Salaýatty ómir salty: mıllıondaǵan qarjy nátıje berdi me
ASTANA. KAZINFORM – Sońǵy jyldary salaýatty ómir salty men buqaralyq sportty damytý eldiń basty memlekettik basymdyqtarynyń birine aınaldy. Bul baǵytqa mıllıondaǵan qarjy bólingenimen, basty suraq – ózgeris naqty sezile me? Kazinform tilshisi halyq densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan sharalardyń tıimdiligin saraptap, salanyń qazirgi ahýalyna úńildi.
Densaýlyq saqtaý sharalary: sandar men nátıje
2021–2025 jyldar aralyǵynda salaýatty ómir saltyn nasıhattaý men buqaralyq sportty damytýǵa bólingen qarajat 134,5 mıllıon teńgeden 211,2 mıllıon teńgege jetip, shamamen 65%-ǵa artty. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, bólingen qarajat tolyq ıgerilip, bul halyqty salaýatty ómir saltyn ustanýǵa shaqyratyn aýqymdy aqparattyq jáne túsindirý sharalaryn ótkizýge múmkindik bergen.
Baǵdarlamalar aıasynda 123 myńnan astam taqyryptyq aktsııa uıymdastyrylyp, olar 2,3 mıllıon adamdy qamtyǵan. Áleýmettik jelilerde taqyryptyq beınerolıkter men maqalalar belsendi túrde taralyp, kópshiliktiń nazaryn aýdardy. Bul sharalar halyq arasynda salaýatty ómir salty mádenıetin qalyptastyrýǵa jáne aqparattyq qoldaýdy keńeıtýge qyzmet etti.
– Áleýmettik jelilerde beınerolıkter men maqalalardy jarııalaý baǵytynda belsendi jumys júrgizdik. Bul halyq arasynda salaýatty ómir salty mádenıetin qalyptastyrýǵa yqpal etedi jáne vedomstvolyq uıymdar arqyly júrgizilip jatqan jumystarǵa qoldaý beredi, – deıdi S. Qaıyrbekova atyndaǵy Ulttyq densaýlyq saqtaýdy damytý ortalyǵy basqarmasynyń basshysy Samal Lepesova.
2025 jyly salaýatty ómir saltyn nasıhattaý jáne áleýmettik mańyzy bar aýrýlardyń aldyn alý sharalaryn ádistemelik qamtamasyz etý men baqylaýǵa 41,2 mıllıon teńge bólindi. Al ulttyq skrınıng baǵdarlamasynyń iske asyrylýyn taldaýǵa taǵy 9,1 mıllıon teńge jumsaldy.
– Osylaısha, qarajattyń eleýli bóligi aldyn alý sharalaryna baǵyttalady. Bul halyqaralyq tájirıbege sáıkes keledi jáne preventıvtik medıtsına salasyn damytýǵa úles qosady, – dep atap ótti Samal Lepesova.
Degenmen sandar men qarjylyq kórsetkishter áserli bolǵanymen, basty másele – olar azamattardyń naqty ómirinde qalaı kórinis tabatyny. Durys tamaqtaný, belsendi qozǵalys, zııandy ádetterden bas tartý – osy sharalardyń negizgi nátıjesi bolýy tıis. Osy suraqtarǵa naqty jaýap berý úshin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jyl saıyn Ulttyq salaýatty ómir saltyn zertteýin júrgizedi. Bul zertteý halyqtyń kúndelikti ómirindegi ózgeristerdi baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Salaýatty ómir saltyn ustanýda alǵa ozǵandar men artta qalǵandar
2025 jylǵy áleýmettik zertteý nátıjesi kórsetkendeı, respondentterdiń 35%-y salaýatty ómir saltyn ustanýda joǵary nemese qanaǵattanarlyq deńgeı kórsetken. Bul kórsetkish aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda 3%-ǵa, al 2021 jylmen salystyrǵanda shamamen 11%-ǵa ósken.
Áıelder arasynda salaýatty ómir saltyn ustaný aıtarlyqtaı joǵary: 39,5%-y salaýatty ádetterdi saqtaıdy, al er adamdarda bul kórsetkish 28,7%-dy ǵana quraıdy. Qala men aýyl turǵyndary arasyndaǵy aıyrmashylyq óte az: qalada – 34,4%, aýylda – 33,9%.
– Bul kórsetkishter salaýatty ómir saltyn nasıhattaıtyn memlekettik baǵdarlamalar birtindep búkil eldi qamtyp otyrǵanyn dáleldeıdi, – deıdi Samal Lepesova.
Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, salaýatty ómir saltyn ustanatyn qazaqstandyqtardyń portretinde jas ereksheligi men bilim deńgeıi mańyzdy ról atqarady. Joǵary bilimdi azamattar óz densaýlyǵyna jıi kóńil bólip, salaýatty ádetterdi ustanýda (37,3%) aldyńǵy qatarda. Al 30–44 jas aralyǵyndaǵy adamdar – belsendi eńbek pen otbasy qamymen shuǵyldanatyn kezeńde – salaýatty ómir saltyn ustanýda eń tómen kórsetkishti kórsetken.
