Saǵynyshqa aınalǵan án ǵumyr

Ol bala kúnnen dombyra ustap, ǵajaıyp únniń jetegine erdi. Bala kezinde aldyna bergen maldy tóskeıge jaıyp jiberip, tabıǵatty tamashalaıtyn. Oǵan sol sátte týǵan jerdiń taý-tasy da án salyp turǵandaı kórinetin. Taza aýany rahattana simirip, japan dalada áýeletip án salatyn da óziniń daýys múmkindigin baıqaıtyn. Taý jańǵyra shyqqan úndi erke jel ala qashatyn, sóıtip, aýyl irgesi jaqyn bolǵan soń aýyldastary da bolashaq ánshiniń ánin tyńdap áserlenetin. Ondaıda bolashaq ánshi búkil álem umyt bolǵandaı, óziniń ishki armanyn ánge qosatyn. Keı-keıde kópshilik ishinde qoshemetke bólengendeı áser alatyn. Án qushaǵynda júrip, keshqurym maldyń bas-aıaǵyn jınap, aýylǵa qaıtqanda olardyń azaıyp qalǵanyn da elemeıtin. Sıqyrly da sazdy áýenniń jeteginde óz oıymen álek kúıde arman qushaǵynda júretin. Balasynyń ata taıaǵyn jóndep ustamaǵanyna qatty renjigen áke: «osy senen maltabar urpaq shyqpas, bar maldy shashyratyp qaıda qaradyń» dep keıigenin kórip kórshiler: «Mana jotaǵa shyǵyp án salǵan sen be, daýysyń qandaı zor, bolaıyn dep turǵan bala ekensiń!»- dep rızashylyǵyn bildirip, ákesine: - Ol áli bala ǵoı, búgin keıitkenmen erteń jaqsy ataǵyńdy shyǵarady», - desip ákesin jubatatyn.

Shyndyǵynda da, eńbekpen shynyqqan bozbala shymyr da symbatty bolyp erjetti. Mine, bul áńgimemizdiń arqaýy bolyp otyrǵan halqymyzdyń súıikti ánshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi Serǵalı Ábjanov (1912-1976) edi.

Serǵalı jasy jıyrmaǵa jetkende qyzylásker qataryna alynady. Qazaqtyń atty ásker polkiniń ansambline qatysyp án salady. Joldas-joralarynyń aldynda mereıi ósedi. Óziniń áskerı boryshyn abyroımen atqaryp, Almatyǵa kelgende Qazaqtyń drama teatrynan opera teatryna óner ıeleriniń bólinip jatqanyn estip sol jerge keledi. Ol kezde Qurmanbek Jandarbekov men Kúlásh, Qanabek Baıseıitovter, Úrııa Turdyqulova, Manarbek Erjanov syndy ánshilerimiz osy ujymǵa toptasyp, ózderine júktelgen jaýapty mindetti sheshýge aqyldasyp jatqan. Serǵalıdyń qońyr daýysyn estip qýanysyp, olar ony ánshilikke qabyldaıdy. Osy tusta Serǵalı aǵamyzdyń óner jolyndaǵy tustasy, Qazaqstannyń halyq ártisi Káýken Kenjetaev óz kezinde ne dedi eken:

Káýken: Opera teatry 1934 jyly quryldy ǵoı. 1936 jyly Máskeýge onkúndikke bardy. Eki jyldyń ishinde Kúlásh Sovetter Odaǵynyń halyq ártisi ataǵyn aldy. Ol kezde opera ánshileri arnaıy oqý oqymaǵan. Bular halyqtyń ishinen shyqqan iri daryn ıeleri, ónerdiń shyńyn ańsaǵan, sony arman etken adamdar. Qurmanbek Jandarbekov, Qanabek, Kúláshtar da tabıǵı daryn, biraq arnaıy oqý oqymaǵan edi. Sol sııaqty bizdiń Serǵalı Ábjanov ta aýyldan kelgen, dombyra tartyp, óleń aıtatyn adam bolatyn. Ol iri ártisterdiń biri. Daýysy barıton, Serǵalı ekeýmiz kóbinese bir roldi aıttyq. Ol «Er Tarǵyndy» aıtty, men de aıttym. Ol «Jalbyrdy» aıtty, men de aıttym. Seraǵańnyń ómiriniń bári teatrda ótipti. Ol kisi jaz bolsa óner ujymyn quryp aýyl aralaıtyn. Adamgershiligi mol, súıkimdi, qazaqı, ylǵı áńgime aıtyp, jıyn-toıdyń kórki bolatyn-dy. «Átteń, ne kerek, kesh qaldym oqýdan», - dep ókinetin edi, jaryqtyq»

