Rınat Jumataev: Qazaq jeri - salt attylar mádenıetiniń oshaǵy

Elbasy tarıhymyzdy bilý ult bolashaǵynyń kepili ekendigin árbir salıqaly sózinde atap keledi. Jaqynda ǵana jaryq kórgen «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy osynyń aıqyn dáleli.

Memleket basshysynyń  tarıhı sanany jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan bul strategııalyq bastamasynyń alǵysharttary tarıhymyz ben mádenıetimizdi keshendi túrde tanyp-bilýde oń áserin tıgizgen «Mádenı mura», «Halyq tarıh tolqynynda», «Rýhanı jańǵyrý» tárizdi baǵdarlamalarda jatyr deýge bolady.

Jalpy Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyndaǵy «Ult tarıhyndaǵy keńistik pen ýaqyt» atty bóliminde qozǵalǵan árbir taqyryp óz aldyna úlken mándi dúnıe. Solardyń ishinde eń alǵashqy bolyp qozǵalǵan Uly daladaǵy «Atqa miný mádenıeti» qazaq halqynyń ejelden tamyr tartatyn bolmysymen astasyp jatqandaı. Olaı deıtinimiz qazaq dalasyn túrli tarıhı kezeńderde mekendegen halyqtardyń barlyǵynyń turmys-tirshiligin jylqy malynsyz elestetý múmkin emes. Jylqymen baılanysty tarıhı-mádenı sabaqtastyq sonaý eneolıt zamanyn bastaý alyp qazaq halqyna deıin eshbir úziksiz jetken. Onyń aıqyn dáleli retinde elimizdiń túkpir-túkpirinde tarydaı shashylyp, sol zamandardan aqparat berip turǵan túrli arheologııalyq eskertkishter tobyn ataýymyzǵa bolady.

Máselen, bul jerde eń aldymen aıtylatyny Elbasynyń maqalasynda sózge tıek etilgen álemge tanymal Botaı eskertkishi. Botaı qonysy jaı ǵana arheologııalyq eskertkish emes, ol qazaq dalasyndaǵy ejelgi baqtashylardyń alǵashqylardyń biri bolyp jylqyny qolǵa úıretý arqyly saltattylar mádenıetiniń negizin qalaǵandyǵyn dáleldeıtin tarıhı-mádenı keshen.

Mysty tas dáýirinen bastaý alǵan jylqy kýlti qola dáýirinde ózindik bir dúnıetanymdyq apogeıge jetedi. Ol eń aldymen uly dala keńistiginde ekonomıkalyq sharýashylyqtyń jańa túri - kóshpeli (jartylaı kóshpeli) baqtashylyq qalyptasýymen baılanysty. Óndiristiń jańa túri qola turǵyndarynyń turmys-tirshiliginde san túrli ózgerister qalyptastyrady. Ásirese, bul jańa mádenı sharýashylyq tıpine sáıkes, sol turǵyndardyń ómirinde erekshe mańyzǵa ıe bola bastaǵan jan-janýarlar álemimen tyǵyz baılanysty. Kez kelgen jan-janýardyń tirshilik qareketindegi ornyna sáıkes oǵan qatysty san qyrly ádet-ǵuryptar men josyn-joralǵylar oryndala bastaıdy. Al mundaı rásimder qarastyrylyp otyrǵan ýaqyttaǵy halyqtardyń óndiristik úderisteriniń sıpatyna yqpalyn tıgizdi. Máselen, ejelgi qaýymdastyqtarǵa materıaldyq qajettilikterdi qamtamasyz etken jańa óndiris kúshteriniń kıeli sanalýy osynyń aıqyn dáleli. Sonyń ishinde jylqy malynyń orny alabóten. Oǵan elimizdiń ortalyq, soltústik jáne batys óńirlerindegi qola dáýiriniń Nurtaı, Aıapbergen, Aşysý, Birlik, Aqsaıman, Ulybaı, Bestamaq, Baǵanaty, Tanabergen, Jaman-Qarǵaly jáne taǵy da basqa eskertkishterindegi adammen jylqyny qosyp jerleý ǵuryptary bultartpas aıǵaq. Oǵan qosa elimizdiń túkpir-túkpirindegi petroglıf keshenderinde qola dáýirimen sıpattalatyn sýrettterdiń basym bóliginde jylqy nemese onymen qatysty túrli josyn-joralǵylardy beıneleıtin keskinderdiń kóptep kezdesýi, ásirese, Ortalyq Qazaqstandaǵy Terekti Áýlıedegi zoomorf beınelerdiń 90% jylqy sýretterinen turýy kóp nárseni ańǵartady. Bir sózben aıtqanda qola dáýirindegi «saltattylyq mádenıet» tek kúndelikti tirshilikpen baılanysty ǵana emes, dúnıetanymdyq sıpat alady.

