RIO OLIMPIADASY: Qytaı quramasyna úsh joldama syılaǵan qazaq bapkerin bilemiz be?

Onda jerlesterimiz erkin kúresten - 4, grek-rımnen - 1, áıelder kúresinen - 4, jalpy 9 joldamany jeńip aldy.

Azııanyń 30-ǵa jýyq elinen kelgen 168 balýan Rıo Olımpıadasynyń 36 joldamasyn ózara bóliske saldy. Astana tórinde Qazaqstannan keıingi eń kóp joldamany Qytaı men Japonııa eliniń balýandary oljalady. Qytaı quramasy erkin kúresten -1, áıelder kúresinen -1, al grek-rım kúresinen 3 birdeı joldamaǵa qol jetkizdi. Al japondyqtar bolsa, erkin kúresten -2, qyzdar kúresinen - 1, grek-rım kúresinen 2 joldamany qanjyǵalaryna baılady.

Bul sandarǵa kóz júgirte otyryp, grek-rım kúresinen Qytaı quramasynyń kóshi ilgeri ekenin baıqaý qıyn emes. Álemdi ekonomıkalyq turǵysynan ǵana emes, sońǵy jyldary sport jetistikterimen de tańǵaldyryp júrgen kórshimizdiń qupııasy nede?

Jalpy Astana tórinde grek-rım kúresinen eń kóp joldamany jeńip alǵan el - Qytaı. Al ekinshi, úshinshi oryndardy eki-ekiden joldama ıelengen Japonııa men Qyrǵyzstan túıindep tur. Al Qazaqstan, Iran, Úndistan, Ońtústik Koreıa elderi bir-bir joldamaǵa ǵana ıelik etti. Alaıda, Qytaıdyń grek-rım balýandary úsh birdeı joldamany jeńip alsa da, jergilikti jankúıerlerdiń asa bir qoldap qýattaǵanyn baıqaǵan joqpyz. Kerisinshe erkin kúresten ıelengen jalǵyz joldamasyna qol soqpaǵan kórermender qalmady. Óıtkeni, kúrestiń bul túrinen Qytaı qorjynyna júlde syılaǵan balýan sol elde turatyn qandasymyz Erlanbek Káteıulyna degen qurmet edi. Barlyq BAQ ókilderi Erlanbek baýyrymyzdy batyrǵa teńep jarysa jazdy. Ókinishke qaraı, Qytaıdyń grek-rım kúresinen 3 joldamaǵa ıelik etýiniń ar jaǵynda taǵy bir qazaqtyń úlesi jatqanyn mundaǵy jankúıerlerdiń bri bilse, biri bilgen joq. Mine, Qytaı balýandarynyń grek-rım kúresinen kósh bastaýynyń qupııasy osy jerde jatqany aıdan-anyq dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.

Grek-rım kúresinen Qytaı ulttyq quramasynyń bapkeri - Álnur Tórgeuly. Osydan tórt jyl buryn da Astanaǵa Qytaıdyń Ulttyq quramasyn bastap kelgen bolatyn. Bıyl da elorda tórine Qytaıdyń ulttyq quramasyn osy baýyrymyz alyp kelip, qorjyndaryna bir emes úsh birdeı joldamany saldy. Qytaı balýandary qazaq azamatynyń arqasynda osyndaı iri jeńiske jetkeni anyq. Jarystan keıin Álnur baýyrymyzdy áńgimege tarttyq. Búgin sol suhbatymyzdy oqyrman nazaryna usynǵandy jón kórdik.

- Álnur Tórgeuly, Astana tórine osymen ekinshi márte Qytaı balýandaryn bastap kelip otyrsyz. Alaıda, sizdi mundaǵy sport súıer qaýymnyń biri bilse, biri bile bermeıdi. Ózińizdi qysqasha tanystyryp ótseńiz.

- Men arǵy bettegi Іle aımaǵy Qulja qalasynyń týmasymyn. Grek-rım kúresinen Qytaı ulttyq quramasyn jattyqtyryp júrgenime biraz ýaqyt bolyp qaldy. Negizgi balýandardy baptaý meniń moınymda desem artyq aıtqanym emes. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, ózim jattyqtyrǵan balalardan iriktep alyp kelgen sportshylarym 3 joldamany jeńip aldy. Bul qatal tártip pen tynbaı jattyqqan eńbektiń jemisi. Mańdaı terdiń óteýi. Jigitterim úmitimdi aqtady.

