Reseı atom muzjarǵyshtary arqyly Arktıkadaǵy joldy qalaı ashyp otyr

Muz ústindegi magıstral: Soltústik teńiz jolynyń bolashaǵy

Mýrmanskide polıarly kún mamyr aıynyń basynan tamyz aıynyń ortasyna deıin jalǵasady. Bul kezde kún kókjıekke tolyq batpaıdy. Biz de Arktıka astanasyna dál osy erekshe kezeńde jettik.

Mýrmansk portynan bastalǵan sapar Arktıkanyń strategııalyq mańyzyn birden ańǵartty. Osy jerden ótetin Soltústik teńiz joly (STJ) Reseıdiń soltústik jaǵalaýyn boılaı, Eýrazııanyń batysy men Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyn baılanystyrady. Uzyndyǵy shamamen 5600 shaqyrym bolatyn baǵyt Kar, Laptev, Shyǵys Sibir jáne Chýkot teńizderi arqyly ótedi.

Kartada qarapaıym syzyq bolyp kóringenimen, STJ – kúrdeli ınfraqurylymǵa súıenetin júıe. Porttar, termınaldar, navıgatsııa jáne baılanys quraldary, muz jaǵdaıyn baqylaý men qutqarý qyzmetteri bir-birimen tyǵyz baılanysty. Sabetta, Dıkson, Dýdınka, Hatanga, Tıksı jáne Pevek porttary osy júıeniń mańyzdy býyny sanalady.

Sondyqtan STJ-nyń damýy tek júk tasymalymen shektelmeıdi. Ol Arktıkadaǵy tabıǵı resýrstardy ıgerý, soltústik aýmaqtardyń ekonomıkasyn damytý jáne jańa ınfraqurylym qalyptastyrýmen tikeleı baılanysty. 2018 jyldan beri «Rosatom» korporatsııasy ınfraqurylymdyq operator retinde jumys isteıdi.

«Atomflot» memlekettik kásipornynyń («Rosatom» memlekettik korporatsııasynyń quramyna kiredi) bas dırektory ıAkov Antonovtyń aıtýynsha, STJ-nyń bolashaǵy jyl boıy jumys isteıtin kólik magıstrali men ǵylymı zertteýlerdi qatar damytýǵa baılanysty.

– Qazir Reseı STJ-ny jyl boıy jumys isteıtin kólik magıstraline aınaldyrý jáne Arktıkada ǵylymı zertteýler júrgizý baǵytynda belsendi jumys istep jatyr, – dedi ıAkov Antonov.

Alaıda STJ-ny jyl boıy paıdalaný ońaı emes. Soltústik Muzdy muhıtta muzdyń qalyńdyǵy men qozǵalysy, jel, aǵystar men kún raıy keme baǵytyn únemi ózgertip otyrýy múmkin.

Qysqa baǵyttyń ekonomıkalyq múmkindigi

STJ-ǵa qyzyǵýshylyqtyń basty sebepteriniń biri – onyń geografııalyq artyqshylyǵy. Arktıka baǵyty Azııadan Eýropaǵa baratyn dástúrli teńiz marshrýtymen salystyrǵanda joldy 30-40%-ǵa qysqartýǵa múmkindik beredi. Máselen, Shanhaıdan Gambýrgke deıingi qashyqtyq - STJ arqyly shamamen 7 350 teńiz mıli, ıaǵnı Sýets kanaly arqyly ótetin 10 800 teńiz mılinen 32%-ǵa qysqa. Pýsannan Rotterdamǵa deıingi baǵytta da tasymaldaý ýaqytyn 10 kúnnen astam únemdeýge bolady.

Baǵyttyń taǵy bir artyqshylyǵy – qaýipsizdigi. Halyqaralyq teńiz uıymynyń málimetinshe, ótken jyly álemde teńiz qaraqshylyǵy men qarýly tonaýǵa qatysty 137 oqıǵa tirkelgen. Onyń 95-i Ońtústik-Shyǵys Azııada, sonyń ishinde 80-i Sıngapýr buǵazynda bolǵan. Al STJ Reseıdiń arktıkalyq sýlarymen ótedi jáne qaraqshylyq qaýpi joq. Baǵyttyń tartymdylyǵy júk kóleminen kórinedi.

