Reseı Qazaqstanǵa tórt Amýr jolbarysyn syıǵa tartty

Turan jolbarysyn Qazaqstanǵa qaıta jersindirý úshin Amýr jolbarysy nege qajet degen suraq týyndaýy múmkin. 2009 jyl men 2017 jyly júrgizilgen ǵylymı zertteýler eki jyrtqyshtyń DNQ-sy birdeı ekenin kórsetken.

Buǵan deıin RF Prezıdenti Vladımır Pýtın «Egemen Qazaqstan» gazetine jarııalanǵan maqalasynda Habarovsk ólkesinde eki jolbarys jáne onyń eki kúshigi arnaıy aýlanyp, Qazaqstanǵa jetkizilgenin jazǵan edi. Qazir eki eldiń ǵalymdary Іle-Balqash memlekettik tabıǵı qoryǵynda bul janýarlardy jergilikti jerge beıimdeý úshin birlese jumys atqaryp jatyr.

Búgin Táýelsizdik saraıynda ótken kezdesýde Reseı Federatsııasynyń tabıǵı resýrstar jáne ekologııa mınıstri Aleksandr Kozlov beıimdelý kezeńi ótetinin, aldaǵy eki aı boıy jolbarystar baqylaýda bolatynyn aıtty.

– Sebebi onyń qoregi de, klımaty da ózgerdi. Nelikten biz bul jumysty dál Qazaqstanmen birge júrgizip jatyrmyz? Óıtkeni ǵalymdar kezinde joıylyp ketken Turan jolbarysynyń saqtalǵan úlgilerinen DNQ jasýshalaryn alyp zerttedi. Nátıjesinde olardyń bizdiń Amýr jolbarystarymen birdeı ekeni anyqtaldy. Ekeýi – bir popýlıatsııa. Jergilikti turǵyndarǵa qaýip tónbeıdi. Áriptesterimiz bul baǵytqa óte jaýapkershilikpen qarady. Arnaıy aýmaq bólinip, baqylaý júrgizetin mamandar toby jasaqtaldy. Olardyń bul jobany shyn máninde iske asyrǵysy keletini kórinip tur. Bul óte mańyzdy. Bizdiń ǵalymdarmen birge olar bul isti sátti atqaratynyna senimdimin, – dedi Reseı mınıstri agenttikke bergen suhbatynda.

Jolbarys qalaı joıyldy

Qazaqstan – jolbarystyń tarıhı mekeni. HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda bul jyrtqysh Ortalyq Azııa aýmaǵynda keńinen taralǵan edi. Alaıda shekten tys ańshylyq pen orman-toǵaılardyń joıylýy saldarynan jolbarystar da birtindep joǵala bastady. Resmı derekterge sáıkes, Ortalyq Azııada jolbarystyń sońǵy ret kezdesýi 1970 jyldary tirkelse, Qazaqstanda sońǵy márte 1948 jyly baıqalǵan.

Osyǵan baılanysty ótken ǵasyrda joıylyp ketken jyrtqyshty Qazaqstan aýmaǵynda qaıta jersindirý maqsatynda Qazaqstan, Reseı jáne ózge elderdiń ǵalymdary 2017 jyly arnaıy baǵdarlama ázirledi. Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat qory (WWF) men Qazaqstan Úkimeti baǵdarlamany iske asyrý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Jalpy jobany qarjylandyrý kólemi shamamen 30 mıllıon dollardy quraıdy. Baǵdarlama keminde 35 jylǵa josparlanǵan jáne úsh kezeńnen turady: aýmaqty daıyndaý, jolbarystardy tabıǵatqa jiberý jáne olardyń sanyn baqylaý. Qazirgi ýaqytta alǵashqy kezeń aıaqtalyp, ekinshi kezeń iske asyrylyp jatyr.

