Respýblıka azamaty: Batysqazaqstandyq jas ǵalym qus sharýashylyǵy salasyn órge bastyrǵysy keledi

Arýjan Erkinqyzy 1990 jyly Oral qalasynda ómir esigin ashty. 1996 jyldan bastap Á.Moldaǵulova atyndaǵy № 38 mektepte bilim alyp, aǵylshyn jáne arab tilderin jaqsy meńgerip shyqty.

Ózi sýret salýǵa, toqýǵa, tigýge, jalpy qolónerge jaqyn bolǵan eken. Bastapqyda bolashaq mamandyǵyn da osy shyǵarmashylyq baǵytpen baılanystyrǵysy kelip, joǵary oqý ornyna túser kezde kórkemsýret-grafıka fakýltetin tańdaýdy oılady. Alaıda taǵdyr ony múlde basqa jolǵa alyp keldi. Oılamaǵan jerden Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń zootehnııa mamandyǵyna oqýǵa tústi.

Birinshi jáne ekinshi kýrsta oqyp júrgende «Oqýdan shyǵamyn» dep jıi aıtatyn. Sabaq ústinde de sýret salyp otyratyn kezderi bolatyn. Biraq úshinshi-tórtinshi kýrstarda qoǵam qaıratkeri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, ǵylymı jetekshileriniń biri Amanjol Zınýllın sabaq berdi. Ol stýdenttiń boıyndaǵy múmkindikti baıqap, «Magıstratýraǵa túsesiń» dep, ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, tańdaǵan salanyń qyr-syryn úırete bastady.

2013 jyly magıstrlik dıssertatsııasyn qorǵaýǵa daıyndalyp júrgen kezinde kútpegen jerden ákesinen aıyrylyp qaldy. Sol sátte A.Zınýllın qasyna otyrǵyzyp, bir saǵat boıy jubatyp, áńgime aıtqany áli kúnge deıin esinde. Onyń sol kezdegi qoldaýy ózi úshin óte mańyzdy boldy.

Magıstratýrany aıaqtaǵan soń, ǵylymı jetekshileri «Doktorantýraǵa túsýiń kerek» dedi, sodan aǵylshyn tili men mamandyq boıynsha emtıhandardy sátti tapsyryp, doktorantýraǵa qabyldandy.

Sol kezde kishkentaıynan «Meniń qyzym professor bolady» dep aıtyp otyratyn ákesiniń sózderi jıi esine túsetin. 

Naǵashylarynyń týǵan jeri Bókeı ordasy aýdany, Naryn qumy bolǵandyqtan, doktorantýrada ǵylymı-zertteý jumystaryn osy óńirde júrgizdi. Qystyń aıazynda da, jazdyń ystyǵynda da dala jaǵdaıynda jumys isteýge týra keldi. Osy kezeńde «Ahmetov N.E.» sharýa qojalyǵynyń kómegi kóp tıdi.

— 2015 jyly doktorantýranyń úshinshi kýrsyna kelgende, ǵylymı jetekshim Amanjol Zınýllauly syrqattanyp qaldy. Bir kúni meni shaqyryp alyp: «Arýjan, qorǵaýǵa senimen birge bara almaımyn. Edige Ǵapýulymen Astanaǵa barasyń», — dedi. Osylaısha, dıssertatsııamdy qorǵaýǵa daıyndyqty ekinshi ǵylymı jetekshim, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Edige Nasambaevpen birge jalǵastyrdym. Onyń jetekshiligimen dıssertatsııamdy tolyqtyryp, jumysymdy aıaqtadym. Keıin sol kisimen birge Astanaǵa baryp, S. Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń dıssertatsııalyq keńesinde dıssertatsııamdy sátti qorǵadym. Osylaısha, bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýrada bilim alyp, 25 jasymda fılosofııa doktory (PhD) dárejesin ıelendim, — deıdi A.Nuǵmanova.

Dıssertatsııasyn qorǵap kelgennen keıin Arýjan ǵylymı-zertteý jumystaryn nysanaly-baǵdarlamalyq jáne granttyq qarjylandyrý jobalary aıasynda jalǵastyrdy. Alǵashqy bes jyldaı E.Nasambaevtyń jetekshiligimen iri qara mal sharýashylyǵy baǵytynda jumys istep, ǵylymı zertteýler júrgizýdiń qyr-syryn úırendi. Árbir ǵylymı jumysyn teksertip, onyń keńesteri men baǵyt-baǵdary arqyly tájirıbe jınaqtady. 

2021 jyldan bastap Arýjannyń ǵylymı zertteýleriniń negizgi baǵyty qus sharýashylyǵymen baılanysty boldy. 2023 jyldan bastap jas ǵalymdarǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy granttyq qarjylandyrý konkýrstaryna qatysyp, birneshe jobanyń jeńimpazy atandy.