– STJ-daǵy júk kólemi baǵytqa degen qyzyǵýshylyqtyń artyp kele jatqanyn kórsetedi. 2025 jyly munda 37,2 mln tonna júk tasymaldandy. Onyń ishinde tranzıttik júk kólemi rekordtyq 3,2 mln tonnaǵa jetti. Sol jyly marshrýt boıynsha 1 565 keme reısi jasalyp, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 16%-ǵa artyq boldy, – dedi ıAkov Antonov.

Alaıda júk aǵyny ósken saıyn ony qamtamasyz etetin ınfraqurylymǵa qoıylatyn talap ta artady. Arktıkanyń muzdy jaǵdaıynda bul mindettiń negizgi bóligi muzjarǵysh flotqa tıesili.

«Lenınnen» «Rossııaǵa» deıin

Reseı – álemdegi atom muzjarǵysh floty bar jalǵyz memleket. Mýrmansk portynda qatar turǵan kemelerdiń aýqymy birden kózge túsedi. Olardyń árbir bólshegi Arktıkanyń qatal jaǵdaıyna beıimdelgen.

Atom muzjarǵyshtarynyń tarıhy 1959 jyldan bastalady. Sol jyly 3 jeltoqsanda álemdegi alǵashqy atom muzjarǵyshy – «Lenınde» tý kóterildi. Búginde Mýrmanskide mýzeı retinde turǵan keme sol kezeńdegi ınjenerlik sheshimderdiń aýqymyn kórsetedi. Bul muzjarǵyshtyń bilikterindegi qýat 32 MVt boldy. Eki OK-900 reaktory kemege uzaq ýaqyt otynsyz jumys isteýge múmkindik berdi. 30 jyl ishinde ol 654 myń teńiz mılin júrip ótip, Arktıka muzdary arqyly 3 741 kemeni alyp ótken.

«Lenınnen» bastalǵan tarıh búginde tutas flotqa ulasty. Qazir «Rosatom» memlekettik korporatsııasy atomdyq muzjarǵyshtar flotynyń quramynda segiz atom muzjarǵyshy bar. Olardyń qatarynda «50 let Pobedy», «ıAmal», «Taımyr», «Vaıgach» jáne 22220 jobasynyń ámbebap atomdyq muzjarǵyshtary «Arktıka», «Sıbır», «Ýral», «ıAkýtııa» kemeleri júr.

Muzjarǵyshtardyń basty ereksheligi – qýaty men ámbebaptyǵy. Olar ıadrolyq otyndy qaıta qýattamaı, jeti jylǵa deıin jumys isteı alady.

Atom muzjarǵysh flotynda shırek ǵasyrdan astam eńbek etip kele jatqan «Arktıka» kapıtany Vasılıı Gýbkınniń aıtýynsha, muzdy buzý – kúrdeli ınjenerlik protsess.

– Muzjarǵysh muzdyń ústine salmaq salyp, óziniń massasymen ony syndyrady. Muz bólikteri eki jaqqa yǵysyp, artynan kele jatqan kemelerge jol ashylady. Korpýs tómen temperatýraǵa tózimdi asa berik bolattan jasalady. Al muzben tikeleı janasatyn bólikter arnaıy beldeýmen qorǵalǵan. Onyń qalyńdyǵy kemeniń negizgi korpýsynan áldeqaıda joǵary, – dedi Vasılıı Gýbkın.

Muzjarǵyshtardyń arnaıy ınjenerlik júıeleri de olardyń jumysyn jeńildetedi. Dıfferenttik tsısternalar kemeniń qalpyn ózgertip, korpýsqa túsetin qysymdy azaıtady. Al kemelerdegi búıirlik tsısternalar muzdy borttarymen syndyrýǵa múmkindik beredi. Degenmen Arktıkada baǵytty tańdaýda kapıtannyń tájirıbesi sheshýshi ról atqarady.