Serǵalı 1934 - 37 jyldary ásker qatarynda Qazaqtyń atty ásker polkiniń ansamblinde án saldy. Áskerden soń Abaı atyndaǵy Qazaq opera jáne balet teatry janyndaǵy ánshiler daıyndaıtyn stýdııany bitirdi. Boıǵa bitken tabıǵı daryn óz arnasyn tapty, ómir atty ózende ol kisi aǵysynan esh jańylǵan joq.

Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,

Paıdasyn kóre tura teksermedim.

Erjetken soń túspedi ýysyma,

Qolymdy mezgilinen kesh sermedim, - dep Abaı atamyz jyrlaǵandaı, Seraǵań «eger konservatorııa bitirsem, halqyma budan da paıdam kóbirek tıer edi» dep árkez armandaýshy edi.

Serǵalı Evgenıı Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasynda Bekejan, "Jambylda" Súgir, «Er Tarǵyn» operasynda Tarǵyn, Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasynda Janbota, Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń "Abaı" operasynda Jırenshe, N.G. Jıganovtyń "Altynshashynda" Ormaı, I.N. Nasırovtyń "Tereń kólinde" Bolattyń arııalaryn sheber oryndady. Seraǵań obrazǵa kirip, sonyń mán-maǵynasyn ashýǵa sheber edi. Jan-dúnıesimen óz rolin oryndaǵanda kórermendi ılandyryp, senimine kiretin. Ol oınaǵan rolder tabıǵı ereksheligimen áserli edi.

Serǵalı Ábjanuly sondaı-aq óz janynan "Batyr qyz", "Soldat saǵynyshy", "Jastyq jyry", "Órge tart, meniń óz elim", "Er Tólegen", "Kókshetaý", "Astanam" syndy ánderdi shyǵaryp, el aralaǵanda kórermenge oryndap, nasıhattaı bildi.

Shirkin, kórikti oıdy áýenmen jetkizgenge ne jetsin! Seraǵańdar teatrda spektakl qoıǵanda halyq zalǵa lyq tolyp syımaı ketetin. Kúláshti, halyq arasynan shyqqan daryndardy kórýge halyq aǵylatyn. Óıtkeni ol kezde qazaq operasynyń áýeni halyq ánderinen qurylǵan jáne kóńilge shýaq ornatatyndaı áserli edi. «Jaqsyny kórmek úshin» demekshi, ol kezde opera dese halyqtyń yqylasy erekshe edi. Serǵalı tekti jerden jar tapty, Muhtar Áýezovtyń «Abaı» romanyndaǵy Ázimbaıdyń nemeresi Qatıra Ázimbaeva apamyz Qazaq radıosynyń alǵashqy dıktorlarynyń biri edi. Búginde Seraǵańnyń artynda qalǵan qyzy Zárýzadan úsh nemere bar. Serǵalı Ábjanulynyń jıeni Farıhan Athanova kóp jyl boıy Qazaq radıosynda rejısser bolyp jemisti eńbek etti.

Serǵalı Ábjanov kózi tirisinde halqymyzdyń batyr uly Baýyrjan Momyshulymen jaqsy aralasyp, syrlas bolǵan. Óıtkeni Baýkeńniń jubaıy Kámesh Qatıranyń apaıy edi. Baýkeń Seraǵańnyń qońyr daýysyn saǵynatyn. Bas qosa qalǵanda «Al, Sáke, qońyr dombyrańdy qolyńa al, bas ánińe» deıtin. Sol kezde Seraǵań shabyttana otyryp, dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip ánge basatyn.

