Salqam Jáńgir

Jalpy, keıin han bolǵan soń da onyń handyq qyzmeti at ústinde, joryqtar men shaıqastarda ótken eken. Ol sonysymen de ózge qazaq handarynan erekshelenedi. Bir ǵana mysal - qalmaqtarmen jekpe-jekterde Jáńgirge qarsy shyǵatyn batyr bolmaıdy eken. Sol úshin de ol «salqam» (aıbatty) Jáńgir atanǵan.

Jáńgirdiń han retindegi bıligin ádil baǵalaý úshin sol tustaǵy jaǵdaıdan habarymyz bolǵany jón. On jetinshi ǵasyrda oırattar qýatty Qytaı jaǵynan qysym kóre bastaıdy. Sóıtip, 1635 jyly Jońǵar handyǵyn quryp, jan-jaǵyndaǵy ózinen álsiz elderdiń terrıtorııasyna kóz tigedi. Olardy Qazaq handyǵynyń Jetisý, shyǵys jáne ortalyq Qazaqstandaǵy shuraıly jerleri qyzyqtyrdy. Olar qazaqtyń shańyraǵyn ortasyna túsirip, halqyn qyryp, qonysyn tartyp alýǵa shyndap kiristi. Osynaý qazaq-jońǵar arasyndaǵy tynymsyz soǵystar tusynda Jáńgir han halqyn da, jerin de abyroımen qorǵap qaldy.

Jáńgir sultan jas keziniń ózinde Sibir-Tobyl urysynda qalmaqtardyń tutqynyna túsken. Muny tarıhshylar qazaq-oırat qarym-qatynasyndaǵy mańyzdy oqıǵa sanaıdy. Óıtkeni, ol kóp uzamaı aman-saý eline qaıtady. Ol qashyp shyqqan nemese kezdeısoq sátti jaǵdaı jońǵar tutqynynan bosap shyǵýyna kómektesken degen pikir bar. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory Bereket Káribaev Jáńgir sultandy jońǵar eliniń óz ishindegi Batyr qontaıshyǵa qarsy top ózderi qashyryp jibergen jáne qalmaqtan qyz berip, Jáńgirdiń keıin han bolǵan uly Táýke sol qalmaq qyzynan týǵany jaıly aıtady. Oǵan dálel retinde Sh.Qudaıberdiulynyń eńbeginen málimet keltiredi. Atap aıtqanda, Batyr qontaıshynyń baqtalasy Hundúlen taıshy qazaqtyń bolashaq hany Jáńgirmen odaqtasqysy kelgen. «Eski jazbalarda keltirilgen Hundúlen taıshynyń Jáńgirdi ulym dep ataıtyndyǵynyń sebebi de osynda», - deıdi ǵalym B.Káribaev. Osylaısha, Jáńgir sultan 1635 jyly tutqynnan jońǵarlardyń óz kómegimen bosap, elge oralady. Qur qaıtpaı, jońǵar taıshylarynyń arasynan ózine joǵarydaǵydaı odaqtastar tabady. Bul odaqtastyqtyń oǵan 1643 jylǵy Batyr hontaıshy áskerimen bolǵan Orbulaq shaıqasynda kóp kómegi tıgeni anyq.

Orbulaq urysy Jáńgirge salqam degen atty alyp bergen mańyzdy shaıqas boldy. Qazaq jerine Batyr hontaıshy bastaǵan qalyń jaýdyń bet alǵanyn aldyn ala bilgen Jáńgir olarǵa qarsy turatyn yńǵaıly jerdi ózi tańdaǵan. Sol aralyqta Samarqandaǵy dosy Jalańtós Bahadúrge habar jiberedi. Kómek kelgenshe jaýdyń jolyn bógemek bolyp, 600 batyrdy sońyna ertip attanyp ketken. Taý shatqalynda aınaldyra or qazyp, onda 300 áskerdi qaldyrady da, ózi jasaqtyń jarym bóligimen birge shatqaldyń syrtyna, qarsy betine jasyrynady. Shatqaldyń óte tarlyǵynan qalmaq áskeri meńgergen amal-aılasyn paıdalanýǵa múmkindikteri bolmaı, shetinen qyrylady. Eki ret shabýylǵa shyǵýǵa árekettense de, olarynan túk shyqpaıdy. Samarqannan 20 myń qolmen Jalańtós batyr kelip jetkende, onsyz da 10 myń áskerden aırylǵan jońǵar jaǵy keri sheginedi. Nebary 600 batyr yńǵaıly jer men urys ádisin utymdy paıdalanýdyń arqasynda 10 myń jońǵardy jaıratty.

Jáńgir ómirindegi taǵy bir shaıqastyń tarıhı mańyzy erekshe. Ol - 1652 jylǵy qazaq-jońǵar soǵysy. Osy urys kezinde Ochırtý-Tsetsen hannyń 17 jasar uly Galdam Jáńgirdi óltiredi. Jalpy, bul shaıqasty tarıhshylar Batyr qontaıshynyń Orbulaqtaǵy masqara bolyp jeńilgeni úshin úshin qazaqtardan ósh alýy dep baǵalaıdy.

Professor Bereket Káribaev Jáńgirdiń qazaq handyǵy úshin jasaǵan birneshe eńbegin erekshe atap kórsetedi. «Birinshiden, Jáńgir han búkil sanaly ómirin el qorǵaý isine arnady. Ekinshi este qalar isi sol, han taǵyn ıelengennen keıin memlekettiń syrtqy saıasatyn birneshe baǵytta júrgizip, kórshiles musylman eldermen jaqsy qarym-qatynastar ornata bildi. Jońǵarlarmen kúreste Maýerennahrdaǵy ashtarhanılyq áýlet ókilderimen, Shyǵys Túrkistandaǵy shaǵataılyq áýletpen saıası odaq quryp, ony týysqandyq baı lanystarmen nyǵaıtty. Úshinshiden, Jáńgir han qazaq eliniń azattyǵy jolyndaǵy shaıqastardyń birinde naǵyz erlershe qan maıdanda qaza tabady. Al onyń súıegi qazaq eliniń sol kezeńdegi astanasy Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iasaýı kesenesi janyna jerlengen», - deıdi ǵalym.

Jáńgirdiń eki qyzy, úsh uly bolǵan. Appaq, Táýke jáne Ýálıbaqy degen úsh uldyń ishinde Táýke ákesinen soń taq murageri retinde qazaq hany bolyp saılandy. Kenje ul Ýálıbaqy osy sheshimge ókpelep, naǵashylary - Úrgenishtegi Ǵaıyp hanǵa ketip qalǵan degen de derekter bar.

Janat Qapalbaeva