B.z.d. ІІ myńjyldyqtyń sońynda Eýrazııanyń dalalyq aımaqtarynda jańa mádenı-sharýashylyq turpatynyń tolyqqandy ornyǵýy oryn alady, ıaǵnı dala órkenıetiniń negizi qalanady. Osynaý ulan-ǵaıyr atyrapta bir jaǵynan alyp qaraǵanda túrli sanattary boıynsha bir-birine etene jaqyn, ekinshi jaǵynan ózindik erekshelikteri bar saltattylar órkenıeti qulash jaıyp, adamzat tarıhynyń damý satysyna belgili bir úlesterin qosty. Osy ýaqytta Uly dalany mekendegen saqtar, ǵundar, sarmattar, úısinder, qańlylar jáne taǵy da basqa taıpalar jylqynyń arqasynda keńistik jaıly oılaryn keńeıtip, kórshi halyqtarǵa atpen birge ósisken «kentavrlar» retinde tanyldy. Bir sózben aıtqanda otty qarý paıda bolǵanǵa deıin kóshpeliler saıyn dalanyń naǵyz qojaıynyna aınalǵan bolatyn.

Alǵash mysty tas dáýirinde qolǵa úıretilip, óndiriste negizgi kúshke aınalǵan jylqy túrki kezeńinde óziniń sharýashylyq pen dúnıetanymdaǵy mańyzdylyǵyn odan ary joǵarlatpasa tómendete qoıǵan joq. Máselen, Ál-Djahızdiń ІH ǵ. ortasynda jazylǵan shyǵarmasyndaǵy mynadaı joldar kór jaıtty ańǵartady: «Eger de sen túriktiń ómir súrý ýaqytyn eseptep shyǵarsań onyń ómiriniń basym bóligin jer betinde emes, attyń ústinde ótkizgendigin ańǵarasyń». Bul degenimiz Altaıdan Balqanǵa deıingi ulan-ǵaıyr atyrapty ejelgi babalarymyz at ústinde júrip ıgergendigi anyq.

Ejelden bastaý alyp, úzilmeı jetken mundaı tarıhı-mádenı sabaqtastyq qazaq halqynyń bolmysynda keń óris aldy. Qazaq halqynyń tarıhy, materıaldyq jáne rýhanı mádenıeti jylqymen bite qaınasyp jatyr desek artyq aıtpaǵan bolar edik. Náreste týǵannan bastap azan shaqyryp «at» qoıyp (arnap), ashamaıǵa otyrǵyzǵan, ólse, arnaıy jylqy («tul») arnaǵan qazaq halqy jylqy men batyr bir bútin dep túsingen. Birneshe úıirden joǵalǵan bir jylqyny anyqtaı alatyn qazaq halqy úshin jylqy malynyń qandaı mańyzdy bolǵandyǵyn aıtpasa da túsinikti. Bir ǵana nárestesiniń ózin «qulynym», «qulynshaǵym» dep erkeletýiniń ózi ǵajap dúnıe.

