Respýblıka azamaty: Bir balanyń taǵdyry júzdegen úmitke jol ashty
QARAǴANDY. KAZINFORM — Qoǵamdyq jumystyń bastaýynda keıde úlken maqsattan buryn, jaqynyńa kómektesýdiń jolyn izdegen kúnder turady. Qaraǵandy oblysynda ınklıýzııa máselesin kóterip júrgen Gaýhar Akıjanova jeke tájirıbesin qoǵamdyq iske ulastyryp, erekshe balalardyń sportpen shuǵyldanýyna, qabiletin ashýyna jáne bolashaqqa senimmen qaraýyna múmkindik jasap keledi.
«Respýblıka azamaty» — elge eńbegimen úles qosyp, qoǵamdaǵy ózgeristi naqty ispen bastaıtyn jandar. Olar úshin adam taǵdyryna beıjaı qaramaý, bireýdiń úmitin oıatyp, múmkindigine jol ashý — azamattyq ustanymnyń kórinisi.
Qaraǵandylyq Gaýhar Akıjanova úshin de bul sózdiń máni tereńde jatyr. Erekshe qajettiligi bar balanyń anasy retinde ol ózi bastan ótkergen ómirlik tájirıbeni qoǵamdyq iske ulastyryp, júzdegen balanyń sportpen aınalysýyna, qabiletin tanyp, ózine senýine múmkindik jasap keledi. Onyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi, ınklıýzııa jolyndaǵy izdenisi men «Respýblıka azamaty» uǵymyna kózqarasy týraly áńgimelestik.
«Qyzymnyń taǵdyry meni qoǵamdyq jumysqa alyp keldi»
— Áleýmettik osal toptaǵy azamattardyń quqyǵyn qorǵaýdy qoǵamdyq qyzmet qana emes, azamattyq mindetim dep qabyldaýyńyzǵa ne túrtki boldy? Osy joldy bastaýǵa sebep bolǵan adam nemese oqıǵa bar ma?
— Meniń qoǵamdyq jumysqa kelýime eń aldymen erekshe qajettiligi bar balanyń anasy bolýym sebep boldy. Qyzym Amına 13 jasta, egiz qyzymnyń biri. Oǵan balalardyń tserebraldy sal aýrýy (DTsP) dıagnozy qoıylǵan. Úsh qyz tárbıelep otyrmyn.
Amına dúnıege kelgennen keıin úlken izdenis jolym bastaldy. Qandaı em alýǵa bolady, balamnyń qandaı quqyǵy bar, qaı mekemege júginý kerek — osy suraqtardyń bárine jaýap izdedim. Óz basymnan ótken jaǵdaılar arqyly erekshe balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylardyń quqyqtyq, psıhologııalyq jáne áleýmettik qoldaýǵa qanshalyqty muqtaj ekenin túsindim.
Birte-birte qoǵamdyq jumysqa belsene aralasyp, basqa ata-analarǵa baǵyt-baǵdar berýdi, olardyń óz quqyqtaryn qorǵaýyna kómektesýdi maqsat ettim. Men ózim ótkergen qıyndyqtardy ózge otbasylardyń jalǵyz eńsergenin qalamaımyn. Sondyqtan bul jolǵa jaı ǵana qoǵamdyq belsendi azamat retinde emes, erekshe balanyń anasy retinde keldim. Mundaı otbasylardyń qandaı kúı keshetinin, qandaı suraqtarǵa jaýap izdeıtinin jaqsy bilemin. Olardyń máselesin syrttaı baqylap qana qoımaı, júregimmen túsinemin. Men úshin qoǵamdyq qyzmet — ómirlik tájirıbemnen týyndaǵan azamattyq mindet.
«Erekshe balanyń bolashaǵy 18 jaspen shektelmeýi kerek»
— Qaraǵandy oblysynyń turǵyndary sizge kóbine qandaı máselelermen júginedi? Áli de sheshimin tappaı kele jatqan, adamdardyń kúndelikti ómirine áser etetin qandaı túıtkilder bar?
— Qazir meni erekshe alańdatatyn eki másele bar.