Aımaqtar boıynsha aldyńǵy qatarda Túrkistan, Jambyl, Qostanaı jáne Qaraǵandy oblystary tur. Al Abaı men Shyǵys Qazaqstan oblystarynda salaýatty ómir saltyn ustaný deńgeıi tómen.
– Bul málimetter ulttyq densaýlyqty nyǵaıtý strategııalarynyń tıimdiligin rastaıdy jáne sozylmaly aýrýlardyń qaýip faktorlary odan ári de tómendeı beredi dep boljaýǵa negiz beredi, – dep habarlady Ulttyq densaýlyq saqtaýdy damytý ortalyǵynda.
Aýrý qalsa da, ádet qalmaıdy...
Zertteý nátıjeleri qazaqstandyqtardyń óz densaýlyǵyna birtindep kóbirek kóńil bóle bastaǵanyn kórsetedi. Degenmen mamandar salaýatty ómir saltyn saqtaý tek bir rettik aktsııa nemese ýaqytsha sharamen shektelmeýi tıis ekenin eskertedi. Bul ásirese 30–44 jas aralyǵyndaǵy azamattar men salaýatty ómir saltyn az ustanatyn óńirler úshin ózekti másele.
Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, eger adam temeki shekpese, jetkilikti mólsherde kókónis pen jemis-jıdek jep tursa, fızıkalyq belsendilikti saqtasa jáne alkogoldi shekteýli qoldansa, ózin salaýatty ómir saltyn ustanady dep esepteı alady. Sońǵy jyldardaǵy statıstıka boıynsha, qazaqstandyqtardyń osy ádetteri birtindep jaqsara bastady.
– Ásirese jastar arasynda jetistikter aıqyn baıqalady. Balalar men jasóspirimder sportpen jıi aınalysyp, temeki men fastfýdty az tutynyp keledi, – deıdi S. Qaıyrbekova atyndaǵy Ulttyq densaýlyq saqtaýdy damytý ortalyǵynyń basqarma basshysy Samal Lepesova.
2026 jylǵa deıingi Densaýlyq saqtaý damýy tujyrymdamasy boıynsha salaýatty ómir saltyn baǵalaý úshin eki negizgi ındıkator belgilengen: azamattardyń salaýatty ómir saltyn ustaný úlesin arttyrý jáne 15 jastan joǵary halyq arasynda temeki shegý deńgeıin tómendetý (ulttyq GATS zertteýi boıynsha).
2025 jyly ekinshi ındıkator boıynsha maqsattyq kórsetkish 19% deńgeıinde belgilense, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekteri sońǵy bes jylda temeki shegý kórsetkishiniń 21,9%-dan 17,5%-qa deıin tómendegenin kórsetti. Bul – salaýatty ómir saltyn nasıhattaý sharalarynyń naqty nátıjesin dáleldeıtin aıqyn oń dınamıka.
Alaıda, kórsetkishterge qaramastan, elimizde áli de 3,4 mıllıon qazaqstandyq temeki shegýdi jalǵastyryp otyr. Bul – el turǵyndarynyń shamamen ár altynshysy degen sóz. Elimizde zııandy ádetterge qarsy júzdegen úkimettik emes uıymdar jumys isteıdi. Mysaly, Esbol Qory qory qoǵamnyń barlyq toptaryn eń keń taraǵan áleýmettik máselelerden qorǵaýǵa baǵyttalǵan keshendi sharalardy júıeli túrde júzege asyrady.
Qordyń basshysy Jandos Aqtaev elde salaýatty ómir saltyn nasıhattaýǵa kóptegen sharalar ótkizilse de, olardyń kóbi bir rettik, aktsııalyq sıpatta ekenin jáne táýeldiliktiń tereń sebepterin tolyq qamtymaıtynyn atap ótti. Degenmen, qoǵamdyq uıymdar men Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń mamandary bir oıda: táýeldilikten shyǵýdyń jalǵyz tıimdi joly — salaýatty ómir saltyn nasıhattaý.
– Biz úshin salaýatty ómir salty tek sport pen aktsııa emes, eń aldymen - sanaly tańdaý mádenıeti, psıhologııalyq turaqtylyq pen qundylyqtar. Іshki sebeptermen — alańdaýshylyq, ómirlik baǵdardyń joqtyǵy, áleýmettik jalǵyzdyqpen jumys jasalmasa, aldyn alý sharalary tek betki deńgeıde qalady, – deıdi Jandos Aqtaev.
Qor basshysynyń pikirinshe, júıeli máselelerdiń biri — shyn máninde kásibı psıhologter jetispeıdi, ásirese óńirlerde bul problema ózekti.
– Kóptegen adamdar qaıda júginý keregin bilmeıdi nemese bilikti kómekti qaltasy kótermeıdi. El deńgeıinde bul másele erekshe nazar aýdarýdy jáne ınvestıtsııany qajet etedi, sebebi psıhologııalyq qoldaýsyz táýeldilikpen kúres árqashan tolyq bolmaıdy, – dedi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý tek aktsııalar men statıstıkamen shektelmeıdi. Bul úshin júıeli qoldaý qajet: qoljetimdi psıhologııalyq kómek kórsetý, turaqty qundylyqtardy qalyptastyrý arqyly densaýlyqty memleket pen árbir azamattyń ortaq jaýapkershiligine aınaldyrý mańyzdy.
Sport pen belsendilik – baqyt kepili
Psıhologter men salaýatty ómir salty mamandarynyń aıtýynsha, densaýlyq pen fızıkalyq belsendilik adamnyń ómirge qanaǵattaný deńgeıi men psıhologııalyq jaǵdaıyna tikeleı áser etedi.
– Salaýatty ómir salty shynymen de adamnyń baqyt sezimine áser etedi, biraq bul tek «qýanysh gormondarynyń» bólinýi men stresti azaıtýmen shektelmeıdi. Adam óz denesine, kún tártibine, demalysyna turaqty kóńil bólgende ishki turaqtylyq pen senimdilik sezimi qalyptasady. Bul óz kezeginde sýbektıvti ál-aýqatqa tikeleı áser etedi, – deıdi Respýblıkalyq alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek ortalyǵy janyndaǵy Jastar densaýlyǵy ortalyǵynyń psıhologi Janna Satybaldıeva.
Onyń aıtýynsha, adamnyń baqyt sezimi tek fızıkalyq belsendilikke ǵana emes, sonymen qatar jaqyn adamdarmen qarym-qatynasqa, ómiriniń mánin sezinýine, maqsattary men negatıvti emotsııalarmen kúresý qabiletine de baılanysty.
– Baqyt – bul turaqty jaqsy kóńil-kúı emes, ol ishki teńgerim men óz ómirin qabyldaý kúıi, – dep naqtylady psıholog.
Qazaqstanda ázirge salaýatty ómir salty men fızıkalyq belsendilikke baılanysty ulttyq deńgeıde baqyt deńgeıin zertteý júrgizilmegen. Degenmen jergilikti saýalnama belsendi azamattardyń ózderin jaqsy sezinetinin, energııasy mol, pozıtıvti emotsııasy kóp ekenin kórsetedi.
Buqaralyq sport ta ult densaýlyǵyn nyǵaıtýdyń negizgi quraldarynyń biri bolyp otyr. Týrızm jáne sport mınıstrliginiń dereginshe, 2024 jyly eresekterdiń 41,4%-y, al balalar men jasóspirimderdiń 30,4%-y turaqty túrde fızıkalyq jattyǵýlarmen aınalysqan.
– Buqaralyq sportty nasıhattaý – saý ult qalyptastyrýdyń basty quraly. Bastapqy kezeńde pılottyq «biryńǵaı vaýcher» jobasy iri qalalardy qamtıdy, ol memlekettik jáne jeke sport sektsııalaryn, shyǵarmashylyq úıirmeler men qosymsha bilim berý baǵdarlamalaryn biriktiredi, – deıdi Týrızm jáne sport mınıstriniń orynbasary Serik Jarasbaev.
Búgingi tańda 7 myńnan astam sport sektsııasynda 240 myńnan astam bala tegin sportpen aınalysyp otyr. Bul maqsatqa jergilikti bıýdjetten 50 mıllıard teńge bólingen. Sport nusqaýshylarynyń sany 4 000-nan 5 625-ke deıin ósken, sport ınfraqurylymy ár 1 000 turǵynǵa 55,1% deńgeıinde qamtamasyz etilgen. 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan Fızıkalyq mádenıet pen sportty damytý tujyrymdamasyna sáıkes bul kórsetkish 65%-ke jetedi dep josparlanýda.
Mamandardyń baǵalaýy boıynsha, memlekettik baǵdarlamalar halyqtyń belsendiligin arttyryp, densaýlyǵyn jaqsartýda naqty nátıje kórsetip otyr. Degenmen salaýatty ómir saltyn nasıhattaýdyń tolyq tıimdiligin anyqtaý úshin fızıkalyq jaǵdaı, belsendilik deńgeıi jáne psıhologııalyq ál-aýqat kórsetkishterin biriktiretin keshendi zertteý qajet. Ár adamnyń densaýlyǵy – bul tek jeke jaýapkershilik emes, memleket pen qoǵamnyń ortaq mindeti. Memlekettik qoldaý men jeke tańdaý úılesken kezde ǵana halyqtyń ál-aýqaty men ómirge qanaǵattaný deńgeıi shynymen artady.
Aıta keteıik, Astanadaǵy Belsendi uzaq ómir súrý ortalyqtarynda 25 túrli baǵyt boıynsha úıirmeler men sektsııalar turaqty túrde jumys isteıdi. 17 myńnan astam zeınetker ortalyqtyń qyzmetin turaqty túrde paıdalanyp keledi.