Rýhanı qundylyqtar men adamgershilik - órkenıet damýynyń nátıjesi

Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy»,- delingen. El damýynyń jarqyn úlgisi men naqty qadamdaryn kórsetetin keleli oı, salıqaly pikir el erteńine senimdi zııaly qaýymdy qashanda tolǵandyratyn taqyryp. Qoǵam jáne memleket qaıratkeri Orazáli Sábdenmen suhbatymyzdyń álqıssasyn rýhanı qundylyqtarymyzdan tarqatqan edik.

Orazáli Sábden:

Kaspıı teńizinen Qytaıǵa deıingi aralyqtaǵy alyp keńistikte tas dáýiri, poleolıt zamanynan, Botaı mádenıetin qosa, qazirge deıin bıik órkenıet tarıhy bolǵanyn bilemiz. Іrgetasy V-VI ǵasyrlarda qalanǵan Ejelgi Túrkistan Azııa qurylyǵy ortalyǵynyń birine aınalǵany tarıhı shyndyq. Sondyqtan da halyqtardyń ózara qarym-qatynasy, dinniń taralýy jáne óner men mádenıettiń órken jaıýy osy jerden bastalǵan bolatyn. Kıeli Túrkistan jerinde musylman halqynyń tereń tarıhy jatyr. Óıtkeni, XІV-HVIIІ ǵasyrlarda Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan, rýhanı qundylyǵyn joǵaltpaǵan bul elde Aqsaq Temir irgetasyn qalaǵan Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesi tur.

Sondaı-aq, uly tarıhı tulǵalar, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Tomırıs hansha, Attıla patsha, Er Tońǵa, Tonykók, Arystan bab, Ál-Farabı, Júsip Balasaǵunı, Manas, Nızamı Gıanjaýı, Qoja Ahmet ıAssaýı, Mahmut Qashqarı, Shyńǵyshan, Muqalı, Qubylaı, Beıbarys sultan, Ámir Temir, ulyqbek, Álisher Naýaı, Muhammed Haıdar Dýlatı, Qorqyt, Abylaı han, Maqtymquly, Abaı Qunanbaev, Atatúrik, Bektash Velı, Shoqan Ýálıhanov, Ǵabdolla Toqaı, Turar Rysqulov, Dinmuhamed Qonaev, Muhtar Áýezov, Rasýl Ǵamzatov, Shyńǵys Aıtmatovtyń, t.b. qyrýar eńbekteri áli kúnge sheıin el aýzynda júr. «Sózdiń eń ulysy – tarıh» demekshi, biz ótken tarıhymyzben maqtana alamyz. Óıtkeni, ult bolashaǵyna qyzmet etken kemeńgerlerimizdiń búgingi urpaǵyna qaldyrǵan murasy ushan-teńiz. Solardy elekten ótkize otyryp, rýhanı astanamyz Túrkistanǵa panteondar, eskertkish keseneler salynýy tıis. Osy rýhanı muralardy jańǵyrtý maqsatynda ǵylymı-mádenı is-sharalar, forýmdar, konferentsııalar ótkizip turý qajet. Sonda ǵana biz óz elimizdiń rýhanı qundylyqtaryn ózge elderge dáripteı alamyz. Bizdiń Anaharsısten Abaıǵa deıingi, odan da keıingi rýhanı qundylyqtarymyz bárinen de teńdessiz bıik turýy kerek.

M. Áýezovtiń: «Abaı adamgershilikti, moraldyq fılosofııany barlyq jaıdan joǵary qoıdy», – degen oıy aqyn tanymyn tereń tanýdan týǵan. «Fılosofııalyq oıdyń damý tarıhynda «adam» uǵymynyń alatyn orny orasan zor», - dep fılosof Sokrat aıtpaqshy, Abaı danalyǵy Konfýtsıı men Sokrat syndy adam jáne onyń izgilik pen rýhanı damýǵa umtylysy sııaqty qundy erekshelikke asa mán beredi. Kópǵasyrlyq tarıhymyzda ıgerilip, sońǵy otyz jylda eskerýsiz qalǵan rýhanı jáne moraldyq erekshelikteri basym qundylyqtarymyzdy shashaý shyǵarmaı jınap alatyn ýaqyt keldi. Solardy qaıta tiriltýge hám jandandyrýǵa búginde negiz bar, sebebi, materıaldyq jetistikke jetý ıdeıasy túkke alǵysyz bolyp qalǵannan keıin barsha álem qazir izgilik ıdeıasyna qaıtadan asa muqtajdyq keshýde. Rýhanı qundylyqtar men adamgershilik normalary órkenıet damýynyń nátıjesi ekenin aıttyq. Qoǵamdyq baılanystardy buzyp, rýhanı ómirdiń daǵdarysyna, adamgershiliktiń quldyraýyna jetkizip bolǵan qoǵamdyq apattar, tabıǵı jáne ámirshildik rejımder bul kúni óz sharyqtaý shegine jetip otyr. Órkenıet ıgilikterine ábden beıimdelgen adamzat tabıǵattan alystap, onyń zańdylyqtarymen ómir súrý erejelerin esten shyǵaryp jatady. Álemdik tarıhı damý jolynda bul asa mańyzdy ról atqarady. Órkenıetti qoǵamdaǵy ómir súrý zańdylyqtary adamgershilik normalaryna sáıkes bolǵan jaǵdaıda ǵana izgilikti qoǵam ıdeıasy iske asady.

Alaıda adam balasyna tán asyl hám jaman qasıetter qazaqtyń da boıynan tabylatyn. Abaı óz ortasyn mysalǵa ala otyryp, osy kúlli adamzatqa ortaq qasıetterdiń oń men terisin aqyl tarazysyna salyp, adamzat ıgiligine usyndy. Sondyqtan biz Abaıdy oıshyl deımiz. Ony Sokrat, Konfýtsıı syndy álem oıshyldary sanatyna kóterý – bizdiń paryzymyz!

Abaı hákim: «Paıda oılama, ar oıla», - dep adamzatty izgilikke shaqyrsa, bul XVI ǵasyrdan bastap «dúnıeniń kóringen syryn» ashyp, tanyp-bilýge den qoıǵan eýropalyqtardyń rýhanı silkinisi úshin de asa mańyzdy bolatyn. Tek baıýdy oılap, materıalıstik, ateıstik jolǵa túsken olar rýhanı álemnen sol kezden bastap qol úze bastaǵan. Bul kúni sol teris ustanymmen kelgenderdiń rýhanı jan-dúnıesi qatty daǵdarysqa túsip otyr. Qazir azǵyndap, rýhanı qasiretke urynýynyń sebebi de osy. Bul qasiretten olar endi qashyp qutyla almaıdy. Qutylýdyń joly «dúnıeniń kórinbegen syryn» tanyp-bilýde jatyr. Oǵan qol jetkizý qıyn. Óıtkeni, bes ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde olardyń dúnıetanymy taza materıalıstik tanymmen qalyptasty. Ony buzý – qıynnyń qıyny.

Rýhanııat joǵarydan jasalmaıdy. Meniń oıym tek Úkimetke qarap otyrmaı, qolynan is keletin, jaǵdaıy bar azamattar Qazaqstannyń keń baıtaq dalasynda móldirep jatqan rýhanı qundylyqtardy asha berse nur ústine nur bolar edi.

Orazáli Sábdenuly, Tótenshe jaǵdaı kezinde, oqshaýlanýda otyryp jazǵan «Qoǵam derti» kitabyńyz oqyrmandaryńyz úshin Qazaqstannyń damýyna ınnovatsııalyq jańalyq retinde úles qosatyn kópshilikke arnalǵan úlken eńbek retinde baǵalanyp jatyr. Táýligine júzdegen aqparat aǵymymen oqıtyn óz oqyrmandarymyzǵa Sizdi tanystyryp ótsem. Erkin kúresten SSRO sport masteri, stýdent kezinizde Qazaqstan chempıony atandyńyz. Úlken sporttan úlken ǵylymǵa bekem bel býdyńyz. Qazir tanymal ǵalymsyz. 60-tan astam elderde boldyńyz. Dúnıejúzilik kongress, konferentsııalarǵa jıi qatysasyz. 800-ge jýyq ǵylymı eńbekterińiz, onyń ishinde 85 monografııalyq kitaptaryńyz jaryq kórdi. Ǵalamdyq ǵylym moıyndaǵan D. Stıglıts, R. Aýman, S.A.Tımashev sııaqty Nobel syılyǵynyń ıegerleri sheteldik ǵalymdarmen pikir alysyp turatyńyzdy bilemiz. 4 ret Qazaqstan Parlamentiniń depýtaty retinde ondaǵan Zańdardy daıyndadyńyz. Al mine az ýaqytta júz bettik ǵylymı – saraptamalyq eńbek jazyp tastadyńyz. Búgingi kezde sizdi tolǵandyratyn másele ne? Kitap jazýǵa ne sebep boldy?

Orazáli Sábden

Álem kúrt ózgerýde. Soǵan saı qoǵamnyń ózgerýi de qasań tartqan sanany jańǵyrtýdan bastalady. 30 jyl boıy qordalanǵan san túrli problemalardy ashyq kórsetip, olardy sheshý jolynda ózindik tyń oılarym men jobalarymdy usynadym. Avtor retinde kosmosty ıgerý, jasandy ıntellekt, jańa órkenıet, sezim-túısik arqyly aldaǵy ómirdi de boljap, óz ómir tájirıbeme súıenip aqyl-keńesimdi jazdym.

Osyndaıda «túbi álemdi bıleıtin tek oılar» dep K.Marks sııaqty ekonomıka genııleriniń biri Djon Keıns aıtqandaı, men úıde karantınde otyryp kóp oılanyp, osy kishkentaı kitapshany jazýǵa kiristim. Azdy-kópti ómir súrdim. Osy jasqa deıin dúnıeniń tórt buryshyn sharladym. Taǵdyryma rızamyn. Kórgen-bilgenimnen oıǵa túıgenim barshylyq. Solardy oı retinde ortaǵa salǵym keldi.

Ótkenge kóz jibersek, táýelsizdikten beri men de ýaqytysyndaǵy Platon men Makıavellı sııaqty 40-tan astam oı-tujyrymdamalarymdy, jobalarymdy Úkimetke, Prezıdentke jetkizýge tyrystym. Olardyń birazy iske assa, al kópshiligi óz kezegin kútýde dep oılaımyn. Sol ıdeıalarymdy jalǵastyryp, qolyma qalam alyp, ishki túısigim maza bermegen oılardy halyqqa jetkizý úshin jazýǵa bekindim. Ótpeli kezeńde qoǵam dertine shıpa izdeýdemin...

Biz bolashaqty qalaı boljaımyz? Búgin ne ózgertemiz, erteń ne jasaımyz? Osylaı kete bersek, bolashaq urpaǵymyzdyń, jalpy qazaqtyń taǵdyry ne bolady? Álemde bolyp jatqan ártúrli qaqtyǵystardyń zardaby bizge qalaı tıip jatyr? Ótkennen ne alamyz, bolashaqqa ne beremiz? Osyndaı kúrdeli suraqtardyń sheshimin tabý úshin júz oılanyp, myń tolǵanyp júrip, osy eńbekti jazýǵa týra keldi. Taǵdyrly ómirdi ózgertýge qaıtalanbas óz órnegimdi salýǵa tyrystym.

Adam balasy qashanda artyq bilýge umtylýy kerek. Adam ózin-ózi batyl bolýǵa, el-jurtyn súıýge tárbıeleýi qajet. Sonda ǵana ózimshildikten, masattanýshylyqtan qutylýǵa bolady. Bilim arqyly ǵana qazaqtyń kózi ashylady, jerge qaýip tóngen jaǵdaıda halyqty zań boıynsha qorǵaı alady, basqa órkenıetti eldermen qarym-qatynas jasaýǵa múmkindik týady.

Qazir «komfortty zonaǵa» kirip alǵan kópshilik uzaq jazǵandy oqýǵa tyryspaıdy, bárin tez kórip, kóp oılanbaı, tez jasaǵysy keledi. Osyny eskerip oıda júrgen problemalar, bizdegi, álemdegi qazirgi jaǵdaılar olardy sheshý joldary óte qysqa jazylǵan. Kerek bolsa, meniń usynys jobalaryma kitapta siltemeler de bar.

Mundaǵy túpki maqsat elge, zııaly qaýymǵa oı salý, osy qaltaǵa salyp oqıtyndaı kishkentaı kitapta kóterilgen máseleler aınalasynda birge izdený. Alda Qazaqstannyń damýyna septigi tıer me degen usynystar men pikirlerdi baıan etý. Arman ‒ qazaq elin jańa tsıvılızatsııaǵa, izgilendirý qoǵamyna alyp shyǵý.

Shyndyǵyna kelsek, maǵan keshegi ótken keńestik sotsıalıstik sovettik dáýir de, qazirgi kapıtalıstik-naryqtyq ómir de tolyqqandy unap turǵan joq. Óıtkeni, adamzat úshin álemde keleńsizdikter sheksiz kóbeıýde. Barlyq jerlerde halyq pen bıliktiń, baı men kedeıdiń arasy alystap, ajyrap ketti.

Sondyqtan, aqıqattyń aq joly, Abaı aıtpaqshy, «tolyq adam» iliminiń joly basqasha bolýy kerek» degen máselege jaýap izdeýdemin. Ony ózimizdi ózgertýden, ishki jan dúnıemizdi túzetýden, qoǵamdy izgilendirýden bastaǵan abzal. Jańa qoǵam – ıntegraldy-ınnovatsııalyq qoǵam bolmaqshy, ol ekonomıkanyń jańa ýkladqa (7-shi formatsııaǵa) kóshýi. Sol ýaqytta ekonomıkanyń damý modeli qazirgideı paıda tabýdy kózdeıtin emes, aqylǵa saı, ár adamnyń kerekti qajettiligine negizdelgen bolady. Alda eki máseleniń sheshimin tabý óte zárý. Birinshisi kosmosty zertteý arqyly ómir bar jańa planeta tabý, al ekinshisi jasandy ıntellektti adamnyń qajettiligine paıdalaný. Qazirgi jaǵdaıda qolymyz ben oıymyzdy buǵaýdan bosatyp, jańa órkenıetti zaman qurý. Jańa 7-shi formatsııalyq qoǵamnyń qurylymyn jasaý tek bizdiń moınymyzda, bizdiń paryzymyz. Bul ómirdegi oıynda eń úlken qymbat qoıylym (stavka) ol adamzatqa jaqsylyq jasaýǵa, keregin berýge úırený. Men de osy bir jańa órkenıetke bir kirpish bolyp qalanýǵa tyrystym.

Bul kitapta keleshekti jobalaýǵa tyrystym, onyń ishindegi jańa oılar ásirese qazirgi 25-30-40 jastaǵy adamdarǵa kerek. Sebebi aldaǵy on jyldyqtan keıin bastalatyn adamzattyń rýhanı serpilisine, ózgerýine osy jastardyń tikeleı septigi tıedi degen oıdamyn. Múmkin alda 15-20 jylda ıntellektýaldy jáne rýhanı revolıýtsııa bolar.

Orazáli aǵa, órkenıettik damý jolyna túsken qoǵam, eń aldymen, tabıǵatty qorǵaýy tıis. Óıtkeni, tabıǵat pen adam bir-birine táýeldi. Ókinishke qaraı, bizdiń qoǵamda tabıǵat pen adamǵa basty nazar aýdarylmaı keledi, ásirese, materıaldyq qundylyqtardyń rýhanı qundylyqtardan basym túsip ketkeni qatty qynjyltady. Rasynda da, qoǵamnyń úılesimdi damý zańdylyqtary buzylyp, «naryqtyń kózge kórinbeıtin tetigi» óziniń degenin istedi. Soǵan baılanysty damyǵan elder álemdik daǵdarystyń qursaýynda qalyp otyr. Osy oraıda, suraıyn degenim kornavırýs indeti áli de órship turǵan kezde álemdegi qalyń halyq Tsıfrlandyrý degen máseleden úreılene túskendeı sekildi. Alda bizdi ne kútip tur. Tsıfrlandyrý adamzat damýynda qandaı mańyzdy rol atqarmaq?

Orazáli Sábden

Qazir álemde ómir súretin 7 mıllıardtyń 6 mıllıard adamynda uıaly telefon bar eken. Ǵalamtordyń damýyna kóz ilespeıdi, biz ókinishke qaraı, ıgerip úlgere almaýdamyz.

Internet barlyǵyn bir júıege baılady. Qazir 1 trıllıon datchık ınternetke qosylǵan. 2020 jyly 22% nemese 290 mıllıon jeńil mashınalar ınternetke qosylyp, jol apaty sanyn kúrt tómendetedi dep kútilýde. Chemberstiń boljamy boıynsha 2020 jyly ınternet naryǵy 19 trln. $ deıin ósedi. Al salystyrý úshin álemniń jalpy ishki ónimi (JІÓ) 100 trln. $ sál-aq asady eken.

Endi biz ǵylymnyń jańalyqtaryn: kompıýter tilin, jańa ınternet tehnologııany, programmamen qamtamasyz etýdi, robottandyrýdy, tsıfrly ekonomıka tilin tez ıgermesek, tipti qalyp qoıatyn túrimiz bar. Alysqa barmaı-aq qoıaıyq, mysaly keshe ǵana KSRO-da bizben birge bolǵan Estonııa búginde oq boıy ozyp, alǵa ketti. Olar biz KSRO yqpalynan shyǵa almaı, jaltaqtap, adasyp júrgende, ózderi jańa tsıfrly elektrondy ekonomıkany jasap alǵan edi, sondyqtan Estonııa búginde eń ozyq ınnovatsııalyq elge aınaldy. Ol qazir ár adamǵa shaqqanda, 25000 $ tabys tabady. Estonııa qazirde tehnologııalyq jaǵynan alǵa ketken el. Álemdegi ınternet jyldamdyǵy eń joǵarǵy el – Estonııa. Qazir 95% salyqty ınternet arqyly 5-aq mınýtta tóleıdi eken. Bul el de Sıngapýr sııaqty eń kóp qarjyny bastaýysh mektep bilimine salady eken. Baǵdarlama jasaýdyń negizderin birinshi klastan oqytady, kompıýter tili olarǵa Frantsýz tilinen artyq. Estonııa biz sııaqty sany az halyqty ınnovatsııaǵa tez ıkemdep, damytýǵa bolatynyn kórsetti.

Úndistan da jyl saıyn 1,5 mln. baǵdarlamashyǵa bilim beredi eken. Bul jaǵynan AQSh pen Qytaı onyń shańyna da ilese almaıdy. Eger buryn óndiriske keregi temir, aýylsharýashylyǵyna jer bolsa, qazir tsıfrly dáýir keldi. Ekonomıkamyz ınformatsııaǵa negizdelip otyr. Alda kim, qaı el tez arada úlken aqparattardy, ınternet júıesin, birlestikterdi, jelilerdi, jasandy ıntellekti, genomıkany, altynshy, jetinshi sezimderdi ıgerse, solar ozady, álemde alda bolady. Qazir VI-VII tehnologııalyq ýkladtardyń zamany (aqparatty-kommýnıkatıvti tehnologııa, nano-bıotehnologııa, genderlik ınjenerııa, kosmosty ıgerý). Bul jaǵynan biz kóp arttamyz, kem degende, 30-40 jyl qalyp kelemiz.