Birinshisi — erekshe qajettiligi bar adamdarǵa, ásirese parasportshylarǵa arnalǵan qoljetimdi sport ınfraqurylymynyń jetkiliksizdigi. Bizge jaı ǵana sport zaly emes, múmkindigi ártúrli adamdardyń qajettilikterine saı jabdyqtalǵan zamanaýı sport kesheni kerek. Onda parasport túrlerine arnalǵan zaldar, arnaıy trenajerlarmen jabdyqtalǵan jattyǵý oryndary jáne múgedektigi bar adamdarǵa tolyqtaı qoljetimdi basseın bolýy qajet. Mundaı basseınde sýǵa túsýge kómektesetin arnaıy kótergishter, yńǵaıly kıim aýystyrý bólmeleri men qaýipsizdik talaptaryna saı jaǵdaılar qarastyrylýy tıis. Bul — jaılylyq máselesi ǵana emes. Osyndaı ınfraqurylym balalar men eresekterdiń densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa, ońalýyna, sporttyq qabiletin damytýǵa jáne joǵary deńgeıdegi jarystarǵa daıyndalýyna jol ashady.
Ekinshi másele — erekshe balalardyń 18 jastan keıingi ómiri. Bul suraq meni qoǵamdyq qyzmette júrgen azamat retinde de, ana retinde de tolǵandyrady.
Bala kámeletke tolǵan soń onyń ómiri qalaı jalǵasady? Qaıda bilim alady, nemen aınalysady, jumysqa ornalasýǵa nemese qoǵam ómirine aralasýǵa qandaı múmkindikteri bolady? Ásirese, ózdiginen ómir súrýi qıyn jastar men olardyń ata-analary úshin bul — úlken problema. Sondyqtan 18 jastan asqan jastarǵa arnalǵan kúndizgi ortalyqtaryn ashý, áleýmettik beıimdeý baǵdarlamalaryn damytý, kásiptik daǵdylardy meńgerýge jáne jumysqa ornalasýǵa múmkindik beretin tetikterdi keńeıtý qajet dep esepteımin. Erekshe balanyń bolashaǵy 18 jaspen shektelmeýi kerek. Ár adam jasyna jáne múmkindigine qaramastan, damýǵa, sportpen aınalysýǵa, qoǵamǵa aralasýǵa jáne óz ornyn tabýǵa múmkindik alýǵa tıis. Muny jekelegen otbasynyń máselesi dep qarastyrýǵa bolmaıdy. Bul — qoǵam bolyp sheshetin ortaq mindet.
«Basynda qoldaý taba almaı, jylaǵan kezderim de boldy»
— Ómirlik qıyndyqqa tap bolyp, óz máselesin sheshýge qaýqarsyz qalǵan adamǵa qol ushyn sozyp, tyǵyryqtan shyǵýyna kómektesken kezińiz esińizde me? Sol oqıǵanyń nátıjesi qandaı boldy?
— Men úshin erekshe este qalǵan oqıǵalardyń biri — erekshe balalarǵa arnalǵan sporttyq jobalardy júzege asyrý joly. Bir kezderi zııatkerlik damýynda erekshelikteri bar balalardyń ata-analary maǵan jıi keletin. Balalarynyń sýdy jaqsy kóretinin, júzýmen aınalysqysy keletinin aıtyp, kómek suraıtyn. Men de erekshe balanyń anasymyn ǵoı. Sondyqtan olardyń ótinishin jaqsy túsinemin.
Osylaısha, alty ata-ana birigip, «Batyl júrek» qoǵamdyq qoryn qurdyq. Balalarymyzdyń dıagnozdary ártúrli bolǵanymen, bárimizdiń maqsatymyz ortaq edi: olardyń bolashaǵyna jol ashyp, óz qabiletterin damytýyna múmkindik berý.
Men erekshe balalarǵa arnalǵan saýyqtyrý júzý jobasyn iske asyrýdy armandadym. Biraq oıǵa alǵan isti júzege asyrý ońaı bolǵan joq. Uzaq ýaqyt izdenip, talaı esikti qaqtym. Alǵashynda memlekettik qoldaý tabý qıynǵa soqty. Qoldaý ala almaı, kóńilim túsip, jylaǵan kezderim de boldy. Degenmen balalardyń bolashaǵy úshin kúresýdi toqtatpadym. Keıin áleýmettik jobalardy damytý qorynan qoldaý taýyp, kópten kútken bastamamdy júzege asyrýǵa múmkindik aldym.
Búginde Qaraǵandy oblysynyń bes qalasynda áleýmettik tapsyrys aıasynda 6–18 jas aralyǵyndaǵy 240 bala saýyqtyrý júzýimen aınalysady. Olarǵa 40 jattyqtyrýshy sabaq beredi.