- Qatal tártip, qajyrly eńbek dep aıtyp kettińiz. Sportshylarǵa eń bastysy tártip kerek pe, álde eńbek kerek pe?

- Múmkin bireýler kelise qoımas. Meniń oıymsha, eń bastysy - tártip. Tártip bolmaǵan jerde jemisti eńbek te bolmaıdy. Jalpy, tártibi joq kez kelgen jumystan eshqashan nátıje bolmaıdy. Sondyqtan men árqashan tártipti basty orynǵa qoıamyn.

- Qytaıda az ulttar úshin «ulttyq quramaǵa kirý Olımpıadany baǵyndyrýmen teń» dep estımiz. Bul shyndyqqa qanshalyqty janasady?

- Árkim ár túrli aıtatyn shyǵar. Árıne, qıyn! Buryn KSRO kezinde qazaq sportshylaryna ulttyq quramaǵa kirý qandaı qıyn bolsa, búgingi tańda Qytaıdaǵy az ulttar sol eldiń ulttyq quramasyna kirýi de sonshalyqty qıyn deýge bolady. Biraq, aıyrmashylyǵy KSRO shyn myqty men shyn talanttyń ıesin tobyqtan qaqty. Kórip tursa da kórmeýge tyrysty. Al Qytaıda olaı emes. Mıllıardtan qara úzip, ózińdi dáleldeseń, ulttyq quramanyń esigi ashyq.

- Bireýler Qytaıdyń ulttyq quramasyna sportshy bolyp jete almaı júr. Al siz qalaı bapker bolyp baryp júrsiz?

- Qytaıdy bilesizder, óte eńbekqor halyq. Jáne isine adal, qolynan is keletin adamdardy eshqashan keýdesinen qaqpaıdy, aıaǵynan shalmaıdy. Qytaı sońǵy jyldary ózderinde kenjelegen sport túrlerine shetelderden mamandar tarta bastady. Shetten ǵana emes, óz elderiniń ishinde júrgen talantty mamandardy da nazardan tys qaldyrmady. Sol el ishinen izdegen mamandardyń biri retinde meni de shaqyrdy. Shaqyrǵan soń óz úlesimizdi qosýǵa kirisip kettim. Qazir Qytaıdyń grek-rım kúresine úles qosyp jatqanyma bes jyldan asyp barady. Jaman emes, bar bilgenimdi balýandarǵa úıretip jatyrmyn. Minekı, nátıjesin ózderińiz de kórdińizder.

- Qytaı ulttyq quramasyna sanaýly qazaqtan shaqyrtý alǵanyńyzǵa qaraǵanda, ózińiz de sporttyń bul túrinen biraz bıikterdi baǵyndyrǵan bolarsyz?

- Biz qazaq «balýan halyqpyz, kúres qazaqtyń qanynda bar, babalarymyz balýan bolǵan» dep maqtanyp jatamyz. Maqtanatyn jerde maqtanǵanǵa ne jetsin. Balýan eldiń balasy bolǵandyqtan men de kúrespen erte aınalystym. Nebári 3-synyp oqyp júrgende kúres tabaldyryǵyn attadym. Es bilip, etek-jeńimdi ózim jııa alatyn jasqa kelgende Allanyń buıryǵymen 1992 jyly Almaty qalasyna kelip, sol kezdegi Qajymuqan Muńaıtpasov atyndaǵy mektep-ınternatyna oqýǵa tústim. Sol kezde naǵyz kúrestiń ne ekenin bildim. Keıin, Qytaıǵa qaıtyp baryp, ishki birinshilikterine qatysa bastadym. 1995-1996 jyldary Qytaıdyń birinshiligin qatarynan eki márte jeńip aldym. Sonyń arqasynda 1996 jyly Qytaı ózderiniń ulttyq qurama komandasyna qabyldady. Qytaı quramasynda júrip, Álem, Azııa birinshilikterinde jarqyn jeńisterge jettim. 2004 jyly Grekııanyń Afıny qalasynda ótken Olımpıada oıyndarynda Qytaıdyń atynan eki qazaq óner kórsettik. Biri - belgili boksshy baýyrymyz Qanat Islam, ekinshisi grek-rım kúresinen men boldym. Biraq, sol Olımpıadada baǵym janbaı 13-orynǵa taban tiredim. Mine, bunyń barlyǵy aıtýǵa jeńil bolǵanymen, sportshy úshin uzaq jyldyq eńbek, úlken tájirıbe. Osyny eskergen Qytaı eńbegimdi baǵalap, ózderiniń batysynda jatqan shekaralyq aımaqtan meni astanasyna shaqyryp alyp, shákirt tárbıeleýge usynys jasady. Qazir óz isimdi adal atqaryp jatqan jaıym bar.

