Saqtandyrý tólemi qalaı esepteledi jáne ony qandaı jaǵdaıda alýǵa bolady

«Saqtandyrýdy resimdeýdiń ne qajeti bar? Bul tipti kerek bolmaýy da múmkin ǵoı!» degen saýaldy ózimizge bir ret bolsa da qoıǵanymyz ras. Taǵdyrdyń tálkeginen eshkim de qashyp qutyla almaıtynyn bile tura, kóbinese ózimizdi osylaı aldap jatamyz.

Apat, órt, múliktiń búlinýi, joǵarydaǵy kórshilerdiń beıqamdyǵynan páterdi sý basýy jáne basqa kóptegen saqtandyrý jaǵdaılarynyń saldarynan bolǵan synyq, kúıik nemese jaraqat jábirlenýshiniń jan dúnıesin jaralap qana qoımaı, moraldyq azap shegýine sebep bolady, bul onyń jeke bıýdjetine de áser etýi múmkin.

Sondyqtan, jaǵymsyz jaǵdaı týyndaǵan jaǵdaıda, qarjylyq shyǵyndardyń bolmaǵanyn qalaımyz.

Bul jaǵdaıda saqtandyrýdyń bolǵany kóp kómegin tıgizedi. Biraq ony durys tańdap, durys resimdeý kerek.

Saqtandyrý tólemi degen ne?

Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń 820-babynyń 1-tarmaǵynda «saqtandyrý tólemi – saqtandyrýshy saqtanýshyǵa (paıda alýshyǵa) saqtandyrý jaǵdaıy týǵan kezde ne jınaqtaýshy saqtandyrý shartynda belgilengen merzim týǵan kezde saqtandyrý somasy sheginde tóleıtin aqsha somasy» dep kórsetilgen.

Basqasha aıtqanda, bul saqtandyrý jaǵdaıy bastalǵan kezde saqtandyrý kompanııasy tóleıtin aqsha. Al saqtandyrý jaǵdaılary ár túrli bolýy múmkin.

Qarapaıym mysaldar arqyly saqtandyrý tólemi uǵymyn qarastyryp kóreıik:

Joǵary qabattaǵy kórshilerińiz sizdiń páterińizge sý aǵyzyp jiberdi delik, al siz olardan ótemaqy talap etesiz. Biraq barlyq jaǵdaıda ymyraǵa kelý múmkin bolmaı jatady. Mundaı jaǵdaıda, eger saqtandyrýyńyz bar bolsa, saqtandyrý kompanııasynan ótemaqy alý múmkindigine ıe bolasyz. Eger saqtandyrý joq bolsa, ókinishke qaraı, shyǵyndardy siz ózińiz óteısiz ne kórshilerden sot arqyly óndirýge týra keledi.

Sondaı-aq múlikti órtten, tasqynnan, tabıǵat apatynan, urlyqtan jáne t.s.s. saqtandyrýǵa bolady. Jalǵa alynǵan úı-jaılar týraly oılaǵan da durys bolady ¬ saqtandyrý jaǵdaıy bas talǵan kezde tólemdi múliktiń menshik ıesi alady.

Avtoáýesqoılar JKO kezinde mindetti saqtandyrýǵa jatatyn jaýapkershilikti ǵana emes, sonymen qatar ártúrli kútpegen jaǵdaılardyń týyndaýyn da saqtandyra alady. Mysaly, kólik quralyna bógde zattyń nemese zattyń qulaýy nemese túsýi, órt, jarylys, naızaǵaıdyń túsýi, tabıǵat apattary nemese úshinshi tulǵalardyń zańsyz áreketteri.

Týrıstik saparlar kezinde densaýlyqqa baılanysty problemalardan da saqtandyrýǵa bolady. Eýropanyń kóptegen elderinde medıtsınalyq qyzmetter óte qymbat. Biraq eger saqtandyrý bolsa, onda ol emdeýdiń barlyq shyǵyndaryn jabady.

Ómir men densaýlyqty óndiriste de saqtandyrýǵa bolady, al keıde tipti kerek, óıtkeni ol ádette jaraqat alý qaýpimen baılanysty. Eger óndiris qaýipti bolsa, onda jumys berýshi saqtandyrýdy tóleýge mindetti. Ózge jaǵdaılarda, ómirdi jáne densaýlyqty erikti saqtandyrýdy óz betinshe resimdeýge bolady.