Bıyl 12 bala respýblıkalyq jarystarǵa qatysty. Al Túrkııada ótken halyqaralyq jarysta úsh balamyz júldeli oryndarǵa ıe boldy. Bul — erekshe qajettiligi bar balalardyń da úlken jetistikterge jete alatynyn kórsetetin nátıje.
Sonymen qatar jeńil atletıka baǵytyn qolǵa aldyq. Qazir Qaraǵandy men Temirtaý qalalarynda 48 bala osy sport túrimen shuǵyldanyp júr.
Men úshin munyń bári — úlken jetistik. Óıtkeni biz bir ǵana balanyń nemese bir ata-ananyń ótinishin oryndaýmen shektelgen joqpyz. Júzdegen balanyń sportpen aınalysýyna, qabiletin ashýyna jáne ózine senimdi bolýyna múmkindik jasadyq.
Meniń maqsatym — erekshe balalarǵa sportpen shuǵyldanýǵa jaǵdaı jasaý ǵana emes, olardyń qoǵamǵa aralasyp, óz múmkindikterin tanyp, bolashaqqa senimmen qaraýyna kómektesý.
«Adamnyń qadir-qasıeti onyń áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty emes»
— Nelikten qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan adam keıde kómekke muqtaj ekenin ǵana emes, qurmetke laıyq ekenin de dáleldeýge májbúr? Qoǵamnyń osyndaı adamdarǵa degen kózqarasyn qalaı ózgertýge bolady?
— Adam qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵanda, odan kómek suraǵany úshin óz qadir-qasıetin dáleldeýdi talap etýge bolmaıdy. Árkimniń qurmetke, teń múmkindikke jáne laıyqty ómir súrýge quqyǵy bar.
Turǵyndarmen jumys barysynda keıde adamǵa áleýmettik kómekten buryn túsinistik, óz quqyǵyn bilý jáne máselesin sheshýge kómektesetin naqty baǵyt-baǵdar qajet ekenin baıqaımyn. Bul, ásirese, erekshe balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylarǵa, múgedektigi bar azamattarǵa jáne ómirdiń qıyn jaǵdaıyna tap bolǵan adamdarǵa qatysty.
Meniń oıymsha, qoǵamnyń kózqarasyn ózgertý úshin úsh baǵytqa basymdyq berý kerek.
Birinshiden, azamattardyń quqyqtyq saýattylyǵyn arttyrý qajet. Ár adam óz quqyǵyn bilip, ony qorǵaý úshin qaıda jáne qalaı júginý kerektigin túsinýge tıis.
Ekinshiden, memlekettik organdar men áleýmettik qyzmetter jumysynda adamǵa qurmetpen qaraý mádenıeti qalyptasýy kerek. Ótinishke ýaqytynda jaýap berý, máseleni muqııat qarastyrý jáne naqty kómek kórsetý — qalypty jumys tártibi bolýy qajet.
Úshinshiden, bilim alý, sportpen aınalysý, jumysqa ornalasý jáne qoǵamdyq ómirge aralasý úshin barshaǵa teń ári qoljetimdi jaǵdaı jasalýy kerek.
Meniń basty ustanymym — áleýmettik osal toptaǵy azamattar kómek suraǵany úshin óz qadir-qasıetin dáleldeýge tıis emes. Adamnyń qoǵamdaǵy orny men oǵan degen qurmet onyń áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty bolmaýy kerek.
Ár azamat ózin qoǵamnyń tolyqqandy múshesi retinde sezinetin orta qalyptastyrýǵa tıispiz. Bul bir mekemeniń nemese bir top belsendiniń ǵana mindeti emes. Ol — bárimizge ortaq jaýapkershilik.
«Máseleni kóterý ǵana emes, sheshimge yqpal etý mańyzdy»
— Halyq keńesi men Qaraǵandy oblysynyń Qoǵamdyq keńesindegi qyzmetińiz barysynda jeke adamnyń máselesinen asyp, basqa azamattarǵa da paıdasy tıetin sheshimniń qabyldanýyna yqpal etken kezińiz boldy ma?
— Halyq keńesi — jańadan qurylǵan qoǵamdyq ınstıtýt. Qyzmetine kóp ýaqyt óte qoımasa da, men bul alańdy qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi kóterip, azamattardyń usynystaryn jetkizýge múmkindik beretin mańyzdy tetik dep sanaımyn.
Qazir maǵan úsh bastama kelip tústi. Olardyń barlyǵy qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi sheshýge, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne áleýmettik osal toptardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan.
