Sal-serilerdiń izimen: SQO-da dástúrli ánshi aýyl aralap, tegin kontsert berip júr

HІH ǵasyrdaǵy sal-serilerdiń dástúrin búgin qaıta jańǵyrtqan Birjan Esjan Aqan seri atyndaǵy fılarmonııanyń kórkemdik jetekshisi. «Án saldyrǵan aýylym» jobasy aıasynda ónerpaz aýyl turǵyndaryn ánmen qaýyshtyryp qana qoımaı, umytylyp bara jatqan ulttyq murany jańǵyrtýdy maqsat etken. 

— Birjan myrza, aýyldardy aralap kontsert berý ıdeıasy qalaı paıda boldy? Bul bastamaǵa ne túrtki boldy? Maqsat ne?

— Ideıa kóp. Bastapqyda Petropavlda ulttyq ónerdiń ortalyǵyn ashqymyz kelgen. Bul sonyń bastamasy ispettes. Buryn 19-ǵasyrda sal-seriler aýyl-aýyldy aralapty, bir aýylǵa baryp, ekinshisinde tústenip, úshinshisinde qondy degen áńgimelerdi jıi estip óstik qoı. Tarıhymyz, ádebıetimiz, mádenıetimiz qyzyqtyrǵannan keıin osyndaı oılar maza bermeıtin, biz de aýyldardy aralasaq degen. Biz Aqan seri atyndaǵy fılarmonııada jumys isteımiz, memlekettik jumys orny bolǵandyqtan keıde shalǵaıdaǵy aýyldarǵa jete almaı jatamyz. Aýdan ortalyǵynyń túkpirinde jatqan shaǵyn aýylǵa eshkim bara bermeıdi. Sondyqtan 15-20 kórermen otyrsa da kontsert beremiz degen nıet týdy. Qasyma ózim sııaqty ónerpaz 2-3 jigitti alyp, bastap kettik.

Ulttyq ónerdiń ordasy, ortalyq bola ma, teatr ma — kontseptsııasy daıyn, ol týraly jergilikti bılikke aıttym, ázirge qoldaý tappaı tur. Ideologııalyq turǵydan da soltústikke aýadaı qajet dúnıe ǵoı, ári qanshama sal-serilerdi — Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraıdy dúnıege ákelgen qasıetti meken. Máselen Qyzylordada jyraýlar úıi degen bar. Óıtkeni, Syr eli — jyr eli, sonymen erekshelenedi. Almatyda Alataý dástúrli óner teatry bar. Jalpy, meniń oıymsha, ortalyqtyń mindeti — búkil mektep oqýshylaryn, jastardy qamtý, solarǵa ulttyq óner arqyly ulttyq sanany engizý, qazaqylandyrý bolady.

Sol sebepti ózimiz áreketke kóship jatyrmyz. Aýyldardy aralaımyz, Ári bul saparadaǵy maqsat, buǵan deıin notaǵa túspegen, umyt qalyp bara jatqan án-kúılerdi anyqtaý, zertteý. Kónekóz qarııalar azaıyp barady ǵoı, osylaı aýyldarǵa shyqqanda eskilikti ánder, terme-qıssa aıtatyndar, kúı shertetinder tabylyp qalady keıde. Qazirdiń ózinde eshkim estimegen, Altyn qorda joq 20-dan astam ánderdi taýyp qoıdym. Qazir ony notaǵa túsirip, annotatsııasyn jazyp jatyrmyn.

Taǵy bir másele, aýyldar kúnnen kúnge quryp barady. Burynǵy turǵyndary Astanada, basqa da qalalarda jaldanyp jumys istep júr. Biraq aýylda da sol jumys tabylady, óziniń malyn baqsa da. Men solarǵa úndeý tastap, osy sapar arqyly aýyldaryn esterine salyp jatyrmyz. Telefonyma qanshama habarlama tústi, «aýylymdy eske túsirdiń, mindetti túrde aýylǵa baramyn, osy jazda baramyn» dep jekege shyǵyp jatqandar óte kóp.

— Jaz bastalǵaly on shaqty aýylǵa barypsyzdar. Qaı aýyldaǵy kezdesý nemese kórermenniń yqylasy erekshe este qaldy?

