarapaıym adam baıqamaıtyn qandaı nárselerge kóńil bólesiz?
— Iıa, árıne. Saýda nemese qoǵamdyq tamaqtaný ornyna barǵanda nysannyń tazalyǵyna, qyzmetkerlerdiń arnaıy kıimine, taǵam ónimderiniń qalaı saqtalǵanyna, ydys-aıaqtyń tazalyǵyna eriksiz nazar aýdaramyn. Keıde osy usaq kórinetin nárselerdiń ózi nysandaǵy sanıtarııalyq jaǵdaı týraly kóp aqparat beredi.
Úıde de azyq-túliktiń jaramdylyq merzimin, saqtalý jaǵdaıyn qadaǵalaımyn. Shıki et pen basqa ónimderge arnalǵan taqtaıshalardy bólek paıdalaný, jemis-jıdek pen kókónisti muqııat jýý sııaqty qarapaıym nárseler kúndelikti daǵdyǵa aınalǵan. Bul shamadan tys saqtyq emes, ózimniń jáne otbasymnyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan qarapaıym ári paıdaly ádetter dep oılaımyn.
— Keıde adamdar sanıtarııalyq talaptardy artyq shekteý dep qabyldaıdy. Siz mundaı adamǵa óz jumysyńyzdyń mańyzyn qalaı túsindirer edińiz?
— Sanıtarııalyq talaptardy shekteý retinde emes, eń aldymen adam densaýlyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etetin shara retinde qabyldaý kerek. Olardy jol qozǵalysy erejelerimen salystyrýǵa bolady. Jol erejesi júrgizýshini shekteý úshin emes, apattyń aldyn alý úshin qajet. Sanıtarııalyq talaptardyń da maqsaty — qaýiptiń aldyn alý.
Biz kúndelikti tutynatyn taǵamnyń, aýyz sýdyń qaýipsizdigine, qorshaǵan ortanyń sanıtarııalyq jaǵdaıyna kóńil bólý arqyly halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaımyz. Sondyqtan sanıtarııalyq talaptardy saqtaý — tek mamandardyń emes, ár azamattyń jaýapkershiligi.
— Sizdiń bul salada eńbek etip júrgenińizge 22 jyl bolǵan eken. Osy ýaqyt ishinde SES jumysy qanshalyqty ózgerdi?
— Osy aralyqta jumys tásilderi aıtarlyqtaı ózgerdi. Tsıfrlandyrý aqparatty jedel jınaýǵa, taldaýǵa jáne qajetti sheshimderdi ýaqytynda qabyldaýǵa múmkindik berdi. Mamandardyń jumysy da birshama jeńildedi.
Alaıda qyzmettiń negizgi maqsaty ózgergen joq. Ol — halyqtyń densaýlyǵyn qorǵaý jáne sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq salamattylyqty qamtamasyz etý.
Ár kezeńniń óz qıyndyǵy bar. Sondyqtan qaısysy aýyr boldy dep bólip-jarmaımyn. Eń mańyzdysy — zaman talabyna beıimdelip, óz isińe adal bolý.
— Qazir qazaqstandyqtardyń sanıtarııalyq saýattylyǵy qandaı deńgeıde dep oılaısyz?
— Pandemııadan keıin halyqtyń jeke gıgıenaǵa degen jaýapkershiligi artqany baıqalady. Qoldy jıi jýý, antıseptık qoldaný, aýrý belgileri bolǵan kezde ózgelerden oqshaýlaný sııaqty daǵdylar qalyptasty.
Turǵyndar durys tamaqtanýǵa, ónimderdiń jaramdylyq merzimi men saqtalý jaǵdaıyna burynǵydan kóbirek kóńil bóletin bolǵan.
Búginde aqparat ta qoljetimdi. Adamdar sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qaýipsizdik týraly áleýmettik jelilerden, BAQ-tan jáne resmı aqparat kózderinen qajetti málimetti tez taba alady.