Saqtandyrý oqıǵasyna ne jatady jáne ol qandaı bolady?

Shartqa qol qoımas buryn saqtandyrý kompanııasynyń ókilinen ár túrli jaǵdaılarda zalaldy óteý rásimin naqtylańyz, merzimderi týraly surańyz. Munda eń bastysy – saqtandyrý shartynda aıqyndalǵan barlyq talapty muqııat zerdeleý. Saqtandyrý jaǵdaıynyń belgileri kórsetilgen tarmaqqa nazar aýdaryńyz. Saqtandyrý qandaı jaǵdaılarǵa qoldanylatynyn, al qandaı jaǵdaılar saqtandyrý retinde tanylmaıtynyn, kompanııa qandaı jaǵdaılarda shyǵyndardy ózine alatynyn, qandaı táýekelder kózdelgenin bilińiz. Bul sizge tólemdi alý úshin bolashaqta qajet bolady.

Bastalýynyń yqtımaldyǵy men kezdeısoqtyq belgileri bar oqıǵa saqtandyrý jaǵdaıy bolyp sanalady, onyń paıda bolýyna baılanysty saqtandyrýshynyń saqtanýshyǵa nemese paıda alýshyǵa tólem jasaý mindeti týyndaıdy. ıAǵnı, saqtanýshynyń qalaýymen nemese erkimen bastalmaǵan jaǵdaı.

Áleýetti saqtanýshyǵa (paıda alýshyǵa) saqtandyrý tólemin alý úshin oqıǵanyń (saqtandyrý jaǵdaıynyń) Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq Kodeksiniń 817-babynyń 3-tarmaǵynda kórsetilgen belgili bir belgileri bolýy tıis ekenin túsiný qajet.

Olardyń keıbireýin atap óteıik:

• oqıǵanyń bastalý yqtımaldyǵy men kezdeısoqtyǵy;

• oqıǵa sharttyń qoldanylýy sheginde sózsiz jáne obektıvti túrde bolýǵa tıis, bular jóninde taraptar nemese eń bolmaǵanda, saqtanýshy kórineý bildi nemese aldyn ala habardar boldy degen qaýiptiń bolmaýy;

• oqıǵanyń bastalýy saqtanýshynyń (saqtandyrylýshynyń, paıda alýshynyń) erik-qalaýymen jáne (nemese) pıǵylymen baılanysty bolmaýy jáne paıda alý jáne (nemese) utys alý (alypsatarlyq táýekel) maqsatyn kózdemeýi jáne basqalar.

Saqtandyrý jaǵdaıy kezindegi tólemniń mólsheri qandaı?

Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq Kodeksiniń 820-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes saqtandyrý tóleminiń mólsheri saqtandyrý shartynda belgilenedi. Mindetti saqtandyrý jaǵdaıynda saqtandyrý tóleminiń mólsherlerin aıqyndaý tártibi Qazaqstan Respýblıkasynyń saqtandyrýdyń mindetti túrin retteıtin jekelegen zańnamalyq aktisinde belgilenedi.

Mysal keltireıik. Eger saqtandyrý jaǵdaıy qyzmetkerdiń 5-ten 29% aralyǵynda eńbekke qabilettiliginen aıyrylýyna baılanysty bolsa - bul jaǵdaıda zardap shekken tulǵaǵa zııandy jumys berýshi óteıdi. Eger adam 30-dan 100%-ǵa deıin eńbekke qabilettiligin joǵaltqan bolsa, onda osy tulǵaǵa saqtandyrý somasy sheginde zııandy óteýge saqtandyrý kompanııasy jaýap beredi.

Eger jerleýge arnalǵan saqtandyrý tóleminiń (saqtandyrý tólemderiniń) jáne (nemese) shyǵystarynyń mólsheri saqtandyrý somasynyń mólsherinen asyp ketken jaǵdaıda aıyrma saqtanýshynyń (jumys berýshiniń) esebinen tólenedi («Qyzmetker eńbek (qyzmettik) mindetterin atqarǵan kezde ony jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 19-baby).

