Respýblıka azamaty: qaraǵandylyq onkologtyń 40 jyldyq eńbek joly
ASTANA. KAZINFORM – Valentına Sırota 40 jyldan astam ýaqyttan beri patsıentterge ota jasap, ǵylymı jumyspen aınalysyp, bolashaq dárigerlerge sabaq berip keledi. Qaraǵandylyq onkolog bir kezderi ózine bul mamandyq boıynsha jumys istemeıtinine ýáde bergen, alaıda taǵdyr joly basqasha órildi. Professor búginde óziniń durys tańdaý jasaǵanyna senimdi, - dep habarlady Kazinform agenttiginiń tilshisi.
Qazaqstan Respýblıkasy kúnine oraı biz kúndelikti eńbegimen el damýyna úles qosyp, ózgelerge kómek qolyn sozyp júrgen, kelesi urpaqqa qaldyrar kásibı tájirıbesi mol jandar týraly jazyp júrmiz. Sonyń biri – medıtsına ǵylymdarynyń doktory, professor Valentına Sırota. Ol onkologııa salasyna arnaǵan sanaly ǵumyrynda 300-den astam ǵylymı jumysyn jarııalap, ónertabysqa arnalǵan patentter aldy jáne otandyq medıtsınany alǵa bastaıtyn kóptegen shákirt tárbıeledi.
Valentına Bronıslavovna ǵylymı tájirıbesiniń moldyǵyna qaramastan, oqytýshylyqty áli de praktıkalyq jumyspen ushtastyryp keledi. Ol ota jasaıdy, stýdentterge, ordınatorlar men aspıranttarǵa dáris oqıdy. Professor suhbatynda bul mamandyqqa qalaı kelgenin, dáriger úshin patsıentti tyńdaýdyń mańyzdylyǵyn jáne jas mamandar aǵa áriptesterinen ne úırene alatynyn aıtyp berdi.
– Valentına Bronıslavovna, dárigerlikti áý basta qalamasańyz da onkologııaǵa 40 jyldan astam ýaqytyńyzdy arnadyńyz. Bul qalaı boldy?
– Bul mamandyqty men tańdaǵan joqpyn, ol meni tańdady. Qaraǵandy memlekettik medıtsına ınstıtýtynyń besinshi kýrsynda oqyp júrgende hırýrgtar tobynda bolyp, onkologııa tsıklinen óttik. Maǵan bul pán múldem unamaıtyn. Sol kezde kez kelgen hırýrg bolýǵa daıynmyn, biraq onkolog bolmaımyn dep jarııaladym. Biraq «eshqashan eshteńe istemeımin» dep aıtýdyń qajeti joq eken. Taǵdyr bárin basqasha sheshti.
Instıtýtty bitirgesin hırýrgııa boıynsha Balqash qalalyq aýrýhanasynda ınternatýradan óttim. Ol jerde onkolog bolmaǵandyqtan ınternatýradan keıin meni bastapqy mamandandyrý maqsatynda Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna jiberdi. Qansha qarsylassam da qashyp qutyla almadym. Balqashqa baryp, úsh jyl jumys isteý kerek boldy. Osylaısha eńbek jolym aýdannyń onkology bolýdan bastaldy. Al túnde hırýrgııanyń qabyldaý bóliminde kezekshilik ettim. Úsh jylda jalpy hırýrgııada úırengenim keıin onkologııada qajetime jarady. Meni ota jasaýdyń aýqymy qyzyqtyrdy, sondyqtan klınıkalyq ordınatýraǵa, sodan keıin onkologııa boıynsha aspırantýraǵa tústim. Bul osy salaǵa birjola bet burýdyń alǵashqy qadamdary edi. Osy kúni durys tańdaý jasaǵanyma kózim jetti. Eger qaıtadan tańdaý múmkindigi berilse, oılanbastan onkologııa salasyna keler edim.
– Jyldar boıy myńdaǵan naýqaspen jumys istedińiz. Sonyń ishinde este qalǵany jáne sizge oı salǵany qaısysy?