Damyǵan elderdiń 75-77% astam tabysy ıntellektýaldy ekonomıkadan, adam kapıtalynan, joǵaryda aıtylǵan salalardan túsedi eken, al 23-25%-aq negizgi qor, óndiristen, shıkizatty ıgergennen túsedi. Bizde kerisinshe, tek shıkizat eli bolyp, munaı-gaz, qazba-baılyqtarymyzdy eksporttaý arqyly paıda tabýdamyz. AQSh bolsa, qazba-baılyqqa óte baı el bola turyp, ken oryndaryn ashyp, baǵalap, keleshek úshin qaıta jaýyp qoıady. Al biz bolsaq, balalar men nemerelerimizdiń bolashaq nesibesine qol salyp, 100 mln.jýyq barrelge deıin óndirýdemiz. Biraz jyldan keıin ósip kele jatqan urpaq suraý salmaı ma? Bul degenimiz, biz ekonomıkamyzdy ártaraptandyryp, ıntellektýaldy ekonomıkany meńgermesek, onda jahandaný kóshinen máńgilik qalyp qoıýymyz múmkin, aınaladaǵy alpaýyttarǵa jutylyp ketý qaýpi de negizsiz emes.

Eger damyǵan elder ındýstralızatsııa arqyly qazirgi ekonomıkalyq baqýattyqqa, órkenıetti damýǵa ǵasyrlar boıy aqyryndap qol jetkizse, biz feodalızmnen sotsıalızmge, sotsıalızmnen kapıtalızmge tez óttik. Bizdiń ereksheligimiz de osynda. Bir júıeden ekinshi júıege tarıhtyń betburysy sebebinen jyldam ótken kezde, qoǵamda sana daǵdarysy bolatyny anyq. Sana daǵdarysy tez damýdyń sebebi, sondyqtan, «aldymen sanany ózgert» degen aforızmde kóp maǵyna jatyr. Eýropanyń eski qalalarynda ınfraqurylym eskirgen, olardy jańa tehnologııa arqyly jańǵyrtýǵa úlken shyǵyn qajet. Biz bolsaq, keshe ǵana paıda bolǵan ınternet tehnologııa, tsıfrly ekonomıka, tehnologııalyq ýkladtar arqyly taǵy bir-aq sekirip qatty damýymyzǵa bolady. Bul Úndistan, Sıngapýr, Malaızııa, Ońtústik Koreıa elderi tájirıbesinde bar. Álemdik tehnologııalyq progrestiń arqasynda biz ýaqyt utamyz. Sol úshin endi «uıyqtaýǵa», ata-babalarymyzdyń qaldyrǵan jer baılyǵyn qannen qapersiz ıgere berýge bolmaıdy. 30-40 jylda olar da taýsylady. Sol ýaqyttarda tipti múldem kesh qalýymyz múmkin.

Dál osy jerde biz eki nárseni ushtastyra bilýimiz kerek. Bir jaǵynan álemdik ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń jańalyqtaryn ıgerý, ekinshi jaǵynan, adam kapıtalyn qalaı sapaly jasaımyz, sol týraly oılaný. At tóbelindeı halqymyzdy qaıtsek aldyńǵy qatarly, bilimdi qoǵam jasaımyz? Mine, máseleniń túp-tamyry qaıda jatyr. Ol úshin túbegeıli reformalar jasaý kerek. Ozyq tájirıbeni alǵa ketken Estonııadan da, basqadan da alaıyq. Qur maqtana berýdi qoıyp, ózimizge ishki aýdıt jasap, bar potentsıalymyzdy, múmkindigimizdi eseptep, nege shamamyz keledi, neni yqshamdaý qajet, basymdylyqtardy belgilep, túbegeıli iske kirisý kerek.