Jolbarystarǵa qolaıly meken retinde Іle-Balqash memlekettik tabıǵı rezervaty tańdalyp, 2018 jyly arnaıy qoryq quryldy. Onyń aýmaǵy 450 myń gektar jerdi alyp jatyr. Munda jyrtqyshtyń qorek bazasyn qalyptastyrý úshin 119 qulan ákelinip, 200-den astam buhar buǵysy jiberilgen. Sondaı-aq jabaıy qaban men qaraquıryq sany da kóbeıgen.

Eki Amýr jolbarysy Nıderlandydan jetkizildi

Búgingi tańda rezervat aýmaǵynda eki Amýr jolbarysy — Kýma atty atalyq jáne Bogdana atty analyq jolbarys tirshilik etýde. Bul jyrtqyshtar 2024 jyly qyrkúıekte Nıderland memleketi Landgoed Hoenderdaell zooparkinen jetkizilgen.

Aldymen jyrtqyshtar 21 kún karantınde ustaldy. Odan keıin arnaıy tasymaldaý konteınerleri arqyly Frankfýrt qalasyna jetti. Sosyn ushaqpen Almaty qalasyna keldi, keıin tikushaq arqyly Іle-Balqash memlekettik tabıǵı rezervaty aýmaǵyna jetkizildi. Qazir Amýr jolbarystaryn beıimdeý protsesi josparǵa sáıkes sátti ótip jatyr. Jyrtqyshtar turaqty qorektenip, sabyrly minez-qulyq tanytyp júr. Olar Ońtústik Balqash óńiriniń tabıǵı-klımattyq jaǵdaılaryna beıimdelip kele jatyr.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, Amýr jolbarystary ázirge jabaıy tabıǵatqa jiberilmeıdi. Aldymen klımatqa tolyq úırený úshin olarǵa 10 gektar aýmaqta volerlik keshen salynǵan. Onyń aınalasy bıiktigi úsh metrlik qorshaýmen qorshalǵan. Keshen ishinde 0,5–0,75 gektar bolatyn taǵy alty jeke voler bar. Árqaısysynyń qorshaýy alty metr bıikke jetedi. Resmı aqparatqa súıensek, osy rezervatta týǵan kúshikter tabıǵı ortaǵa kezeń-kezeńimen jiberledi.

— Volerlerde janýarlardyń jańa ortaǵa beıimdelýine barlyq jaǵdaı jasalǵan. Árqaısysy jylytý júıesimen, jasandy basseındermen jáne qaýipsiz tasymaldaýǵa arnalǵan qaqpalarmen jabdyqtalǵan. Janýarlardyń jaǵdaıyn 24/7 baqylaıtyn beınebaqylaý júıesi de bar. Olardy tabıǵı ortaǵa jiberý ǵylymı derekter men halyqaralyq sarapshylardyń sheshimimen qabyldanady. Bolashaqta tabıǵatqa jiberilgen ár janýarǵa spýtnıktik GPS-qarǵybaý taǵylady. Júıe arqyly jolbarys eldi mekenderge jaqyndasa, jaýapty mamandarǵa avtomatty túrde sıgnal jiberiledi. Janýarlardy qadaǵalaý táýlik boıy Іle-Balqash memlekettik tabıǵı rezervatynyń baqylaý ortalyǵy arqyly júrgiziledi, — deıdi mınıstrlik.

Jolbarystyń ekologııalyq ahýalǵa da orasan zor paıdasy bar.

— Jolbarystardy tabıǵı ortaǵa qaıta jersindirý tek janýarlardy saqtaý emes, ekojúıeni tabıǵı qalpyna keltirý úshin de mańyzdy. Bul jyrtqysh burynǵy tabıǵı úılesimdi qalpyna keltirip, basqa janýarlar men ósimdikterdiń de qaıta oralýyna jol ashady. Qazaqstandaǵy baǵdarlama tarıhı jolbarys taralǵan aımaqty, onyń ishinde keń jaıylymdyq ekojúıelerdi qalpyna keltirýge baǵyttalǵan. Sonymen birge, bul bıoalýantúrlilikti saqtaý boıynsha halyqaralyq mindettemelerdi oryndaýǵa jáne Balqash aýdany men Almaty oblysynyń ekotýrızmin damytýǵa múmkindik beredi, — dep jazylǵan mınıstrlik málimetinde.