Saqtandyrý polısi barlyq táýekelderdi jaba ma nemese erekshe jaıttar bar ma?

Saqtandyrýshymen shart jasaýdy josparlaıtyn árbir adam onyń talaptaryn jáne saqtandyrý óteıtin táýekelderdiń tizbesin jan-jaqty zerdeleý qajet. Olardyń arasynda siz erekshe nazar aýdaratyn aıryqshalyqtar bolady jáne saqtandyrýshynyń saqtanýshyǵa tólemdi óteýge bas tartý quqyǵy bar. Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq Kodeksiniń 839-babynyń 4-tarmaǵyna sáıkes zııandy óteýden bas tartý mynadaı jaǵdaılarǵa qoldanylady:

• Eger saqtanýshy oqıǵanyń bastalýyn ádeıi uıymdastyrsa, onda saqtandyrýshy saqtandyrý tólemin tóleýden bas tartady. Bul saqtandyrý shartynyń talaptaryn buzý bolyp tabylady jáne saqtanýshy tarapynan alaıaqtyq bolyp sanalýy múmkin;

• Eger saqtanýshy saqtandyrýshyǵa saqtandyrý táýekeli, jaǵdaıy jáne onyń saldary, saqtandyrý nysany jóninde dáıeksiz jáne jalǵan aqparat bergen;

• Eger paıda alýshy saqtandyrýshyǵa saqtandyrý jaǵdaıynyń bastalýymen baılanysty mán-jaılardy zertteýge qarsy áreket jasaǵan, nemese ol keltirgen zııannyń mólsherin belgileýde kompanııaǵa qalaı da bir qarsylyq bildirgen;

• Eger saqtandyrýshyǵa saqtandyrý jaǵdaıynyń bastalýy týraly der kezinde habardar etpegen jáne t.b.

Saqtandyrý tólemin qalaı alýǵa bolady?

Turǵylyqty jerińizdi, telefon nómirińizdi jáne banktik derektemelerińizdi (qajet bolsa) kórsetýmen jazbasha ótinish daıyndańyz.

Ótinishke mynadaı rastaýshy qujattardy qosa berińiz:

1. saqtandyrý shartynyń nemese saqtandyrý polısiniń kóshirmesi;

2. rastaýshy qujat nemese saqtandyrý jaǵdaıynyń bastalýy faktisi, keltirilgen zııannyń mólsheri týraly akti;

3. jeke kýáliktiń kóshirmesi;

4. saqtandyrý tólemin alýǵa senimhat (qajet bolǵan jaǵdaıda);

5. jazataıym oqıǵa kezinde medıtsınalyq mekemelerden ýaqytsha eńbekke jaramsyzdyqty, kómek pen kútimniń qosymsha túrlerine muqtajdyqty rastaıtyn anyqtamalardyń nemese ózge de qujattardyń kóshirmeleri qajet bolady;

6. tólem tapsyrmalary, kassalyq chekter, shottar, úzindi kóshirmeler - sizdiń shyǵyndaryńyzdy rastaıtyn qujattar;

7. saqtandyrý shartynda nemese QR zańnamasynda kózdelgen basqa qujattar.

Eger qarjylyq kórsetiletin qyzmetterdi tutynýshy retinde sizdiń quqyqtaryńyz buzylǵan, saqtandyrý kompanııasy dáleldi negizder keltirmesten tólemnen bas tartqan nemese bas tartý týraly merziminde habardar etpegen jaǵdaıda, siz Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigine júgine alasyz.

Sonymen qatar, saqtandyrý shartyna baılanysty daýlar týyndaǵan jaǵdaıda saqtanýshy (zardap shegýshi, paıda alýshy) atalǵan daýdy retteý úshin saqtandyrý ombýdsmanyna júginýge quqyly.

Saqtandyrý ombýdsmany – saqtandyrý qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtary buzylǵan jaǵdaıda kelispeýshilikterdi retteýdi júzege asyratyn, óz qyzmetinde táýelsiz jeke tulǵa. Saqtandyrý ombýdsmanynyń qyzmetteri úshin tólem alynbaıdy.

Bul rette saqtandyrý ombýdsmany kelispeýshilik boıynsha qabyldaǵan sheshimder saqtandyrý uıymy úshin mindetti.