Jańa býyndaǵy 22220 jobasynyń kemeleri flottyń múmkindigin odan ári keńeıtti. 2020 jyly paıdalanýǵa berilgen «Arktıkadan» keıin «Sıbır», «Ýral» jáne «ıAkýtııa» qatarǵa qosyldy. Olardyń basty erekshelikteriniń biri – aınymaly shógindi. Keme shógýin 10,5 metrden 9,03 metrge deıin ózgerte alady. Sonyń arqasynda ol ashyq teńizben qatar, Enıseı men Ob ózenderiniń saǵalaryndaǵy taıaz sýlarda da jumys isteıdi.

– Aınymaly shógýdi paıdalaný muzjarǵyshtarǵa ashyq teńiz ýchaskelerinde de, polıarlyq ózenderdiń saǵasyndaǵy taıaz sýlarda da birdeı tıimdi jumys isteýge múmkindik beredi, – dedi muzjarǵysh kapıtany.

Flotty jańartý jalǵasyp jatyr. Qazir «Chýkotka», «Lenıngrad» jáne «Stalıngrad» ámbebap atom muzjarǵyshtaryn qurastyrý qolǵa alynǵan.

– Al salynyp jatqan eń iri atomdyq muzjarǵysh – 10510 jobasynyń «Reseı» atom muzjarǵyshy. Eki RITM-400 reaktorlyq qondyrǵysymen jabdyqtalatyn keme tórt metrden astam muzdy buzyp, shamamen 50 metrlik arna qalyptastyra alady, – dep tolyqtyrdy ıAkov Antonov.

Atom muzjarǵyshtary qaýipsiz be?

Atom muzjarǵyshtarynyń qýaty artqan saıyn qaýipsizdikke qoıylatyn talap ta kúsheıedi. Kemelerdegi ıadrolyq energetıkalyq qondyrǵylar birneshe deńgeıli qorǵanys júıesimen jabdyqtalǵan. Ol ekıpajdy, halyqty jáne qorshaǵan ortany radıatsııalyq áserden qorǵaýǵa baǵyttalady.

Reaktordy avtomatty túrde toqtatý, jylýdy burý jáne radıoaktıvti zattardyń taralýyn shekteý júıeleri qarastyrylǵan.

– Reaktorlyq qondyrǵylar germetıkalyq qorǵanys qabyǵynyń ishinde ornalasqan. Onyń aınalasynda qosymsha qorǵanys qurylymy bar. Arnaıy jeldetý júıesi kemedegi basqa jeldetý júıelerinen oqshaýlanǵan, – dep túsindirdi «Atomflot» ıadrolyq otyn jáne radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý jónindegi bas ınjeneriniń orynbasary Oleg Halımýllın.

Qazaqstandyq oqýshy Soltústik polıýske jol tartty

Sapardyń erekshe tustarynyń biri – «50 let Pobedy» bortyndaǵy jastar boldy. Álemniń ár túkpirinen kelgen oqýshylardy ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyq biriktiredi. Olar «Bilim muzjarǵyshy» ǵylymı-aǵartýshylyq jobasy aıasynda Soltústik polıýske baǵyt aldy.

2019 jyly bastalǵan joba jaratylystaný ǵylymdary men atom tehnologııalaryn nasıhattap, talantty jastardy anyqtaýǵa jáne ınjenerlik mamandyqtarǵa qyzyǵýshylyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan. 2024 jyly halyqaralyq deńgeıge shyqqan jobaǵa bıyl Reseımen qatar Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Qytaı, Úndistan, Brazılııa, Túrkııa, Ózbekstan jáne basqa elderdiń oqýshylary qatysyp jatyr.

Qazaqstandyq qatysýshylardyń biri – qaraǵandylyq 11-synyp oqýshysy Anna Rogozına. Bolashaqta ıadrolyq medıtsına salasynda eńbek etkisi keletin jasóspirim úshin sapar armanyn júzege asyrýǵa múmkindik bergen.

