Respýblıka azamaty: Qazaqstan ǵalymy bolashaqtyń ıadrolyq batareıalaryn zerttep júr
ASTANA. KAZINFORM — ıAdrolyq fızıka ınstıtýtynyń zerthana meńgerýshisi, PhD doktory Jeńisbek Quspanov Kazinform agenttigine bergen suhbatynda ǵylymı zertteýleri, ıadrolyq batareıalardyń bolashaǵy, otandyq ǵylymnyń damýy jáne jas ǵalymdardyń keleshegin Qazaqstanmen baılanystyrýy úshin qajetti jaǵdaılar týraly aıtyp berdi.
ıAdrolyq fızıka tek atom energetıkasy jáne radıatsııany zertteýmen shektelmeıdi. Bul saladaǵy zertteýler medıtsınada, ǵarysh salasynda jáne energetıkada qoldanylýy múmkin. Qazaqstan ǵalymdary ıadrolyq batareıalarǵa arnalǵan materıaldardy ázirlep, kún energııasyn paıdalaný arqyly sýtek óndirý tehnologııalaryn zerttep jatyr.
Materıaltanýdan ıadrolyq fızıkaǵa deıin
Jeńisbek Quspanovtyń aıtýynsha, ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵy fızıka men materıaltanýdan bastaldy. Ol Satbayev University-de materıaltaný jáne ınjenerııa salasynda bilim alyp, PhD doktorlyq dárejesin qorǵady. Al qazir ıAdrolyq fızıka ınstıtýtynda ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysady.
Ǵalymnyń kásibı qalyptasýyna ǵylymı jetekshisi Shyńǵys Daýylbaevtyń yqpaly zor boldy. Ol jas zertteýshiniń ǵylymı oılaý qabiletin damytýǵa kómektesip, ǵylymı máselelerdi tereńirek zertteýge degen talpynysyn qoldap otyrdy.
— Meni árdaıym materıaldardyń qurylymy qalaı qalyptasatyny jáne olardyń quramyndaǵy bolmashy ózgeristerdiń ózi qasıetterine nelikten aıtarlyqtaı áser etetini qyzyqtyrdy. Ýaqyt óte kele bul qyzyǵýshylyq belgili zańdylyqtardy zertteýmen shektelmeı, jańa materıaldar jasaýǵa jáne ózekti ǵylymı máselelerdiń sheshimin tabýǵa degen umtylysqa ulasty, — deıdi ol.
ıAdrolyq fızıka ınstıtýtyndaǵy jumys ǵalymnyń zertteý baǵyttaryn keńeıtýine múmkindik bergen. Ol materıaldardy zertteýdi kún energııasyn paıdalanyp sýtek óndirý jáne ıadrolyq batareıalarǵa arnalǵan materıaldardy ázirleý sııaqty aýqymdy mindettermen ushtastyryp keledi.
— Men úshin ǵylym — eń aldymen, úzdiksiz izdenis. Synaq árdaıym kútken nátıjeni bere bermeıdi. Alaıda, bolyp jatqan qubylystyń sebebin túsinýge degen talpynys kóbine jańa ıdeıalarǵa jol ashady. Jańa dúnıeni ashý jáne ony tájirıbede qoldanýǵa múmkindik jasaý — ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵymdy arttyratyn basty faktorlar, — deıdi zertteýshi.
Búginde Jeńisbek Quspanov eki negizgi baǵyt boıynsha jumys isteıdi. Birinshisi — kún energııasyn paıdalanyp sýtek óndirýge arnalǵan fotokatalızatorlardy ázirleý. Ekinshisi — ıadrolyq batareıalarǵa arnalǵan materıaldar men jartylaı ótkizgish túrlendirgishterdi zertteý.
Fotokatalız baǵytynda ǵalymdar jaryq energııasyn hımııalyq energııaǵa aınaldyra alatyn materıaldardy ázirlep jatyr. Negizgi maqsat — kún sáýlesiniń áserinen sýtek óndirý tıimdiligin arttyrý.
Ekinshi baǵyt radıoaktıvti ızotoptardyń energııasyn elektr energııasyna aınaldyrýmen baılanysty. Atap aıtqanda, ǵalym betavolttyq batareıalardy jasaý múmkindikterin zerttep júr. Mundaı qurylǵylarda nıkel-63 sııaqty radıoaktıvti ızotoptardyń beta-sáýlelený energııasy jartylaı ótkizgish materıaldardyń kómegimen elektr energııasyna aınalady.