Turǵyndar qaýipsizdigi qalaı kúzetiledi

Alǵashqy popýlıatsııany qalyptastyrý úshin keń dalaǵa kezeń-kezeńimen 15–20 shaqty jolbarys jiberiledi. Vedomstvo deregine sáıkes, negizgi maqsat — ózdiginen kóbeıe alatyn shamamen 50 jolbarystan turaqty popýlıatsııa qurý. Al bul Balqash mańynda ómir súrip jatqan turǵyndarǵa kedergi keltirmeı me? Bul másele boıynsha da mınıstrlik arnaıy zertteý júrgizgen.

— Adam men jolbarys arasyndaǵy qaqtyǵysty boldyrmaý úshin tolyq baǵdarlama ázirlengen. «Іle-Balqash» memlekettik rezervatynda arnaıy top quryldy. Jyrtqyshtardyń tabıǵattaǵy qozǵalysy GPS-qarǵybaý qurylǵylar arqyly baqylanady. Mamandar janýarlardy qorqytý ádisterine úıretip, qajet bolǵan jaǵdaıda olardy ustaý jáne beıtaraptandyrý úshin arnaıy top jumys isteıdi, — dep jazylǵan mınıstrlik habarlamasynda.

Jolbarystan týyndaıtyn kez-kelgen shyǵyndy óteý úshin «kompensatsııalyq qor» qurylǵan. Jabaıy mysyqtar táýlik boıy baqylaýda bolsa da, alda jalda turǵyndardyń maly zardap shekse, osy qor arqyly ár jaralanǵan janýardyń quny úshin ótemaqy tólenedi.

Odan bólek, 2025 jyldyń mamyr aıynda jergilikti turǵyndar úshin «ashyq jeli» iske qosyldy. Munda jolbarysqa qatysty kez kelgen suraqty qoıýǵa bolady. Sondaı-aq turǵyndar mal jaılaý alańdaryn qosymsha qaýipsizdikpen qamtamasyz etetin elektr qorshaý quralyn alýǵa ótinish qaldyra alady. Arnaıy baǵdarlama ázirlenip, ol árbir turǵyn úı nemese eldi mekennen 5 shaqyrym qashyqtyqqa jolbarys jaqyndaǵan jaǵdaıda jeke habarlama jiberedi. Barlyq qaýipsizdik sharalary jergilikti turǵyndarmen «Іle-Balqash» memlekettik rezervatynyń basshylyǵy ótkizetin kezdesýlerde talqylanyp, birlesken sheshimder qabyldanǵan.

Osylaısha qazaq dalasynda Turan jolbarystarynyń tirshiligi qaıta bastaldy. Al bolashaqta Іle–Balqash memlekettik tabıǵı rezervatynda 50-ge jýyq jolbarys mekendeıtin bolady.

Aıta keteıik, 27-29 mamyr kúnderi Reseı Federatsııasy Prezıdenti Vladımır Pýtınniń Qazaqstanǵa memlekettik sapary ótedi. Memleketter basshylary bul saparda Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy jan-jaqty strategııalyq seriktestiktiń jáne odaqtastyq qatynastardyń qazirgi jaı-kúıin, sondaı-aq ony nyǵaıtý perspektıvasyn talqylaıdy.

Búgin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtındi Táýelsizdik saraıynda resmı qarsy aldy.

Buǵan deıin Kazinform tilshisi eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń qazirgi damý úrdisteri men aldaǵy perspektıvasyna sholý jasaǵan edi.