Kórip otyrǵanymyzdaı «salt attylar mádenıetiniń» tarıhı-mádenı sabaqtastyǵyn úzbesten qazaqtyń san-qyrly bolmysynan kórinis tabýynda úlken mán jatyr. Eneolıt zamanynda jylqyny alǵash qolǵa úıretken babalarymyz ár tarıhı kezeńde jańa dúnıeler engizip otyrdy. Onyń bári materıaldyq jáne rýhanı mádenıettiń túrli salasymen astasady. Naqtyraq aıtar bolsaq, babalarymyz jylqyny da jáne ózin de jetildirýdiń ozyq úlgilerin jasady. ıAǵnı, «atqa miný mádenıetimen» birge at-ábzel úlgileri, qarý-jaraq, soǵys óneri, dúnıetanym, túrli josyn-joralǵylar, kıim úlgileri jáne taǵy basqalary damydy. Bul oraıda jylqy malyn tirshilik tynysynyń bir tiregi etken árisi ejelgi kóshpelilerdiń, berisi qazaq halqynyń da jylqy túligi týraly ǵasyrlar synynan ótken ózindik talǵam-tanymy bar.

Sondyqtan ony zertteý, zerdeleý jáne onymen belgili bir mádenı dárejede maqtaný oryndy jaıt. Elimizde oǵan úlesin qosyp júrgen ǵylymı ortalyqtar da jáne ǵalymdar da az emes. Solardyń qatarynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń de ózindik orny bar. Atap aıtar bolsaq, ýnıversıtetimizdegi «Arheologııa jáne dala órkenıetteri» ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne onyń basshysy V.F.Zaıbert Botaı eskertkishindegi zertteýlerin keshendi túrde jalǵastyryp keledi.

Zertteý jumystarymen qatar ýnıversıtet stýdentteri Botaı eskertkishinde oqý tájirıbeden ótip, ejelgi mádenıtten tarıhı bilim men rýhanı azyq alýda. Odan bólek «Shilikti-Tarbaǵataı» arheologııalyq ekspedıtsııasynyń basshysy Á.T.Tóleýbaev Shilikti jazyǵynan jylqy qosyp jerleý dástúri saqtalǵan eskertkishterdi ashý arqyly bir móltek aýdanmen shektelgen Qulajorǵa kezeńiniń shekaralyq aımaǵyn birshama keńitti. Sonymen birge atalǵan ǵalym ejelgi kóshpelilerdiń dúnıetanymyndaǵy jylqy beınesin qazaq halqymen sabaqtastyra zertteýde úlken jetistikterge jetip otyr. Osylarmen qatar «Altaı» arheologııalyq ekspedıtsııa jetekshisi Ǵ.Q.Omarov Qazaq Altaıyndaǵy ejelgi jáne ortaǵasyrlyq eskertkishterdi zertteý arqyly, sońǵy ýaqyttarda qımaq mádenıetiniń san qyryn sıpattaıtyn tyń dúnıelerdi kópshilikke tanytýdy. Bul rette jaqynda ǵana ýnıversıtetimizdiń «ál-Farabı» kitaphanasynda ashylǵan «Uly dalanyń jeti qyry» atty tarıhı-kórkem ekspozıtsııada IX-XI ǵasyrdaǵy qımaq kezeńine jatatyn jylqynyń et-turmanynyń qoıylýyn erekshe atap ótýge bolady. Jalpy aıtqanda, ýnıversıtetimizdiń «Rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» taqyryptary aıasyndaǵy jumystary bularmen shektelmeıdi.  

Qorytyndylaı kele aıtqanda, atqa miný mádenıeti ol eń aldymen attyń jalynda júrgen ata-babalarymyzdyń ulan-baıtaq jerdi bizge mıras etip qaldyrýy. Bul jerdegi eń basty másele temir tulpardyń qandaı túrin baǵyndyrsań da, ult tarıhy, ásirese jylqy mádenıetimen astasatyn rýhanı jáne materıaldyq álemdi sanadan shyǵarmaý. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynyń astary osyndaı tarıhı saýattylyqty meńzep turǵandaı.

Jumataev Rınat Serikuly,

ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ

tarıh, arheologııa jáne etnologııa

fakýltetiniń aǵa oqytýshysy