Seraǵań jaz shyǵa ózi unatqan adamdaryn jınap, shaǵyn top quryp aýylǵa attanatyn. Osyndaı saparynda dýmandy dúbirge ilesip, boıyndaǵy jastyq jalynyn kórermenderge syılaýǵa, ánin tógip júrek qýantýǵa asyǵatyn qaryndastarynyń biri ánshi Sara Mamytova. Endi Seraǵań jaıly bir úzik syrdy Sara apaı jalǵastyrsyn:

- Serǵalı Ábjanov orta boıly, ádemi qońyr daýsy bar, aqjarqyn adam edi. Operadan demalysqa shyǵyp, «Qazaqkontsertke» keldi. Sol kezde Serǵalı aǵamen eki-úsh ret Aqtóbe, Shymkent, Qostanaı oblystaryn araladyq. Aǵaıdyń erekshe bir qasıeti adamgershiligi edi. On eki adam kishkentaı avtobýsta kelemiz. Aýylǵa kelsek bárimiz bir úıge túsemiz. Ol kisi qandaı qıyndyq bolsa da eshkimmen sózge kelmeıtin. Sondaı minezi jaqsy, aqjarqyn adam edi. Birde aǵa qatty aýyryp otyrdy: «Sara, qaraǵym, saǵan aıtar bir-eki aýyz sózim bar, seni týǵan qaryndasymdaı kóremin. Aýyryńqyrap júrmin. Eger olaı-bulaı bolyp ketsem saǵan tapsyratyn amanatym bar. Meniń dombyram, kıim-keshegim dalada qalyp qoımasyn, sony saǵan tapsyramyn», - degen. Men bolsam:

- Qaıdaǵyny nege aıtasyz, áli júzge kelesiz, - dep jaqsy sózben jýyp-shaıatyn edim. Sol kezdegi óner juldyzdary dep Qurmanbek Jandarbekov, Kúlásh Baıseıitova, Qanabek Baıseıitov, Serǵalı Ábjanov, Gúlnáfıs Baıazıtova jáne Álı Qurmanovtardy ataýǵa bolady. Men solardan úlgi aldym, ol kisilerdiń óneri men úshin úlken mektep edi.Osyndaı adamdarmen áriptes bolǵanym úshin taǵdyryma rızamyn, - dep Sara Mamytova eske alǵan.

Serǵalı Ábjanov ózi eńbek etken teatrdyń janashyry ǵana bolmaı, ony nasıhattaýshy da bolǵan. Elge shyqqanda spektakldiń mazmunyn, kim qandaı rolderde oınady, kimniń sátsiz, kimniń sátti oınaǵanyn áńgimeleıtin. Mańyna adam jınaıtyn, tyńdaýshysyn tamsandyratyn. Serǵalı týǵan-týysqanǵa meıirimdi, aqjarqyn jan edi. Týmysynan sabasynan aspaı, aıtar oıyn tolǵanyp, aqylǵa salyp sóıleıtin ol ádepten aspaıtyn sypaılylyǵymen de jora-joldastarynyń ortasynda bedeldi edi. Seraǵań Jetisý óńiriniń ánderin nasıhattaýshy ári jınaýshy. Onyń án qoryndaǵy halyqtyń «Gúlderaı», «Sáýlemaı», «Ýgaı-aı», «Qosh aman bol», «Sizdi-sizdi oılap», «Oı dúnıe-aı», «Surjelgenshe», «Jetiaral», «Úkili Kámshat», «Mádına kókemaı», «Quralaı», «Begimaı» ánderi áserligimen erekshe.

Qazaq óneriniń irgetasyn qalap, teńizdiń tamshysyndaı bolsyn óz úlesin qosqan tabıǵı daryn ıesi, belgili ánshi Qazaqstannyń halyq ártisi, «Qurmet belgisi» ordeniniń ıegeri Serǵalı Ábjanov jaıly aıtylar oılar áli de jalǵasyn tabady degen úmittemin.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty