Respýblıka azamaty: Arqarlardy qutqaryp, tabıǵatty qorǵaıtyn ormanshy

Nurym Saǵalıev «Buırataý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń Ereımentaý fılıalyn basqarady. Ol bala kúninen osy ólkeniń tabıǵatyn tanyp ósken. Endigi tilegi – ózi ósken tabıǵattyń sulýlyǵyn keıingi urpaqtyń da tamashalap, sol qalpynda kóre alýy.

— Balalyq shaǵyńyz týraly aıtyp berińizshi, tabıǵatqa degen súıispenshiligińiz qalaı bastaldy?

— Men 1976 jyly Oljabaı batyr aýylynda dúnıege kelip, Alǵabas aýylynda óstim. Bul – tabıǵaty kózge úırenshikti, tirshiligimen bite qaınasqan ólke. Qazir bizdiń aýyl «Buırataý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń dál ortasynda ornalasqan. Bala kezimnen tabıǵatqa qatystynyń bárine qyzyǵatynmyn. Osy keń dalanyń tósinde er jettim. Sondyqtan bul ólkeniń árbir qyrqasy men jazyǵy men úshin jaı ǵana ásem kórinis emes, balalyq shaǵym ótken, kóńilime jaqyn týǵan jer. Sondyqtan da týǵan ólkemniń tabıǵatyn qorǵaý men úshin ómirlik maqsatqa aınalǵan shyǵar.

— Tabıǵatqa degen súıispenshiligińiz mamandyq tańdaýyńyzǵa da áser etken ǵoı?

— Iá, solaı deýge bolady. Orman sharýashylyǵy salasynda 2003 jyldan beri eńbek etip kelemin. 2011 jyly «Buırataý» ulttyq parki qurylǵanda, osynda jumysymdy jalǵastyrdym. Sodan beri tájirıbe jınaqtap, jańa mindetterdi qolǵa aldym, jaýapkershiligim de artty. Alaıda ózgermegen bir nárse bar. Ol – ózim ósip-óngen ólkeniń tabıǵatyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý nıeti.

— Búginde ulttyq parktiń Ereımentaý fılıalyn basqarasyz. Bul qyzmet qandaı jaýapkershilik júkteıdi?

— Bul qyzmettiń artynda kúndelikti atqarylatyn qyrýar jumys tur. Tabıǵı aýmaqtardy qorǵaý, órttiń aldyn alý, brakonerlikpen kúresý, týrısterge qolaıly jaǵdaı jasaý, aǵash otyrǵyzý – bári de bizdiń mindetimiz.

Atqaratyn jumysymyz kóp jáne árqaısysynyń mańyzy zor. Óıtkeni maqsatymyz – tabıǵatty búgingi kúni saqtap qana qoıý emes, ony keleshek urpaqqa aman jetkizý. Balalarymyz ben nemerelerimiz de jabaıy janýardy óz mekeninde kórip, tabıǵattyń ásemdigine súısinip, ony qorǵaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinip ósse deımiz.

— Ulttyq parktiń irgesi qalanǵan kezden beri osynda eńbek etip kelesiz. Osy ýaqyt aralyǵynda qandaı jobalarǵa atsalystyńyz?

— Park qurylǵaly kóptegen jobaǵa qatystym. Janýarlardy baqylaý úshin arnaıy esepke alý alańdaryn uıymdastyrdyq, olardyń tirshiligine qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan bıotehnıkalyq jumystar júrgizdik. Ǵylymı zertteýlerge de aralastym. Bir kezderi ǵylymı bólimde jumys istep, zertteý nátıjelerin ǵylymı maqalalarǵa engizýge úles qostym.

Munyń bári bir maqsatqa baǵyttalǵan. Ol – tabıǵatty tereńirek zerttep, onyń erekshelikterin tanyp-bilý, janýarlar men ósimdikter dúnıesin saqtaýǵa qajetti jaǵdaı jasaý.

— Esińizde qalǵan erekshe oqıǵalar da az bolmaǵan shyǵar. Janyńyzǵa qatty áser etken bir oqıǵany aıtyp beresiz be?

— Ondaı jaǵdaılar kóp boldy. Ásirese, janýardy ajaldan arashalap qalǵan sátter umytylmaıdy. Birde anasynan adasyp qalǵan kishkentaı arqardyń qozysyn qutqarýǵa týra keldi. Kómektespesek, ashtan ólip ketýi múmkin edi. Biz ony baǵyp-qaǵyp, aıaqtandyrdyq. Biraz eseıip, shıraǵan soń qaıtadan tabıǵı ortasyna jiberdik.

Taǵy birde kóktemde arqar qalyń qarǵa batyp, shyǵa almaı qaldy. Oǵan kómektesip, aman alyp qaldym. Mundaı sátter kóńilde máńgi saqtalady. Óıtkeni tutas bir tirshilik ıesiniń ómirin saqtap qalýǵa sebepshi bolǵanyńdy túsinesiń.