– Naýqas ta, ota da kóp boldy. Qapelimde eske túse qoımaıdy, degenmen, myna bir oqıǵany áli umytpaımyn. Oblystyq onkologııa ortalyǵynda jumys isteı bastaǵanymda abdomınaldy onkologııa bólimshesine tústim. Birde egde jastaǵy naýqas áıelge asqazandy sýbtotaldy rezektsııalaý otasyn jasadym. Tańerteń palataǵa kirsem, ústelsheniń ústinde ashytylǵan qyryqqabat salynǵan tárelke, dálirek aıtqanda, astyń qaldyǵy tur eken. Patsıent kóńildi, qýanyp tur. «Dáriger, ashytylǵan qyryqqabat jegim keldi» dedi. Ań-tańmyn, ne aıtarymdy bilmeı qaldym. Mundaı otalardan keıin naýqasty ádette bes kún boıy tamyr arqyly tamaqtandyramyz. Al ol kisi «eshteńe qylmaıdy» dep meni jubatty. Aıtqany kelip, aman-esen úıine jazylyp shyqty. Jedel hırýrgııada jumys istep júrip baıqaǵanym, eger patsıent otadan úzildi-kesildi bas tartsa, ony taǵy bir ret muqııat qarap, qosymsha tekserýden ótkizý kerek. Syrqat adam óte sezimtal bolyp keledi, sondyqtan olardyń sózi men is-áreketine muqııat bolǵan jón.
– Hırýrgııada dárigerdiń sheshimi adam ómirine tikeleı áser etedi. Kúrdeli jaǵdaıda qalaı sabyr saqtaýǵa bolady?
– Kelisemin. Otanyń nátıjesi, ásirese, kútpegen jaǵdaılarda hırýrgtiń sheshimine tikeleı baılanysty. Biraq hırýrg aýrýhanada jumys isteı júrip eshqashan jalǵyz qalmaıdy. Janynda mindetti túrde qıyn jaǵdaıda kómektesip, durys keńes beretin aǵa áriptesteri bolady. Sondyqtan hırýrg árdaıym sabyrly bolady. Dál osy ıyq tiresip jumys isteý bizdiń mamandyǵymyzda qalýǵa kómektesedi.
– 2003 jyly sút bezi qaterli isigin arglabındy qoldana otyryp keshendi emdeýge arnalǵan doktorlyq dıssertatsııa qorǵadyńyz. Jumysyńyzdyń máni nede jáne sizdiń tájirıbeńiz barysynda onkologııa salasy qalaı ózgerdi?
– Meniń doktorlyq dıssertatsııam «Halyqaralyq ǵylymı-óndiristik holdıngi «Fıtohımııa» AQ-da ázirlengen jańa arglabın preparatyn qoldana otyryp, sút bezi qaterli isigin keshendi emdeýge arnaldy. Preparattyń isikke qarsy áseriniń negizgi mehanızmi – saý tinderdi zaqymdamaı, tek isik jasýshalaryna tańdamaly túrde áser etýinde. Polıhımıoterapııanyń standartty rejımderimen biriktirilgende ol naýqastardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, hımıoterapııany jeńil kóterýge jáne qandaǵy isik markerleriniń kórsetkishterin tómendetýge yqpal etedi. Preparat hımıo-radıosensıbılızatsııalaýshy áserinen bólek, ımmýnokorrıgırleýshi belsendilik tanytty. Onkologııa kafedrasynda birqatar klınıkalyq synaq ótkizip, nátıjesinde is-áreket mehanızmi boıynsha arglabınniń targetti preparat ekeni bekitildi. Dálirek aıtqanda, preparattyń áseri tikeleı isik jasýshasynyń ózine emes, isik sıgnalynyń berilý joldaryna baǵyttalǵan.
Ǵylym bir orynda turmaıdy, medıtsına tehnıkalyq progresspen qatar adymdap keledi. Men eńbek etken jyldary bul salada úlken ózgerister boldy. Qaterli isiktiń kóptegen túrin anyqtaý men emdeýdiń tásili ózgerdi, soǵan saı aýrýshańdyqtyń boljamy jaqsaryp keledi. Targetti terapııa, ımmýnoterapııa, gendik ınjenerııa sekildi jańa emdeý ádisteri paıda boldy. Adam genomy qarqyndy zerttelip jatyr. Hırýrgııalyq emdeý tásilderi de ózgerip, vıdeoskopııalyq otalar jasalatyn boldy.
Búgingi tańda onkologııalyq aýrýlardy erte anyqtaý, joǵary tehnologııalyq emdeý ádisterin engizý jáne dıagnoz qoıylǵan sátten bastap emdeý bastalǵanǵa deıingi ýaqytty qysqartý óte ózekti bolyp otyr.
– Medıtsınanyń damyǵanyna qaramastan kópshilik aýrýdyń atyn estýden áli qorqady jáne dárigerge barýdy keıinge qaldyrady. Nege bulaı jáne árbir adam neni bilýi kerek dep oılaısyz?