– Іrikteý úsh kezeń boıynsha júrgizildi. Aldymen jaratylystaný ǵylymdary, ozyq tehnologııalar, atom energetıkasy jáne Arktıka týraly bilim synaldy. Keıin sarapshylardyń vebınarlaryna qatysyp, atom tehnologııalary men Arktıkanyń bolashaǵy týraly jańa aqparat aldyq. Bul bolashaqta maman retinde qalyptasýyma sep. Armanym oryndaldy, meniń de, ata-anamnyń da qýanyshynda shek joq, – dedi Anna Rogozına.

Sapar qatysýshylar úshin jaı saıahatpen shektelmeıdi. Olar jol boıy dáris tyńdap, ǵylymı tájirıbelerge qatysyp, mamandarmen birlese jumys isteıdi.

Ekspedıtsııa Mýrmanskiden bastalyp, Barents teńizi men Frants-Iosıf jeri arhıpelagi arqyly 90° soltústik endikke – geografııalyq Soltústik polıýske baǵyt aldy.

– Polıarlyq kúnniń ereksheligi áserdi kúsheıtedi. Kún kókjıekten uzaq ýaqyt batpaıdy. Qar men muz kún sáýlesin shaǵylystyrady. Ashyq palýbada aýa temperatýrasy -5-ten +5 gradýsqa deıin bolýy múmkin. Al kemeniń ishinde +18, +25 gradýs shamasynda jaıly jaǵdaı saqtalady. Ekspedıtsııaǵa qatysýshylarǵa arnaıy jyly kıimder berildi. Saparda qaýipsizdik erejelerin saqtaý, ekıpajdyń nusqaýyn oryndaý – basty talaptyń biri. Óıtkeni «50 let Pobedy» – týrıstik laıner emes. Bul – kúrdeli muz jaǵdaıynda jumys isteıtin atom muzjarǵyshy, – dedi kapıtan Rýslan Sasov.

Muzdaǵy basty qaǵıda – tabıǵatpen sanasý

Mýrmanskiden Soltústik polıýske qaraı qozǵalǵan saıyn Arktıkanyń aýqymy aıqyndala túsedi. Bul – álemdik logıstıka, ǵylym men tehnologııa toǵysqan keńistik. STJ teńiz baǵytyn qalyptastyrsa, atom muzjarǵyshtary onyń jumysyn qamtamasyz etedi. Al ǵylymı-aǵartýshylyq jobalar salaǵa qajet mamandardy daıarlaýǵa múmkindik beredi.

Alaıda Arktıkany ıgerý - tabıǵatty ekinshi orynǵa ysyrý degen sóz emes. Muzdyń ar jaǵynda da tirshilik bar. «Arktıka» muzjarǵyshynyń kapıtany Vasılıı Gýbkın keme baǵytyna birneshe ret aq aıýlar men qonjyqtar tap bolǵanyn aıtady.

– Birneshe ret muzjarǵyshtyń baǵytyna, tipti bir kún buryn ózim ashqan muz jolyna aq aıýdyń nemese qonjyqtary áli muz úıindilerinen durys óte almaıtyn aıýdyń tap bolǵan kezi boldy. Qonjyqtar anasynyń sońynan biriniń izin biri basyp, súrinip júgirip kele jatty.

Mundaı jaǵdaıda men jol júrýdi tolyq toqtatamyn. Aq aıýǵa jol berý kerek. Qajet bolsa, dybys sıgnalyn beremiz, al qarańǵy ýaqytta jaryq túsirip, oǵan qaı jaqqa ótý keregin kórsetemiz. Óıtkeni aq aıý – soltústiktiń qojaıyny. Al biz - bul jerde tek qonaqpyz, – dedi Vasılıı Gýbkın.

Bul sózder adam men tabıǵattyń baılanysyn kórsetedi. Adam muzdy jaryp, jol asha alady. Qýatty keme de jasaı alady. Biraq tabıǵat aldynda qaýqarsyz.

Sondyqtan Arktıkanyń bolashaǵy júk kólemi men tehnologııa qýatymen ǵana ólshenbeıdi. Munda ekonomıka men ekologııa qatar júrýi kerek. Soltústik teńiz jolynyń keleshegi de osy tepe-teńdikke baılanysty órbimek.