Ár bastamany jan-jaqty qarastyryp, tıisti deńgeıde talqylap, naqty sheshimge jetkizý úshin ýaqyt qajet. Sondyqtan ázirge olardyń nátıjesi týraly naqty mysal keltirýge erte.
Men úshin usynystyń jaı ǵana aıtylyp, hattamada qalýy jetkiliksiz. Onyń naqty iske ulasyp, adamdardyń ómirine paıda ákelgeni mańyzdy. Qoǵamdyq jumystyń nátıjesi kóterilgen máseleniń sanymen emes, sol máselelerdiń qanshasy sheshimin tapqanymen ólshenýi kerek dep oılaımyn.
Aldaǵy ýaqytta osy baǵyttaǵy jumysymyz naqty nátıje berip, oń ózgerister týraly aıtýǵa múmkindik týady dep senemin.
Meniń ustanymym qarapaıym: máseleni kóterý ǵana emes, onyń sheshilýine yqpal etý mańyzdy.
«Inklıýzııa pandýspen ǵana ólshenbeıdi»
— Qaraǵandy oblysyndaǵy áleýmettik qoldaý júıesinde birinshi kezekte neni ózgertý qajet dep oılaısyz? Eger bir ǵana máseleni túbegeıli sheshýge múmkindik berilse, qaı baǵytty tańdar edińiz?
— Men ınklıýzıvti mádenıetti qalyptastyrýǵa basymdyq berer edim. Sebebi qoljetimdi orta degenimiz — pandýs ornatý nemese ǵımaratqa arnaıy jaǵdaı jasaý ǵana emes.
Inklıýzııa adamnyń qoǵamda ózin erkin sezinýinen, óz qabiletin damytýyna múmkindik berilýinen jáne aınalasyndaǵylardyń ony teń dárejede qabyldaýynan bastalady.
Ár adamnyń óz múmkindigine qaraı bilim alýǵa, damýǵa, basqa adamdarmen aralasýǵa jáne qoǵamnan óz ornyn tabýǵa quqyǵy bar. Sondyqtan áleýmettik qoldaýdyń maqsaty adamdy tek qamqorlyqqa alý nemese oǵan járdemaqy tóleýmen shektelmeýi kerek. Eń bastysy — onyń ómir súrý sapasyn jaqsartyp, derbestigin arttyrýǵa kómektesý.
Biz keıde erekshe qajettiligi bar adamdarǵa ne berý kerektigin oılaımyz. Al olardyń ózderi neni qalaıtynyn, qandaı qabileti baryn jáne neni júzege asyrǵysy keletinin suraýǵa daǵdylanýymyz kerek.
Adamǵa senim bildirip, tańdaý jasaýyna múmkindik bergende ǵana onyń qoǵamdaǵy belsendiligi artady. Eń mańyzdysy — ár adamnyń ózin qoǵamnyń bir bóligi retinde sezinýi, al aınalasyndaǵylardyń ony túsinip, qabyldaýy.
«Onyń armany joq ekenin estigende, qatty tańǵaldym»
— Ózgeniń qaıǵysy men qıyndyqtaryna kýá bolyp, olardyń taǵdyryna aralasý ońaı emes. Osy jyldar ishinde janyńyzǵa erekshe áser etip, áli kúnge deıin esińizden ketpeıtin oqıǵa bar ma? Ol sizge ne úıretti?
— Esimde erekshe saqtalǵan oqıǵalardyń biri pandemııadan keıingi kezeńmen baılanysty.
Jańa ashqan sport sektsııamyzǵa bochcha sportymen aınalysýǵa 14 jastaǵy bir qyz keldi. Bir kúni odan: «Armanyń bar ma?» dep suradym. Ol maǵan: «Meniń armanym joq», — dep jaýap berdi.
Bul sóz meni qatty tańǵaldyrdy. Onyń jaýabynan bolashaqqa degen seniminiń azdyǵyn, ómirge qyzyǵýshylyǵynyń tómen ekenin sezgendeı boldym.
Sonda men oǵan: «Jaraıdy, bir jyldan keıin osy suraqty saǵan taǵy qoıamyn. Biraq sol ýaqytqa deıin birge armandaımyz, maqsat qoıamyz jáne sol maqsattarǵa jetý úshin eńbek etemiz», — dedim.
Sodan keıin biz tek sportpen aınalysyp qana qoımaı, onyń ózine degen senimin qalyptastyrýǵa da kúsh saldyq. Qyz bochcha jarystaryna qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe boldy. Respýblıkalyq jáne halyqaralyq jarystarda jetistikterge jetti. Sonymen qatar júzýmen de aınalysty.