- Qanatpen birge Olımpıadaǵa barǵanyńyzdy aıtyp kettińiz. Biraq, boksshy inińiz Beıjiń Olımpıadasynan keıin Qytaıdyń ulttyq quramasyn tastap, Qazaqstanǵa ketip qaldy. Bul keıingi qazaq sportshylarynyń órleýine kedergi bolyp jatqan joq pa?

- Eshqandaı kedergi keltirgenin baıqaǵanym joq. Kerisinshe, Qytaıda qazaq sportshylaryna degen suranys kún sanap artyp keledi. Onyń eń basty sebebi - qazaq balalarda tártip bar. Jeńiske degen qushtarlyǵy men qaısarlyǵy basym. Sondaı-aq, qazaq balalary keń dalada, kók jaılaýda taza aýamen tynystap, qazy-qarta jep, aıran-sút iship ósken halyq emes pe?! Olardyń kúsh-qýaty ishki ólkedegi qytaılarǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary bolatynyn qytaılar ózderi de jaqsy biledi. Qazaqtarǵa tek fızıkalyq turǵydan kóp eńbektený kerek. Buryn keıbir qazaq baýyrlarymyzda qara kúsh qanshalyq kóp bolǵanymen tehnıkalyq ádis-tásilden jutań boldy. Endi-endi kúsh pen tehnıkany ushtastyryp jatyr. Bolashaqta ol jaqtaǵy qandastarymyz arasynan áli de talaı myqtylar shyǵatyn bolady.

- Qytaıdyń erkin kúresten ulttyq quramasynda Erlanbek Káteıulyn kórip qýanyp jatyrmyz. Endi ózińiz tizginniń bir ushyn ustap otyrǵan grek-rım kúresinen qashan qazaq balasyn kóretin bolamyz?

- Ol kúnder de alys emes. Qazir qolymnan kelgen bar múmkindikti jibermeýge tyrysyp jatyrmyn. Qytaılardy qyzyqtyryp otyrǵanymyzdyń ózi babamyzdan jalǵasqan batyrlyǵymyz, balýandyǵymyz. Sondaı-aq, qazaq jastarynyń ımandylyǵy, tárbıeliligi, jattyǵýǵa jaýapkershilikpen qatysyp, belsendi jumys jasaıtyndyǵy. Buıyrsa, grek-rım kúresinen de áli talaı qazaq balalary bıikterdi baǵyndyratyn bolady.

- Astana tórinde grek-rım kúresinen joldamalar sany jaǵynan kósh bastadyńyzdar. Qazaq eliniń balýandaryna qandaı baǵa beresiz?

- Qazaqstan grek-rımnen jalǵyz joldama aldy eken dep, jalpy qazaq balýandaryn kinálaýǵa bolmaıdy. Jarysta jeńis pen jeńilis egiz. Alda áli eki lıtsenzııalyq jarys bar. Bul joly baǵy janbaǵandardyń kelesi joly baǵy janatyn bolady. Jalpy, qazaq eliniń sporty óte joǵary deńgeıde damyǵan dep úlken senimmen aıta alamyn. Jalǵyz ǵana mysal, London Olımpıadasynda álemdi qalaı tańǵaldyrdy. Aldaǵy Olımpıadada da sol kórsetkishti qaıtalaýyna tilektespin.

Suhbattasqan Kúnsultan Otarbaı