— Bir qaraǵanda qaraǵanda, bul baǵyttar bir-birinen múlde bólek kórinýi múmkin. Biraq, ekeýine de ortaq mindet — energııany tıimdi túrlendirý jáne jańa energetıkalyq tehnologııalardy ázirleý. Men úshin ǵylymı nátıje alýmen qatar, ony tájirıbede qoldanýǵa jaqyndatý da mańyzdy, — deıdi Jeńisbek Quspanov.
ıAdrolyq batareıalar qaıda qoldanylady
Kópshilik ıadrolyq fızıkany tek atom energetıkasy nemese radıatsııamen baılanystyrady. Alaıda ǵalymnyń aıtýynsha, bul salanyń qoldanylý aıasy áldeqaıda keń. Ol medıtsınada, ónerkásipte, materıaltanýda jáne energetıkada mańyzdy ról atqarady.
Bolashaǵy zor baǵyttardyń biri — ıadrolyq batareıalar. Olar qýat kózin jıi aýystyrý nemese qaıta zarıadtaý qıyn bolatyn jaǵdaılarda qurylǵylardy uzaq ýaqyt energııamen qamtamasyz ete alady. Mundaı qurylǵylardy júrek yrǵaǵyn retteıtin kardıostımýlıatorlarda, qashyqtan jumys isteıtin datchıkterde, ǵarysh apparattarynda jáne avtonomdy baqylaý júıelerinde qoldanýǵa bolady. Betavolttyq batareıalar qýatty turmystyq qurylǵylardy qorektendirýge emes, energııany az tutynatyn qurylǵylardy uzaq ýaqyt elektr qýatymen qamtamasyz etýge arnalǵan.
— Qazaqstan úshin mundaı zertteýler daıyn tehnologııalardy paıdalanýmen ǵana shektelmeı, olardyń negizin quraıtyn materıaldar men jartylaı ótkizgish túrlendirgishterdi óz betinshe ázirleýge múmkindik beredi. Bul otandyq ǵylymı áleýetti nyǵaıtyp, jańa tehnologııalyq quzyretterdi qalyptastyrýǵa jol ashady, — dep esepteıdi Jeńisbek Quspanov.
Qazaqstan ǵylymyna ne qajet
Ǵalymnyń paıymynsha, Qazaqstanda ıadrolyq fızıka salasyndaǵy ǵylymı mektep qalyptasqan, tájirıbeli mamandar jumys isteıdi jáne zertteý ınfraqurylymy bar. Bul — elimizdiń mańyzdy ǵylymı áleýeti.
Sonymen qatar ǵylymdy odan ári damytý úshin ıadrolyq fızıkany, materıaltanýdy, jartylaı ótkizgish tehnologııalardy jáne energetıkany biriktiretin pánaralyq zertteýlerge basymdyq berý qajet.
Jeńisbek Quspanov zerthanalyq jabdyqtardy jańǵyrtýdy, ǵylymı jobalardy turaqty qarjylandyrýdy jáne jas mamandardy daıarlaýdy basym mindetterdiń qataryna jatqyzady. Ol irgeli zertteýlerden naqty tehnologııalar jasaýǵa kóshýge de erekshe mán beredi.
— Ǵylymnyń deńgeıin tek jarııalanǵan maqalalardyń sanymen baǵalaýǵa bolmaıdy. Zertteý nátıjeleriniń ǵylymı jańalyǵy, halyqaralyq mańyzy jáne jańa tehnologııalardy damytýǵa qosqan úlesi de asa mańyzdy, — dep atap ótti ol.
Jas ǵalymdardy elimizde qalaı ustap qalýǵa bolady
Jeńisbek Quspanov ǵylymdy damytý úshin jas zertteýshilerge tartymdy kásibı orta qalyptastyrý qajet dep sanaıdy.
— Menińshe, negizgi máselelerdiń biri — jas mamandardyń kásibı ósý perspektıvalaryn árdaıym anyq kóre bermeıtini. Ǵylymı zertteýler uzaq jyldarǵa sozylatyndyqtan, jas ǵalym eńbeginiń suranysqa ıe bolatynyn jáne kásibı turǵydan damýǵa múmkindik alatynyn bilýi kerek, — deıdi ol.
