«Salyq salyp, halyqtyń sanyn kóbeıte alamyz ba?» - respýblıkalyq basylymdarǵa sholý

«Egemen Qazaqstan» basylymy búgingi sanynda «Baǵa ósýine jol berilmeýi tıis» degen maqala jarııalandy. Maqala Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda kóterilgen ózekti máselelerge negizdelgen. Naqtyraq aıtqanda otyrysta elimizdiń birqatar mınıstrlikteri men vedomstvo basshylary senatorlarǵa eldegi áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaı jóninde baıandap bergen. Mysaly, Májiliste qarjy kredıttik saıasat týraly baıandaǵan Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Bısenǵalı Tájııaqov qarjy sektoryndaǵy jaǵdaı birshama turaqtanǵanyn atap ótti. Onyń málimetinshe, ekinshi deńgeıli bankterdiń syrtqy qaryzy ústimizdegi jyldyń 1 qazanyna 21,5 mıllıard dollarǵa tómendegen. Áıtse de ekonomıkalyq qarjylandyrý da 2 paıyzǵa kemip, tartylǵan qarjy kólemi 7,5 trıllıon teńgeni quraǵan. Bankter portfeliniń ortaıyp qalýy makroekonomıkadaǵy táýekeldermen baılanysty, dep túıindegen. Úkimet bıznesti qarjylaı qoldaý arqyly jaǵdaıdy túzeýge múmkindigi bar ekendigin de eskerte ketti. Otyrysta eldiń ekonomıka salasyndaǵy jaǵdaı jóninde Qarjy, Ekonomıka jáne saýda mınıstrleri de baıandama jasaǵan.

Sondaı-aq atalmysh basylym «Munaıly óńir qazaqshalana bastady» dep jazady. Osyndaı taqyryppen jarııalanǵan maqala avtorynyń aıtýynsha, Atyraý -ejelden tildik ortasy qalyptasqan, qazaǵy basym óńir. El kóleminde is-qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizýge alǵashqylardyń qatarynda kóshkeni de sondyqtan. Alaıda osy óńirde tildik ahýalǵa degen oń kózqaras birden ornyǵa qoıǵan joq. Búgingi nátıjeli jumysqa úlken eńbektiń arqasynda qol jetkizildi. Halqynyń 90 paıyzy jergilikti ult bola tura, munda da qazaq tiline ózindik salqynyn tıgizgen qıǵashtyqtar bolǵan. Oblys memlekettik tilge alǵashqylardyń qatarynda 2002 jyly kóshse de tildik ahýal biraz ýaqytqa deıin bir júıege kelmedi. «Tek 2005 jyly respýblıkada Til komıteti, óńirlerde til basqarmalary qurylyp, ókilettikter kúsheıtilgen soń ǵana til saıasaty bir júıege túse bastady», dep jazady maqala avtory.

***

«Aıqyn» basylymynyń jazýynsha, qazaq eli kezinde tentirep, jumys izdep, jatjurttarǵa ketip qalǵan ǵalymdarymyzdy Otanǵa qaıtarýǵa shyndap kirispek. Bul jańalyqty keshe Joǵarǵy palatada Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov jarııa etti. Ol ózderiniń arnaıy baǵdarlama ázirlep, Úkimetke engizetinderin jetkizdi. «Búginde ǵalymdardy, ásirese, talantty ǵalymdardy Qazaqstanǵa oraltý máselesi pysyqtalýda, - dep qulaqtandyrdy senatorlardy mınıstr myrza. - Biz shetelde jumys isteıtin qazaqstandyq eń talantty ǵalymdardyń tizimin qurdyq, oǵan 125 tulǵa kirdi. Qandaı da bir sebeptermen, ártúrli jyldarda jatjurttarda qalyp qoıǵan ózimizdiń belgili ǵalymdarymyzdy qaıtarý jónindegi arnaıy baǵdarlamany biz Úkimetke engizýge daıyndalyp jatyrmyz», dedi Bilim jáne ǵylym mınıstri. Bul týraly basylymnyń búgingi sanyndaǵy «Shetelde júrgen talantty ǵalymdar Qazaqstanǵa qaıtýy kerek» atty maqaladan bile alasyzdar.