Degenmen, áli de nazar aýdarýdy qajet etetin máseleler bar. Mysaly, qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynda jáne kósheden taǵam satyp alǵan kezde ónimniń qaýipsizdigine, onyń daıyndalý jáne saqtaý jaǵdaıyna árdaıym mán berile bermeıdi. Sondyqtan sanıtarııalyq saýattylyq tek úıdegi tazalyqpen shektelmeı, kúndelikti ómirdiń barlyq salasynda kórinis tabýy mańyzdy.
— Qazir adamdar áleýmettik jeliden densaýlyqqa qatysty san túrli keńes alady. Jalǵan men shynaıy aqparatty ajyratýda halyq qandaı qatelik jiberedi?
— Eń jıi kezdesetin qateliktiń biri — áleýmettik jelidegi kez kelgen aqparatqa birden sený. Medıtsınalyq bilimi joq adamnyń keńesine súıený densaýlyqqa keri áser etýi múmkin.
Keıde adamdar kúrdeli máseleniń tez sheshimin izdep, ǵylymı turǵydan dáleldenbegen ádisterge súıenedi. Aqparattyń qaıdan alynǵanyna, ony kim aıtyp otyrǵanyna mán bermeıdi.
Densaýlyqqa qatysty málimetti resmı memlekettik organdardan, medıtsına mamandarynan jáne dáleldi medıtsınaǵa negizdelgen senimdi derekkózderden alǵan durys.
— Epıdemıologııalyq baqylaý salasynda jańa qaýipter nemese máseleler bar ma?
— Búginde eń ózekti máselelerdiń biri — vaktsınatsııadan bas tartý. Saldarynan qyzylsha, kókjótel sııaqty vaktsınamen basqarylatyn ınfektsııalardyń qaıta órshý qaýpi bar. Sondyqtan ımmýndaýdyń mańyzy týraly ata-analarǵa aıtýymyz kerek, túsindirý jumysyn kúsheıtken jón. Bul búginde epıdemıologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy baǵyty bolyp otyr.
— Jas maman kezińizde búgingi tájirıbeńiz bolsa, ózińizge qandaı keńes berer edińiz?
— «Árbir usaq-túıekke mán ber. Epıdemıologııada bolmashy nárse bolmaıdy», -der edim.
Sondyqtan salaǵa jańadan kelgen mamandarǵa kásibı bilimmen qatar uqyptylyqty, jaýapkershilikti jáne adamdarmen durys qarym-qatynas jasaı bilýdi tileımin. Sanıtarııalyq normalardy bilý jetkiliksiz. Eń bastysy — onyń mańyzyn halyqqa qarapaıym ári túsinikti tilmen jetkize bilý.
— Jumysyńyzdyń nátıjesi kóbine kózge kórinbeıdi. Búgingi suhbatty paıdalanyp, halyqqa ne aıtar edińiz?
— Belgili bir ınfektsııanyń aldyn alyp, adamdardyń densaýlyǵyna qaýip tónýine jol bermeý — maman retinde men úshin eń úlken qýanysh. Bizdiń jumysymyzdyń nátıjesi kóbine kózge kórinbeıdi. Eger juqpaly aýrýdyń taralýyna jol berilmeı, turǵyndar qaýipsiz ortada ómir súrse, bul — eńbegimizdiń eń mańyzdy nátıjesi.
Turǵyndardy óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýǵa shaqyramyn. Qoldy durys jýý, taǵamdy durys saqtaý, qaýipsiz sýdy paıdalaný, vaktsınatsııadan ýaqytynda ótý, aýrýdyń alǵashqy belgilerine mán berý — qarapaıym kóringenimen, mańyzy zor. Sanıtarııalyq mádenıet osyndaı qarapaıym ádetterden bastalady.
Eske salaıyq, buǵan deıin Qazaqstanda sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qyzmettiń tsıfrlyq jumys modeline (e-sen.kz) kóshý 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda naqty nátıjeler kórsetkenin habarlaǵanbyz.