Tsıfrly tehnologııanyń qoǵamdyq salalardy damýda paıdasy óte kóp. 1940 jyldary úshinshi óndiris revolıýtsııasy úlken bólmege zorǵa sııatyn esepteý mashınasyn alyp kelse, qazirgi tehnologııalyq damýdyń jarshysy sol edi. Ol ýaqytta atasy Norbert Vıner bop esepteletin kıbernetıka zamany bastaldy. Al endigi zaman 4-shi óndiris revolıýtsııasy ýaqytysynda barlyq aqparattardy bir jerge jınap, saqtap, óńdeýden ótkizip, olardy kez kelgen jerge jetkizý arqyly tez sheshimder qabyldaý mańyzdy. Mysaly, bul jańa tehnologııalar arqyly, blokcheın, ınternet júıesi, tsıfrly tehnologııa, kvanttyq tehnologııa, kıberrıskige deıin, ary qaraı jasandy ıntellekt, robototehnıka, drondar, aldyńǵy qatarly materıal, addıpti óndiris, kóp ólshemdi pechat, genom sııaqty álemniń eń ozyq ınnovatsııalyq jańalyqtaryn adamzat pen tabıǵat aldynda ıgerý aldymyzda tur. Tsıfrly tehnologııa adam denesine qalaı kiredi? Bul etıkalyq másele qalaı sheshiledi? Adam ózgerisi men jasandy ıntellekt, robottardyń ara qatynasy qalaı bolmaq, birin-biri almastyra alady ma? Olardy adam basqaryp retteıdi me, joq álde jasandy ıntellekt basymdyq jasap kete me?

Osylardyń bárin matematıkanyń kóbeıtý esep kestesi sııaqty egjeı-tegjeı bilýimiz kerek jáne qalaı ıgerip ómirimizge paıdalaný jol kartasyn jasaýymyz qajet. Ol úshin adamnyń psıhologııasy, sana-sezimi ózgerýi qajet. Bunyń bári sana revolıýtsııasyna ákep tireıdi. «Qazaq halqy osyǵan daıar ma?» degen suraq týady. Onda «qalaı jasaý kerek? Qansha shyǵyn ketedi? Qansha ýaqyt kerek? Qandaı nátıje alamyz? Basqalardy qalaı qýyp jetemiz?» degen suraqtar jaýabyn kútýde. Klımattyń temperatýrasy 2 gradýsqa kóterilse, ne isteý kerek? Basqa planetalar men baılanys qalaı bolmaq? Jer, aýa, kosmos qalaı qatynasta bolady? Bul jerde derekter bazasy, geoınjenerııa, kosmos tehnologııasyn ıgerý sııaqty tyń, mańyzdy máseleler aldymyzda tur.

Adamzattyń damýyna basqalarmen qosa, ásirese, eki nárse tikeleı áser etedi dep oılaımyn. Birinshisi, ǵarysh salasyndaǵy izdený jumystary. Ómir súrýge laıyqty jańa planeta tabý;

Ekinshisi, álemdi, ómirdi jaqsartý úshin jasandy ıntellekti ıgerý. Bizge kelsek, osylardy tek «bilimdi qoǵam» jasaǵanda ǵana sheshýge bolady. Osy jerde Stıven Hokıngtyń sózin keltirgendi jón kórdim: «Kún júıesinde ǵylymı izdenis jasaıtyn ýaqyt keldi. Múmkin, ózimizdi-ózimiz qutqarý úshin bir-aq múmkindik – kosmosty ıgerý múmkindigi qalǵan bolar?».

Orazáli aǵa, jan – jaqty salany qamtyǵan suhbatyńyzǵa rahmet. Qandaı tsıvılızatsııa bolsa da birinshi basymdylyq adamı qundylyq bolyp qala bermek. Eger de oqyrmandarymyz taǵy da qyzyǵýshylyq bildirip jatsa, Sizben jasandy ıntellekt, jańa tehnologııa taqyrybynda áńgimimizdi jalǵastyramyz dep oılaımyn.