— Eshqaısyn bólip-jaryp aıtpaımyn, barlyǵy ystyq yqylaspen qarsy alady. Tegin kontsert, ázildep aıtyp qoıamyn, maǵan keregi sizderden eki qap otyn ǵana dep. Sebebi bizdiń format erekshe. Keı aýyldarda jarqyrap turǵan mádenıet úıleri bar eken. Biraq biz kontsertti ashyq aspan astynda, ot jaǵyp, kesh batqanda ótkizemiz. Eshteńe oılap tapqanymyz joq, buryn ata-babalarymyz ot jaǵyp qoıyp, án, qıssa-jyr aıtyp, kúı tartqan, qazaqtyń ádebıetin, tarıhyn qozǵap, jastardy solaı tárbıelegen. Bul erekshe áser qaldyrady, halyqqa unap jatyr. Sondaı-aq búkil ándi jandy daýysta oryndaımyz. Basynda keıbiri synap kelse, kesh sońynda kóńilderi tasyp, alǵystaryn bildirip jatady.

— Aýyl turǵyndarynyń mádenı is-sharalarǵa degen suranysy qandaı eken? Olar kóbine qandaı ánderdi, qandaı ónerdi kútedi?

— Kontsert baǵdarlamasyn aldyn ala usynamyz. Onda dástúrli ánder dep jazylǵan. Repertýarymyzda 19-ǵasyrdaǵy qazaqtyń sal-serileriniń ánderi, odan keıin 20-ǵasyrdaǵy esti ánder bar, mysaly, «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý», «Qaraǵym-aı», «Mahabbat degen qandaıdy», Shámshiniń ánderi, Eskendir Hasanǵalıevtiń ánderi bar. Sybyzǵymen, sıntezatormen súıemeldeımiz. Halyq 70-80-jyldardaǵy ánderdi estip, ózderi de qosylyp ketedi. Jastyq shaqtaryn eske alyp, jylap otyrǵan áje-apalarymyzdy da kórdik. Bizdiń mıssııa da osy ǵoı, júrekterine jetkizý, jaqsy án aıtyp, ony jaqsy oryndap bergende kóńili bosaıdy, qýanady, bir jasap qalady.

— Kontsert neshe saǵatqa sozylady? Repertýarda qandaı ánder bar? Surap aıtqyzatyn ánder bar ma?

— Aqan seriniń «Balqadıshasyn», Úkili Ybyraıdyń «Qaldyrǵanyn» suraıdy. Isanyń «Jeldirmesin» aıtyp bershi degender boldy. Halyq ishinde sal-serilerdiń shyǵarmalarymen jaqsy tanys kórermen óte kóp.

Jalpy kontsert 1,5 saǵatqa shaqtalǵan. Keıbir aýyldarda jaqsy kóńil-kúımen tyńdap otyrsa qosymsha ánder de aıtamyz. Sosyn bul kontserttiń arnaıy bir stsenarııi joq. Repertýarymda 400-ge jýyq án bar, ol — sal-serilerdiń, halyq ánderi. Jınalǵan qaýymnyń kóńil-kúıine qarap, jas ereksheligine qarap aıtamyz.

— Kontsert barysynda tek án aıtyp qana qoımaı, turǵyndarmen sóılesesizder. Aýyl adamdarynyń búgingi kóńil kúıinen neni baıqadyńyz?

— Alańdaýshylyq bar. Úlkender ketkesin aýyl jabylady, qurıdy degen sııaqty. Sol sebepti áleýmettik jeliniń múmkindigin de barynsha paıdalanyp jatyrmyn. Ár sapardan beınerolıkter túsirip, aýylǵa shaqyryp jatyrmyn. Qalada dıplomymen jumys istep jatsa jaraıdy, biraq kez kelgen jumysqa jaldanyp júrgender de jeterlik qoı.

— Bul joba eshqandaı qarjylandyrylmaıdy eken. Barlyq shyǵyndy ózderińiz kóterip júrgende qıyndyqtar týyndamaı ma?

— Bastamaı turyp, bir-eki jerge aıttym, biraq qoldaý bolmady. Ulttyq dúnıe eshkimge keregi joq ekenin de túsinemin, bılik basyndaǵylardyń. Joǵarydan pármen kelgende ǵana qozǵalatynyn kórip júrmiz. Beıjaı qarap otyrǵandar óte kóp.

Fılarmonııadaǵy aılyǵym túsken kezde kóligime benzın quıyp alyp jolǵa shyǵamyn. Eshkimnen eshteńe surap jatqanym joq. Tek Mamlıýt aýdany Bekseıit, Bostandyq aýyldaryna barǵan kezde «AMANAT» partııasy oblystyq fılıalynyń basshysy qoldap jiberdi.

— Qazirgi tańda aýyl men qala mádenıetiniń arasynda aıyrmashylyq bar ma? Aýyl kórermeniniń ereksheligi nede?

— Joq, ekeýi de shynaıy, men úshin. Aýyl adamdarynyń kókjıegi keń, kóp nárseni túsinedi. Qala adamdarynyń túsinigi basqa, soǵan qaramastan shynaıy, talaı kórdim, tipti orys halqy da qatty qol soǵady. Ónerde shekara joq. Ári jandy daýysta oryndaǵan sátte kózderinen kórinip qalady, shyn qýaný, tańǵalý, qoshemet.

— Sapar barysynda talantty jastardy kezdestirdińiz be? Aýyldarda ónerli jastar qalǵan ba, bar ma?

— Kontserttiń ortasyna kelgende ádeıi shaqyramyn, «al osy aýyldyń ónerpazdary bar ma eken, endi kezek bereıik» dep. Sol kezde keı aýyldardan shyǵady, kózderinde ot bar balalar. Men toqsanynshy jyldary týdym, táýelsizdik alǵan jyldary, al qazirgi balalar múlde basqasha, ózderin erkin ustaıdy, oılaryn erkin aıtady. Aýylǵa barǵanda tań qaldyrǵan osyndaı dúnıeler kóp boldy. Bizde aǵa býyn «Táýelsiz Qazaqstan» degen sóz tirkesin kóp qoldandy da, táýeldi bolǵanymyzdy eske sala berdi, 30 jyl aıtyp keldi, ol tirkesti múldem alyp tastaý kerek. Qazaqstan Respýblıkasy — boldy.

Qazirgi, ásirese bastaýysh synypta oqyp júrgen balalar erkin sóıleıdi, ózin erkin ustaıdy. Bul qatty qýantady, óıtkeni sanalary táýelsiz. Erteń osy balalar er jetkende Qazaqstanymyz múlde basqasha bolady.

— Osyndaı gastrolderden keıin ózińiz úshin qandaı qorytyndy jasadyńyz?

— Qazir kez-kelgen ánshini telefon arqyly úıde otyryp tyńdaı berýge bolady. Biraq, jandy daýysta kontsertter aýyldaryna kele bermeıdi. Bul basqasha áser beredi.

Bolashaqqa jospar óte kóp. Áli de baratyn eldi mekender, shaqyryp jatqan aýyldar bar. Shaǵyn úzilis alyp, shildeniń ortasynan taǵy da jolǵa shyǵamyz. Shamamyz jetkenshe aralaımyz. «Án saldyrǵan aýylym» dep atalǵan bul jeke jobam ǵoı. Kúz aılarynda kórshi oblys ortalyqtaryna — Kókshetaýǵa, Astana, Qaraǵandy Pavlodar sııaqty qalalarǵa baryp, óner kórsetý josparda bar. Shaqyrtýlar bar.

Áńgime basynda aıtyp kettim, óńirde Ulttyq ónerdiń ortalyǵyn resmı ashqym keledi. Bólek bıýdjeti, óz jospary bar. Qazir tól ónerimizge jetkilikti deńgeıde kóńil bólinbeı otyr. Muny aıtyp kele jatqanyma úsh jyl boldy. Máselen, fılarmonııada barmyz, biraq munda ártúrli janrdaǵy 14 ujym jumys isteıdi. Bir kıim tiktirý úshin nemese jaqsy dombyra, qobyz alý úshin 5-7 jyl kútýge týra kelip jatady. Al endi ulttyq óner óz elimizde nege basqalarymen sanasýy kerek?! Bul týraly aıtyp kelemin, aıtýdan jalyqpaımyn.

Buǵan deıin elimizde mádenıet jáne óner salasyna qandaı qoldaý kórsetiletinin jazǵan edik.