Búginde ol — 20 jastaǵy boıjetken, stýdent jáne bizdiń maqtanyshymyz — parasportshy. Onyń kózindegi jarqyldy, ómirge degen qyzyǵýshylyǵyn, aldyna maqsat qoıyp, sol maqsatyna umtylǵanyn kórý men úshin úlken baqyt.
Eń qýanyshtysy — osy ózgeris onyń anasyna da áser etti. Qyzynyń jetistikteri anasyna senim men úmit syılady. Óıtkeni balanyń boıyndaǵy ózgeristi kórgende, ata-ananyń da bolashaqqa degen kózqarasy ózgeredi.
Bul oqıǵa maǵan kóp nárse úıretti. Keıde adamǵa óz múmkindigin kórsetý úshin úlken nárseniń qajeti joq. Oǵan senetin bir adam, qoldaıtyn orta jáne ózin synap kórýge múmkindik kerek.
Men úshin eń úlken jeńis — medal alý ǵana emes. Adamnyń ózine senip, «Meniń qolymnan keledi!» dep aıta bastaýy áldeqaıda mańyzdy. Keıde bir aýyz sóz, bir adamnyń senimi jáne der kezinde berilgen múmkindik tutas bir taǵdyrdy ózgerte alady.
Sondyqtan men ár balanyń boıynan múmkindikti kórýge tyrysamyn. Balanyń búgingi jaǵdaıyna qarap, erteńgi múmkindigine shek qoıýǵa bolmaıdy. Eń bastysy — armandaýdan qoryqpaý, ózińe sený jáne sol armanǵa jetý jolynda toqtamaý.
«Elge qyzmet etý — bir adamnyń ómirine jaryq syılaý»
— Siz úshin «Respýblıka azamaty» bolýdyń máni nede? Eńbegińizdiń el ıgiligine qyzmet etip, adamdardyń ómirine oń ózgeris ákelip jatqanyn qalaı túsinesiz?
— Men úshin «Respýblıka azamaty» bolý — óz elińe adal qyzmet etý, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný jáne adamdardyń ómirine naqty oń ózgeris ákelý. Bul — qur sózben emes, kúndelikti eńbegińmen, bastamalaryńmen jáne jasaǵan jaqsylyǵyńmen dáleldenetin azamattyq ustanym.
Eldiń bolashaǵy árqaısymyzdyń búgingi isimizden bastalady. Qoǵam ózgersin desek, ózgeristi ózimizden bastaýymyz kerek. Óıtkeni elge qyzmet etý — bıik minberden aıtylǵan sóz ǵana emes, bir adamnyń ómirine jaryq syılaıtyn naqty áreket.
Osy ustanymnyń bir kórinisi — bes jyldan beri jumys istep kele jatqan ınklıýzıvti bı tobymyz. Bul topta erekshe qajettiligi bar balalar, olardyń baýyrlary men ata-analary bir sahnada óner kórsetedi. Olar birlik pen ózara qurmettiń shynaıy úlgisin kórsetip keledi.
Sahnada olar tek bı bılep qana qoımaıdy. Óz múmkindikterin tanytyp, qoǵamdaǵy kedergilerdi eńserýge bolatynyn dáleldeıdi. Ár adamnyń qabileti men armanyna jol ashýǵa bolatynyn kórsetedi.
Jastarǵa aıtarym: qoǵamǵa paıda ákelý úshin mindetti túrde joǵary laýazym ıesi bolýdyń qajeti joq. Stýdent, ana, júrgizýshi nemese jattyqtyrýshy bola júrip te, óz bilimińmen, qabiletińmen jáne bastamańmen ıgi iske úles qosa alasyń. Eń bastysy — aınalańda bolyp jatqan jaǵdaılarǵa beıjaı qaramaý jáne jasaǵan jaqsylyǵyń úshin mindetti túrde bir nárse kútpeý.
Men úshin «Respýblıka azamaty» bolý — ataq emes, naqty is. Elińdi súıý degenimiz — adamdarǵa múmkindik berý, olardyń aldyndaǵy kedergilerdi azaıtý jáne eshkimniń qoǵamnan shet qalmaýyna kúsh salý.
Eger bir balanyń ózine degen senimi artyp, bir otbasynyń úmiti oıanyp, bir adamnyń ómirinde jaqsy ózgeris bolsa, eńbegińniń zaıa ketpegeni. Al osyndaı múmkindikter júzdegen adamǵa jol ashsa, onyń qoǵam úshin mańyzy tipti zor.
