Saq monshalary sheteldik týrıster arasynda tanymal bola bastady
ASTANA. KAZINFORM – Jibek Joly radıosyndaǵy «JenşınaL Geographic» jobasynyń keıipkeri Samal Tóleńgitova kóne saq monshalaryn jańǵyrtý týraly aıtyp, ata-babalar qoldanǵan býlaý dástúrleriniń qyr-syryn bólisti. Sondaı-aq ol ekologııalyq demalysqa qatysty óz ustanymyn aıtty.
Ata-baba murasynyń jańǵyrýy
Samal Tóleńgitovanyń aıtýynsha, qazaq dalasynda handyq dáýirden de buryn ómir súrgen saq taıpalary sý kózderiniń mańyna aıaldap, otqa tas qyzdyryp, onyń ústine shatyr tikken. Keıin qyzǵan tastarǵa kıikoty, myńjapyraq, jýsan sekildi shópterdiń tunbasyn quıyp, býǵa túsken. Odan soń salqyn sýǵa shomylǵan. Bul búgingi tilmen aıtqanda aǵzany shynyqtyratyn kontrast sý protsedýralarynyń ári tabıǵı em-dom tásilderiniń kóne úlgisi bolǵan.
– Qazaq halqynda ýaqyt óte umytyla bastaǵan tamasha dástúrler óte kóp. Qazirgi túsinikpen aıtsaq, býǵa túsý aǵzadaǵy lımfa júıesiniń jumysyn belsendiredi. Buryn balalar aýyrǵanda ájelerimiz olardyń denesin qoıdyń maıymen ysqylaıtyn. Maıdyń ózi erekshe emdik qasıetke ıe bolmaýy múmkin, alaıda ysqylaý kezinde lımfalyq massaj jasalyp, teri sańylaýlary ashylady, adam terleı bastaıdy. Sonyń nátıjesinde aǵza tabıǵı jolmen tazarady, – dedi Samal Tóleńgitova.
Búginde saq monshasy dástúri qazaqstandyqtardyń ǵana emes, sheteldik týrısterdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Qazaqstanǵa kelgen qonaqtar dástúrli býǵa túsý rásimin, sypyrtqymen býlaý tásilderin jáne ulttyq taǵamdardan usynylatyn dámderdi erekshe yqylaspen qabyldaıdy.
Ózińdi tyńdaýǵa múmkindik
Saq monshasynyń rásimderinde emdik qana emes, rýhanı-estetıkalyq mazmun da erekshe oryn alady. Qonaqtardy aldymen dástúrli daýylpazdyń úni qarsy alady. Al býdan keıin tuzdy sýy bar basseınderge shomylý usynylady. Samal Tóleńgitovanyń aıtýynsha, qazaq áıelderi ejelden mundaı sýdyń shıpaly qasıetine sengen.
— Ata-babamyzdan jetken jáne ýaqyt óte qaıta jańǵyrtylǵan dástúrlerdi óz jobalarymyzda keńinen qoldanýǵa tyrysamyz. Munyń qundylyǵy da osynda. Bul jaı ǵana ádemi ańyz emes, adamnyń ózi bastan ótkerip, áserin sezine alatyn ómirsheń tájirıbe. Monshada adamnyń táni men jany tynyǵyp, ishki úılesimge keledi. Dene tolyq qyzady, adam bosańsyp, óz-ózine qulaq asa bastaıdy. Júrek soǵysyn, oıyn, sezimderin tereńirek sezinedi, — deıdi spıker.
Rásimniń alǵashqy kezeńi deneni qyzdyrýdan bastalady. Monsha sheberi qyzǵan tastarǵa shóp tunbasyn seýip, bý shyǵarady. Qonaqtar shópterdiń hosh ıisin jutyp, temperatýraǵa birtindep beıimdeledi. Osydan keıin birneshe mınýt taza aýaǵa shyǵyp demalady.
Kelesi kezeńde deneni ylǵaldandyryp, terige shópten daıyndalǵan balzamdar jaǵylady. Odan keıin qonaqtar qysqa ýaqytqa syrtqa shyǵyp, shóp shaıyn ishedi.
Úshinshi kezeńde dástúrli sypyrtqymen býlaý rásimi ótedi. Osydan soń ózenge shomylýǵa nemese muzdaı sýǵa túsýge bolady. Tórtinshi kezeń aldyńǵy rásimderdi qaıtalaıdy. Al besinshi, sońǵy kezeńde bý temperatýrasy eń joǵary deńgeıge — shamamen 80 gradýsqa deıin kóteriledi. Denege tereń sińgen ystyqtan keıin salqyn sýǵa túsedi jáne osymen rásim aıaqtalady.
Samal Tóleńgitovanyń pikirinshe, qazirgi qarbalas ómir men úzdiksiz kúızelis kóp, sol sebepti saq monshalaryna suranys artyp keledi. Óıtkeni mundaı rásimder bulshyqetterdi bosańsytyp, kúsh-qýatty qalpyna keltirýge, jan dúnıeni tynyshtandyryp, ishki kúıdi tabýǵa kómektesedi.
Ata-baba dástúri men ulttyq dúnıetanym sabaqtasqan mundaı ortada monsha jaı ǵana demalys orny emes, densaýlyqty nyǵaıtyp, rýhanı serpilis syılaıtyn erekshe tájirıbege aınalady.
Eske sala ketsek, Reseıdiń Tyva Respýblıkasyndaǵy «Patshalar ańǵarynda» erte saq dáýirine jatatyn Týnnýg qorǵanyn qazý kezinde buryn-sońdy teńdesi tabylmaǵan eki tas eskertkish anyqtaldy. Arheologterdiń aıtýynsha, bul oljalar saq mádenıetiniń qalyptasý kezeńin tereńirek zertteýge jol ashady.