– Adamdar «qaterli isik» sózin estigende eseńgirep qalady, sodan dárigerge kórinýden qashady. Munyń taǵy bir sebebi aýrý alǵashqy damý satylarynda kóbine eshqandaı aýyrsyný týdyrmaıdy.
Patsıentterden nege medıtsınalyq kómekke der kezinde júginbegenin suraǵanda «esh jerim aýyrǵan joq» dep jaýap beredi. Biraq olar aýyrsyný sezimi paıda bolǵan sátte isiktiń úlken ólshemderge jetip úlgeretinin, al saýyǵý múmkindigi azaıatynyn qaperine almaıdy.
Árbir adam ishki aǵzalardyń qaterli isigi ártúrli aýrý keıpinde kórinýi múmkin ekenin eskerýi tıis. Sondyqtan óziniń densaýlyq jaǵdaıyna muqııat bolý qajet. Qandaı da bir aǵzańyz syr berse, dárigerge kórinip, tekserilińiz. Jyl saıyn profılaktıkalyq baqylaýdan, skrınıngten ótýdiń mańyzy zor. Murynnan, jótelgende, jynys joldarynan nemese tik ishekten qan aralas bólinister baıqalsa, dereý ýchaskelik dárigerge baryńyz. Teride pıgmentti daqtar nemese kez kelgen basqa ózgerister paıda bolǵan jaǵdaıda da dárigerge qaralýdy keıinge qaldyrmaǵan jón. Bastysy, kútpeńiz. Der ýaqytynda medıtsınalyq kómekke júginińiz.
– Sizdiń jetekshiligińizben 11 zertteýshi dıssertatsııasyn qorǵaǵan eken. Al ózińiz 300-den astam ǵylymı jumystyń avtorysyz. Siz úshin jas dárigerlerge neni úıretý mańyzdy?
– Jas dárigerler birinshi kezekte kez kelgen qıyn jaǵdaıda adam bolyp qalý kerek ekenin bilýi tıis. Patsıentti túsinip, qoldaý kórsetip, oń sheshim qabyldaý mańyzdy. Ol úshin óziniń kásibı deńgeıin kóterip otyrýy kerek. Únemi oqý, aqparat izdeý, kópti kórgen áriptesteriniń keńesine qulaq asyp, óziniń dara jolyn tabýǵa tyrysýy kerek. Eger shákirt ózin taýyp, óz soqpaǵyn sala bilse, bul – onyń mamandyq bıigin baǵyndyrǵany, kásibı sheberge aınalǵany. Bizdiń de jastardan úırenerimiz bar. Olar bizge zamanaýı tehnologııany, ınternet, jasandy ıntellektini qoldaný arqyly qalaı jumys isteýge bolatynyn úıretedi. Medıtsına alǵa jyljyp keledi, biz de kóshke ilesýimiz kerek.
– Kásibı jetistikterdiń artynda jyldar boıǵy tynymyz eńbek turady. Mamandyq úshin qandaı da bir qurbandyqqa barǵan jaǵdaılar boldy ma? Bárine qoldy bir siltep ketkińiz kelgen kez boldy ma?
– Mamandyq úshin eshqandaı qurbandyq jasadym dep esepteımin. Men mektepte, ınstıtýtta oqyp júrgende-aq jumys istep úırengenmin. Óz jumysymdy aldyn ala josparlaýǵa, bárin keıinge qaldyrmaýǵa, sońǵy mınýtta nemese sońǵy kúnde asyǵys istemeýge daǵdylanǵanmyn. Men eshqashan mamandyǵymnan jalyqqan emespin, bári óz retimen, óz arnasymen ótti.
– Sońǵy suraq. Jas dárigerge, qaterli isik dıagnozyn endi ǵana bilgen naýqasqa jáne eńbek jolyn jańa bastaǵan kezdegi ózińizge qandaı tilek aıtar edińiz?
– Jas mamanǵa eshqashan toqtamaýdy, basqa baǵytqa moıyn burmaýdy, bir sózben aıtqanda kásibı órleý tiler edim. Al aty jaman aýrýǵa shaldyqqanyn jańa estigen patsıentke syrqaty, qandaı táýekel kútip turǵanyn, boljam men emdeý ádisterin tolyq túsindirer edim. Ózime eńbek jolymnyń bastaýynda eshteńe aıtpas edim. Óıtkeni men ne qalaıtynymdy o basta bildim.