Sondaı-aq osy basylymda «Salyq salyp, halyqtyń sanyn kóbeıte alamyz ba?» atty problemalyq maqala jarııalandy. Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń rektory, demograf-ǵalym Maqash Tátimovtiń pikirinshe, balalary joqtarǵa jáne 25-30 jas aralyǵyndaǵy úılenbeı júrgen qyzdarǵa salyq salý kerek, bul - Qazaqstanda halyq sanynyń ósýine yqpal etetin bolady degen. Demograf Qazaqstannyń soltústik oblystaryndaǵy halyq sanynyń ósimi baıaýlap bara jatqanyna alańdaýshylyq bildiredi. Keńes ókimetiniń tusynda, Stalın basqaryp turǵan soǵystan keıingi kezderde halyq sanyn ósirý kerek boldy. Sol zamanda nekege turmaǵandarǵa jáne balasy joqtarǵa salynatyn salyqtyń eki túri bolǵan. Salyqtyń bul túri bertinge deıin súrboıdaqtardan alynyp keldi. Maqash Tátimovtiń aıtýynsha, salyqtyń kólemi az bolǵanmen, psıhologııalyq jaǵynan qatty áser etetin kórinedi. Sondyqtan adamdar buǵan nazar aýdaratyny sózsiz.

***

«Alash aınasy» basylymy búgingi sanynda «Zańdarymyzǵa sapaly ǵylymı saraptama qajet» atty problemalyq maqala jarııalaǵan. Maqala avtorynyń paıymdaýynsha, elimizdiń zańdary qanshalyqty dárejede ǵylymı saraptamadan ótedi? Osyndaı saraptama bar ma ózi? Bolsa, odan ótken zańdarymyz jemisin berip jatyr ma? Sapasy qanshalyqty joǵary? Bul suraqtarǵa kelgende tosylyp qalatynymyz jasyryn emes. Sebebi bizdegi zańdardyń ǵylymı saraptamadan ótýi formaldy túrde ǵana ekenin qazbalaı kelgende kózińiz jetedi. Keshe osy máselege arnap, Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligi dóńgelek ústel uıymdastyrdy. Negizgi taqyryby - Qazaqstan Respýblıkasynda qabyldanatyn zańdarǵa ǵylymı saraptama jasap, onyń áleýemttik-ekonomıkalyq saldaryn baǵalaý. Bul problemamen negizi Ádilet mınıstrligi aınalysýy kerek edi. Alaıda muny ekonomıkalyq vedomstvo qolǵa alyp otyr. Ony túsiný qıyn emes. Zaman soǵan tirep tur. Sebebi zańymyzdyń durys bolmaýy eń áýeli ekonomıkamyzǵa keri áserin tıgizedi.

Sondaı-aq atalmysh basylym «Orys tildi mektepterge latyn grafıkasyn engizýdi túbegeıli sheship almaıynsha, latyn grafıkasyna kóshe alamyz ba?» atty taqyryp boıynsha ǵalymdardyń pikirlerin beripti. Belgili mádenıettanýshy ǵalym Murat Áýezov bul másele tóńireginde bylaı deıdi: «Óz basym qazaq qoǵamynyń latyn grafıkasyna kóshý kerektigin jaqtaýshylardyń birimin. Osy máselege qatysty oı-pikirlerimdi burynnan beri aıtyp ta, jazyp ta kelemin. Jalpy, bul ıdeıadan biz basymyzdy alyp qashpaýymyz kerek. Kezindegi keńes úkimeti tusynda bizben baýyrlas keıbir halyqtar latynǵa kóshkende, aramyzdaǵy rýhanı baılanystar úzilip, bir-birimizdi túsine almaıtyn deńgeıge túsip kettik. Biz buǵan deıin otarshyldyq saıasattyń qurbany bolyp keldik. Al latyn grafıkasyn qoldaný arqyly biz rýhanı, saıası derbestigimizdi de nyǵaıta túser edik». Al, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty Ǵarıfolla Ánestiń pikirinshe, orta bilim beretin mektepterimizdi túbegeıli reformalap almaı, latyn grafıkasyna kóshe almaımyz.

***

«Kazahstanskaıa pravda» basylymynyń jazýynsha, keshe Almatyda úshinshi medıaquryltaı aıaqtaldy. Qazaqstandyq buqaralyq aqparat quraldary naryǵyn damytýǵa baǵyttalǵan, jyl saıyn turaqty túrde ótetin konferentsııanyń basty taqyryby - otandyq BAQ-tardyń básekege qabilettiligi boldy. «Pressa v zerkale pressy» degen taqyryppen jarııalanǵan maqala avtorynyń pikirinshe, búginde qazaqstandyq medıa-naryq óte keń aýqymdy. Onda memlekettik tilde shyǵatyn basylymdarmen qatar orystildi basylymdar men ınternet-jarııalanymdary, teleradıoarnalar sany da az emes. Sondaı-aq Reseı men Qytaıdyń da basylymdary bar. ıAǵnı, qalyń kópshiliktiń tańdaý jasaýyna múmkindik mol. ıAǵnı, elde qazir aqparat quraldarynyń sapasy men taralym máselesi basty orynǵa shyǵyp otyr.