Ol úshin jas zertteýshilerge zamanaýı jabdyqtarǵa qol jetkizýge, halyqaralyq jobalarǵa qatysýǵa jáne ǵylymı ıdeıalaryn júzege asyrýǵa múmkindik berý qajet. Buǵan qosa, turaqty qarjylandyrý, laıyqty eńbek jaǵdaıy jáne kásibı ósý múmkindikteri de mańyzdy.
— Daryndy mamandardy elde ustap qalýdyń eń tıimdi joly — Qazaqstanda álemdik deńgeıdegi zertteýler júrgizýge múmkindik beretin jaǵdaı jasaý. Jas ǵalym jańa materıaldardy ázirlep, mańyzdy nátıjelerge qol jetkizip, sheteldik áriptesterimen teń dárejede jumys isteı alsa, onyń bolashaǵyn otandyq ǵylymmen baılanystyrýǵa negiz kóbeıedi, — deıdi zertteýshi.
Ǵylym — el bolashaǵyna qosylǵan úles
Ǵalym aldaǵy ýaqytta energetıkalyq tehnologııalarǵa arnalǵan materıaldardy zertteýin jalǵastyryp, jartylaı ótkizgish túrlendirgishterdiń tıimdiligin arttyrýdy jáne osy baǵyttaǵy ǵylymı jumystardy damytýǵa atsalysýdy kózdeıdi.
— Meniń basty maqsattarymnyń biri — jańa energetıkalyq tehnologııalardyń damýyna úles qosý. Atap aıtqanda, kún energııasynan sýtek óndirýge arnalǵan fotokatalızatorlardy jáne ıadrolyq batareıalarǵa qajetti jartylaı ótkizgish materıaldardy zertteýdi jalǵastyrǵym keledi. ıAdrolyq batareıalar salasynda radıoaktıvti ızotoptardyń energııasyn elektr energııasyna aınaldyrý, radıatsııaǵa tózimdi materıaldar ázirleý jáne jartylaı ótkizgish túrlendirgishterdiń tıimdiligin arttyrý máseleleri erekshe qyzyqtyrady, — dep túsindiredi Jeńisbek Quspanov.
Eki baǵytta da áli sheshimin tappaǵan ǵylymı máseleler az emes. Sondyqtan ǵalym úshin jańa materıaldardy zertteýmen qatar, olardy naqty qurylǵylarda qoldanýǵa múmkindik beretin sheshimderdi tabý mańyzdy.
Aldaǵy josparlary týraly aıta kele, ol zertteýshilerdiń jańa býynyn daıarlaýdyń mańyzyn atap ótti.
— Uzaq merzimdi keleshekte Qazaqstanda energetıkalyq materıaldardy zertteý salasyn damytýǵa jáne ǵylym men tehnologııanyń aldyńǵy qatarynda jumys isteı alatyn jas ǵalymdardyń jańa býynyn daıarlaýǵa úles qosqym keledi, — dedi ol.
Respýblıka kúniniń mańyzyna oraı oı bólisken Jeńisbek Quspanov bul mereke elimizdiń derbes damý jolyn jáne onyń bolashaǵy úshin jaýapkershilikti eske salatynyn aıtty. Qazaqstannyń damýy tabıǵı resýrstarǵa ǵana emes, bilimge, ǵylymǵa jáne tehnologııaǵa da baılanysty. Qolda bar resýrstardy paıdalanýmen shektelmeı, solardyń negizinde jańa materıaldar, tehnologııalyq sheshimder men qosylǵan quny joǵary ónimder jasaý mańyzdy.
— Ǵalym retinde Qazaqstannyń ǵylymı áleýetin damytýǵa sapaly zertteýler júrgizý, jańa ǵylymı nátıjelerge qol jetkizý jáne ǵylymnyń órkendeýine úles qosý arqyly atsalysqym keledi. Búginde zerthanada bastalǵan jumys erteń jańa energetıkalyq tehnologııanyń nemese naqty ınjenerlik sheshimniń negizine aınalýy múmkin. Men úshin elime qyzmet etý — bilimim men tájirıbemdi eldiń damýyna jumsaý, jas mamandardy daıarlaýǵa kómektesý jáne Qazaqstan maqtana alatyn ǵylymnyń damýyna úles qosý. Ǵylymnyń shekarasy joq, alaıda ár ǵalymnyń óz eliniń bolashaǵyna úles qosýǵa múmkindigi bar, — dep túıindedi Jeńisbek Quspanov.
Buǵan deıin Respýblıka azamaty aıdarynda TED-ti qazaqsha sóıletken Keńes Ábdimanap jaıynda jazǵan edik.