Ómir jolynda únemi janynan tabylyp, qoldaý kórsetetin jaqyndarynyń orny erekshe. Ásirese, anasy Aıgúldiń qoldaýy óte mańyzdy. Qandaı jaǵdaı bolmasyn, anasy men týǵan-týystary jetistikterine qýanyp, qıyn sátterde demeý bolyp keledi. 

A.Nuǵmanova eńbek jolyn kafedrada oqytýshy bolyp jumys isteýden bastady. Keıin úsh jyl boıy QR ǴJBM Ǵylym jáne joǵary bilim salasyndaǵy sapany qamtamasyz etý komıteti usynǵan basylymdar tizimine engen ǵylymı jýrnaldyń redaktory qyzmetin atqardy. Ótken jyldan bastap «Qus sharýashylyǵy» ǵylymı-óndiristik zerthanasynyń jetekshisi bolyp eńbek etip keledi. Bul qyzmetter oǵan pedagogıkalyq, redaktorlyq jáne ǵylymı-zertteý baǵyttarynda tájirıbe jınaqtaýǵa, kásibı biliktiligin arttyrýǵa múmkindik berdi.

Ǵylymǵa alǵash kelgen kezinde zertteýdiń maqsaty men mindetterin belgileý ońaı kórinetin. Ýaqyt óte kele bul uǵymdardyń mánin tereńirek túsine bastady. Qazir de ǵylymı jumystaryn tájirıbeli ǵalymdarǵa kórsetip, olardyń pikirin tyńdap, keńesterin eskerýge tyrysady. Osy oraıda ǵylymı keńesshileri — bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Áljan Shámshidin men veterınarııa ǵylymdarynyń doktory, professor Asqar Nametovtiń bergen baǵyt-baǵdary men pikirleri mańyzdy. Olardyń keńesteri zertteýlerdiń sapasyn arttyryp, ǵylymı jumystaryn jetildirýge kómektesedi.

— Ǵylymmen aınalysý — úlken jaýapkershilik. Alǵashynda bul jaýapkershiliktiń mánin tolyq túsinbegen bolarmyn. Ýaqyt óte kele árbir zertteýdiń, árbir ǵylymı tujyrymnyń artynda úlken eńbek pen izdenis jatqanyn túsindim. Ǵylymda óz betińshe jumys isteý úshin bilimmen qatar tájirıbe, tabandylyq jáne únemi úırenýge degen umtylys qajet. Búgingi tańda ǵylymı komandamyzben birge qus sharýashylyǵy salasynda birqatar ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip, naqty nátıjelerge qol jetkizip kelemiz. Zertteýlerimizdiń nátıjesinde ónertabystarǵa patentter alynyp, birqatar patenttik ótinimder berildi. Ǵylymı maqalalar jarııalanyp, zertteý nátıjelerin óndiriske engizý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Osy jyldar ishinde mol tájirıbe jınaqtap, óz ǵylymı baǵytymdy qalyptastyrdym. Degenmen, ǵylymnyń shegi joq. Biz áli de izdenis ústindemiz, bilimimizdi jetildirip, jańa tehnologııalardy meńgerip, zertteýlerimizdiń sapasyn arttyrýǵa umtylamyz. Árbir jańa joba bizge tyń tájirıbe berip, aldymyzǵa jańa mindetter qoıady, — deıdi jas ǵalym.

Onyń aıtýynsha, ýnıversıtet basshylyǵynyń jetekshiligimen «Mal sharýashylyǵy jáne veterınarııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS (Astana qalasy) jáne «Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti» KeAQ (Almaty qalasy) ǵalymdarymen birlesip, otandyq úırek sharýashylyǵyn damytýǵa jáne selektsııalyq jumystardy jetildirýge baǵyttalǵan keshendi ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilýde. Zertteý jumystarynyń negizgi óndiristik bazasy — Soltústik Qazaqstan oblysynda ornalasqan «Bıshkýl qus fabrıkasy» JShS. Atalǵan jumystar aıasynda 2023 jyly alǵashqy Ansar úırek krossy shyǵaryldy. Qazirgi ýaqytta analyq «Jaıyq» jelisi, atalyq «Esil» jelisi, EJ12 krossy jáne «Ansar» úırek tuqymy boıynsha selektsııalyq jetistikke ótinimder berildi. Bul jumystar kópjyldyq selektsııalyq zertteýlerdiń nátıjelerin bekitýge, otandyq asyl tuqymdy úırek sharýashylyǵynyń áleýetin arttyrýǵa jáne sý qustarynyń ulttyq genetıkalyq qoryn damytýǵa mańyzdy úles qosady.

