Repressııa qurbandaryn eske alý - tarıhtan sabaq alý úshin qajet - Aıtjan Orazbaqov, tarıhshy
QYZYLORDA. QazAqparat - «Keńes úkimeti ornaǵanda qazaqtarǵa degen kózqaras - kezinde Amerıkany jaýlaýshylardyń úndisterge degen kózqarasyndaı boldy deýge bolady». «Qorqyttaný jáne ólke tarıhy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aıtjan Orazbaqov osylaı deıdi.
«Bul kún qazaq halqy úshin elenetin kúnderdiń biri bolyp tabylady. Sebebi qazaq halqynyń HH ǵasyrdaǵy taǵdyry keńestik úkimet tarapynan repressııalyq qýǵyn súrginge toly kezeń boldy. HH ǵasyrdaǵy Stolypınniń agrarlyq reformasyn iske asyrý negizinde qazaqtardyń jerleri tartyp alynyp Reseı ımperııasynyń ishki aımaqtarynan kelgenderge berilse, 1916 jylǵy kóterilis kezinde orys áskerleriniń jazalaýshy otrıadtary júzdegen, myńdaǵan qazaqtardy kúndelikti qyryp jatty. Keńes úkimeti ornaǵanda qazaqtarǵa kezinde Amerıkany jaýlaýshylardyń úndisterge qaraǵandaı kózqarasy ornady deýge bolady».
Mustafa Shoqaıdyń «Týrkestan pod vlastıý Sovetov» atty eńbeginde Syr boıynda «Keńes úkimetiniń ókili Gerjot mıllıon qazaqty qyryp-joıdy» degen málimet bar. Bul asyra silteýshilik bolsa kerek, biraq bulaı jazýdyń ózi myńdaǵan qazaqtyń qyrylǵanyn bildiredi. Keńes úkimetiniń basshylyǵyndaǵy kemshilikter 1920-1921 jyldary Qazaq jerinde oryn alǵan asharshylyqtan júzdegen myń qazaqtyń qyrylýyna ákeldi. Al 20-shy jyldardyń sońyndaǵy ujymdastyrý baǵdarlamasy, Goloşekınniń «Kishi oktıabr» baǵdarlamasy qazaq halqynyń jartysynan kóbisiniń qyrylyp, óz jerinen bezýine sebep boldy. Otyzynshy jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy tarıhta «otyzynshy jyldardaǵy repressııa» ataýymen qalǵan kezeń endi ǵana qalyptasyp, boıyn túzep, qanatyn qaǵyp, qazaqtyń qamyn oılap mádenıetin, bilimin, ónerin, ekonomıkasyn kóterýdi qolǵa alǵan ulttyq ınttellıgentsııanyń qyrylǵan kezeńi boldy. Keńes úkimeti Orta Azııa halyqtary ishinde qaısarlyǵymen, bilimimen erekshelengen. Uıymdastyrýshylyq qabileti zor qazaq halqynan úreılenip, keńestikter ádeıi qazaq ultyn joıý jolyna túskendeı boldy» dep oıyn túıindedi tarıhshy Aıtjan Orazbaqov.
«Uly Otan soǵysy bastalǵanda Qazaqstannan 1,2 mılıon adam ásker qataryna alyndy. Bul 1939 jylǵy sanaq málimettterinde kórsetilgen 6 151 myń adamnyń 20 paıyzy áskerge alyndy degendi bildiredi. Mundaı kórsetkish soǵys órti sharpyp ótken Ýkraına, Belarýs, Reseıdiń batys aımaqtarynan keıingi orynda Qazaqstan bolǵanyn kórsetedi. Óndiris oryndary az, negizinen aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn qazaq halqyn sypyrǵymen sypyrǵandaı ásker qataryna alyp ketti. 600 myńnan astam Qazaqstandyq urys dalalarynda qalyp elge oralmady.
Onyń ústine Keńes úkimeti qazaq jerin úlken túrmege aınaldyryp soǵys aldynda, soǵys jyldary, soǵystan keıin de mıllıondaǵan basqa ult ókilderin Qazaqstanǵa qonys aýdaryp eldegi áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıdy kúrt nasharlatyp jiberdi. Qazaq halqy bul halyqtardyń kelgenine qýanbasa da qolynan kelgen kómegin berdi. Keńes úkimeti bolsa osy saıasatynyń arqasynda qazaqtardyń óz jerinde turyp tilinen, mádenıetinen, ónerinen aıryla bastaǵanyn kórip, kerisinshe buny qoshtap osy baǵytyn ármen qaraı damýyna jaǵdaı jasady.
Sondyqtan repressııa qurbandaryn eske alǵanda biz HH ǵasyrdyń qazaq halqyna náýbet ákelgen ǵasyr bolǵanyn eske alyp, bundaı jaǵdaıdyń qaıtalanbaýy úshin este saqtaýymyz kerek», deıdi A. Orazbaqov.