— Jumysyńyzda eń qıyn nárse ne dep atar edińiz? Keıde qıyndyqty eńserý múmkin emes sııaqty kórinetin sátter bola ma?

— Kez kelgen mamandyqtyń óz qıyndyǵy bar, bizdiń de jumysymyz budan tys qalmaıdy. Degenmen, qandaı másele bolsa da, sheshimin tabýǵa bolady dep oılaımyn. Tabıǵatqa tónetin eń úlken qaýiptiń biri – órt. Onyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııany orasan. Sondyqtan órt shyqqan jaǵdaıda ony sóndirýge jumyla kirisemiz.

Sonymen qatar órttiń aldyn alýǵa erekshe kóńil bólemiz. Turǵyndar arasynda túsindirý jumystaryn júrgizip, tabıǵat aıasynda tártip saqtaýdyń, órtke jol bermeýdiń jáne qorshaǵan ortaǵa janashyrlyqpen qaraýdyń mańyzyn túsindiremiz.

Óıtkeni tilsiz jaýdyń zardabymen kúreskennen góri, onyń aldyn alǵan anaǵurlym ońaı.

— Osy jyldar ishinde adamdardyń tabıǵatqa degen kózqarasy ózgergenin baıqaǵan bolarsyz. Qazaqstandyqtar qorshaǵan ortaǵa burynǵydan uqypty qaraı bastaǵan shyǵar?

— Sońǵy jyldary tabıǵat aıasynda demalatyndar qatary edáýir artty. Ásirese, qala turǵyndarynyń mundaı demalysqa jıi shyǵatyny baıqalady. Qýantatyny, kópshiligi qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qarap, tazalyq saqtaýǵa, aınalany retke keltirýge tyrysady.

Bul – kóńil qýantatyn ózgeris. Óıtkeni tabıǵatty saqtaý tek ulttyq park qyzmetkerleriniń mindeti emes. Oǵan ár adamnyń qosqan úlesi mańyzdy.

— Búginde tabıǵatty qorǵaý salasyna da jańa tehnologııalar engizilip jatyr. Bul ózgerister jumystaryńyzǵa qanshalyqty kómektesedi?

— Sońǵy jyldary tabıǵatty qorǵaý salasy aıtarlyqtaı ózgerdi. Qazir zamanaýı tehnologııalar birtindep engizilip keledi. Máselen, beınebaqylaý kameralary, órtti erte anyqtaý júıeleri men ushqyshsyz ushý apparattary qoldanylady. Munyń bári aýmaqty tıimdi baqylaýǵa, qaýip-qaterdi der kezinde anyqtap, shuǵyl áreket etýge múmkindik beredi.

Degenmen, adam eńbeginiń mańyzy áli de zor. Tehnıka kómekteskenimen, tabıǵatty saqtaý jaýapkershiligi adamnyń ózine júkteledi.

— Keleshekte shamamen 30 jyldan keıin «Buırataý» ulttyq parkin qandaı kúıde kórgińiz keledi?

— Bilesiz be, men bul ólkeni bala kezimde qalaı kórsem, sol tabıǵı qalpyn saqtap qalǵanyn qalaımyn. Ol kezde munda eshqandaı qurylys bolmaǵan, tabıǵattyń bastapqy kórki buzylmaǵan edi. Árıne, zamannyń bir orynda turmaıtynyn túsinemin. Ýaqyt ózgeredi, týrızm damıdy, adamdardyń saıahattaýǵa, tabıǵat aıasynda demalýǵa qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. Biz de týrısterdi tartýǵa, olarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa tyrysamyz. Biraq munyń bári qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeı júzege asýy kerek. 

Eń bastysy, bul jumystar tabıǵatqa zııan keltirmese deımin. Arada ondaǵan jyl ótse de, osy ólkeniń keń baıtaq dalasy, janýarlary men ósimdikteri, ony ózgelerden erekshelendiretin tabıǵı baılyǵy sol kúıi saqtalýy kerek. 

— Elge qyzmet etý uǵymyn ózińiz qalaı túsinesiz?

— Menińshe, ár adam artynda jaqsy iz qaldyrýy kerek. Mindetti túrde erekshe bir erlik jasaýdyń qajeti joq. Óz jumysyńdy adal atqaryp, mamandyǵyńdy jaqsy kórip, tańdaǵan salańda elge paıdańdy tıgizýge tyrysýdyń ózi – úlken is. Árqaısymyz óz úlesimizdi qosa bilsek, eńbegimizdiń esh ketpegeni.

Taǵy bir mańyzdysy – jas urpaqqa úlgi bolý. Týǵan jerdi súıýdi, qolda bardy qadirlep, saqtaýdy jáne óz isine jaýapkershilikpen qaraýdy jastarǵa óz áreketimizben kórsetýimiz kerek. Menińshe, elge paıdaly bolý degenimiz – osy.

Buǵan deıin Buırataýdyń kerbez arqarlary fototuzaqqa túsip qalǵanyn jazǵan edik.