Jalpy, ýnıversıtette baǵdarlamaly-nysanaly qarjylandyrý jobasy oryndalýda. ıAǵnı bul joba Qazaqstannyń barlyq aımaqtaryn qamtıdy. Batysqazaqstandyqtar muny Almaty jáne Astana ǵalymdarymen birlesip júzege asyryp keledi. Jobalardyń túrleri kóp: granttyq qarjylandyrý bolsa, bir mekeme oryndaıdy. Al baǵdarlamaly-nysanaly qarjylandyrý — birneshe mekeme qosylyp oryndaıtyn baǵdarlama.

Qazirgi tańda Batys Qazaqstanda tsıfrlyq jáne bıotehnologııalyq sheshimderdi qoldana otyryp, qus sharýashylyǵy boıynsha smart fermalar qurý josparlanýda.

— Aldaǵy maqsattarym da az emes. Eń aldymen ózim tańdaǵan ǵylym jolynda bilimimdi jetildirip, qus sharýashylyǵy salasyndaǵy zertteýlerimdi jalǵastyrǵym keledi. Jınaǵan tájirıbemdi jas mamandarmen bólisip, olardyń da ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa úles qossam deımin. Ǵylymı eńbekterimizdiń nátıjeleri tájirıbede qoldanylyp, elimizdiń aýyl sharýashylyǵynyń damýyna paıdasyn tıgizse, men úshin bul úlken jetistik jáne abyroı bolar edi, — dep túıindedi oıyn Arýjan Nuǵmanova.

Keıipkerdiń ǵylymı jetekshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Edige Nasambaev shákirtiniń stýdenttik jyldardan bastap izdenimpazdyǵy, bilimge degen qushtarlyǵy jáne ǵylymı izdeniske qyzyǵýshylyǵy aıqyn kóringenin atap ótti. Magıstratýra men doktorantýrada bilim alýy onyń kásibı qalyptasýyndaǵy mańyzdy kezeń boldy. Qyzmet babynda alǵa qoıylǵan mindetterdi sheshýdiń jańa tásilderin únemi izdestirip, tyń sheshimder usynady jáne mańyzdy ǵylymı nátıjelerge qol jetkizýge umtylady. Onyń maqsatkerligi, bastamashyldyǵy jáne óz isine jaýapkershilikpen qaraýy ǵylymı mindetterdi tabysty júzege asyrýyna, zamanaýı zertteý ádisterin qoldanýyna jáne ǵylymı-zertteý jumysyna ınnovatsııalyq tásilderdi engizýine múmkindik beredi.

Ustazynyń paıymdaýynsha, Arýjan Erkinqyzy — mal sharýashylyǵy jáne qus sharýashylyǵy salalaryndaǵy bilikti maman. Ol otandyq mal sharýashylyǵyn damytýǵa, selektsııalyq-tehnologııalyq úderisterdi jetildirýge jáne ǵylymı ázirlemelerdi óndiristik tájirıbege engizýge baǵyttalǵan ǵylymı jobalar men baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa belsendi qatysady.

— Shákirtim — qazirgi ýaqytta «Jas ǵalym» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylatyn qus sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymı jobanyń jetekshisi. Onyń ǵylymı qyzmeti salanyń ózekti máselelerin sheshýge, ǵylymı áleýetti damytýǵa jáne praktıkalyq mańyzy bar nátıjelerge qol jetkizýge baǵyttalǵan. Sondaı-aq mal sharýashylyǵyndaǵy selektsııalyq jetistikterdi damytýǵa eleýli úles qosyp keledi. Ǵylymı zertteýleriniń nátıjeleri boıynsha onyń birqatar ónertabystarǵa patentteri men avtorlyq kýálikteri bar. Bul ǵylymı jumystardyń qundylyǵy men praktıkalyq mańyzdylyǵyn aıqyndaıdy. Arýjan irgeli ǵylymı kózqarasty zertteýlerdiń praktıkalyq baǵyttylyǵymen ushtastyra biletin qazirgi zamanǵy ǵalymdardyń qataryna jatady. Ol ǵylymı jumysqa jaýapkershilikpen qarap, tańdaǵan kásibine adaldyq tanytýmen birge otandyq mal jáne qus sharýashylyǵyn damytýda ǵylymı ıdeıalardy óndiriske tabysty engizýde úlgi kórsetip júr, — dedi E.Nasambaev.

Eske sala keteıik, budan buryn qazaq ǵalymdary kıikti arnaıy tálimbaqta ósirip, zerttep jatqanyn jazǵan edik.