Qazaqstannyń 35 jyldyq damý joly: ekonomıkadan adam kapıtalyna deıin
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl táýelsiz el atanǵanymyzǵa 35 jyl tolady. Osy ýaqyt ishinde eldiń damý baǵyty aıqyndalyp, qoǵam ómirinde eleýli ózgerister boldy. Respýblıka kúnine oraı Kazinform tilshisi Qazaqstannyń basty jetistikteri men damý kezeńderine sholý jasady.
7 jyldaǵy ekonomıkalyq ósim
Sońǵy jyldary Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa, óńdeý ónerkásibin damytýǵa jáne ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa basymdyq berdi.
Statıstıkany saralasaq, ótken jyly eldiń jalpy ishki ónimi 6,5%-ǵa ósken. Nomınaldy JІÓ jeti jylda 181,7 mlrd dollardan 305,9 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıyp, jan basyna shaqqandaǵy kórsetkish 9,8 myń dollardan 15 myń dollarǵa jetti.
Ekonomıkanyń qurylymy da ózgerip keledi. Jeti jylda óńdeý ónerkásibiniń kólemi 2,5 eseden astam ósip, 30,63 trln teńgege jetti. Salanyń JІÓ-degi úlesi 11,4%-dan 12,7%-ǵa artsa, óndirýshi sektordyń úlesi 14,5%-dan 12%-ǵa tómendedi. Bul óndiris salalarynyń ekonomıkadaǵy orny birtindep ózgerip jatqanyn kórsetedi.
Óndiristiń damýy ınvestıtsııa kólemine de áser etedi. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestıtsııa 12,6 trln teńgeden 22,7 trln teńgege deıin ósti. Qarajat óńdeý ónerkásibine, energetıkaǵa, logıstıkaǵa jáne agroónerkásiptik keshenge baǵyttaldy. Infraqurylymdy damytý aıasynda 2025 jyly 20 mln sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen.
Kólik ınfraqurylymyn jańǵyrtý eldiń tranzıttik áleýetin keńeıtýge múmkindik berip otyr. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty, ıaǵnı Orta dáliz arqyly júk tasymaly bes ese ósken. Sonymen qatar shamamen myń shaqyrym jańa temirjol salynyp, 9,5 myń shaqyrym avtomobıl joly jóndeldi. Bul jobalar ishki kólik baılanysyn jaqsartyp, halyqaralyq tasymal múmkindikterin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Alaıda ekonomıkalyq ósimniń nátıjesi tek óndiris pen ınfraqurylym kórsetkishterimen ólshenbeıdi. Onyń halyqtyń kúndelikti ómirine áseri de mańyzdy. Sondyqtan áleýmettik qyzmetterdiń qoljetimdiligi, halyqtyń turmys sapasy el damýynyń negizgi kórsetkishteriniń biri bolyp qala beredi.
Áleýmettik saıasattaǵy nátıje
Ótken jyly respýblıkalyq bıýdjetten áleýmettik salaǵa 9,3 trln teńge bólingen. Bul - bıýdjet shyǵystarynyń 36,5%-y. Áleýmettik qoldaý sharalarynda kómekke muqtaj azamattardy anyqtaýǵa jáne tólemderdiń tıimdiligin arttyrýǵa basymdyq berildi. Osy maqsatta otbasylardyń jaǵdaıyn baǵalaýǵa arnalǵan tsıfrlyq quraldar engizildi.
Áleýmettik saıasattyń nátıjesi bilim men densaýlyq saqtaý salalarynyń damýynan da kórinedi. Sońǵy jyldary bilim berý men ǵylymǵa jumsalatyn qarajat bes ese, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qyzmet kórsetýge baǵyttalǵan ınvestıtsııalar 3,7 ese ósti. Elde ómir súrý uzaqtyǵy 2019 jylmen salystyrǵanda úsh jylǵa artyp, 76 jasqa jýyqtady.
Uzaq merzimdi áleýmettik qoldaýdyń taǵy bir baǵyty – balalardyń bolashaǵyna ınvestıtsııa salý. «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy boıynsha Ulttyq qordyń ınvestıtsııalyq tabysynyń bir bóligi jyl saıyn balalardyń shotyna aýdarylyp jatyr. Olar bul qarajatty 18 jasqa tolǵannan keıin bilim alýǵa nemese turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa paıdalana alady. Al 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» biryńǵaı baǵdarlamasy balalardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etý sharalaryn biriktiredi.
Medıtsınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý úshin ınfraqurylym da jańartylyp jatyr.
Memleketke qaıtarylǵan aktıvter esebinen 1 trıllıon teńgeden astam qarajatqa 465 áleýmettik, densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne ınfraqurylymdyq jobalar iske asyrylyp jatyr. Bul qarajat arnaıy memlekettik qor arqyly óńirlerdegi mektep, aýrýhana, sý júıeleri men sport nysandarynyń qurylysyna baǵyttalǵan.
Aýyl ákiminen Quryltaıǵa deıin: saıası júıedegi jańa tetikter
Memleket damýy ekonomıkalyq kórsetkishtermen qatar, saıası júıedegi ózgeristerden de kórinedi. Sońǵy jyldary Qazaqstanda memlekettik basqarýdy jańǵyrtýǵa jáne azamattardyń sheshim qabyldaý úderisine qatysý múmkindigin keńeıtýge baǵyttalǵan reformalar qolǵa alyndy.
Bıyl qabyldanǵan Jańa Konstıtýtsııa, bir palataly Parlamentke kóshý, Vıtse-prezıdent ınstıtýtynyń engizilýi jáne Qazaqstan Halyq Keńesin qurý osy baǵyttaǵy mańyzdy ózgeristerdiń qatarynda.
«Alternatıva» ózekti zertteýler ortalyǵynyń dırektory, saıasattanýshy Andreı Chebotarevtiń aıtýynsha, elimizde demokratııanyń úsh nysany – plebıstsıttik, ókildi jáne keńesshi demokratııa qatar damyp keledi. Árqaısysy azamattardyń memlekettik basqarýǵa qatysýynyń jeke tetikterin qamtıdy.
Plebıstsıttik demokratııanyń negizgi quraly – jalpyhalyqtyq referendým. Sarapshy 2022 jylǵy konstıtýtsııalyq ózgeristerge, 2024 jyly atom elektr stantsııasyn salý máselesine jáne 2026 jyly jańa Konstıtýtsııany qabyldaýǵa qatysty referendýmdardy mysalǵa keltirdi.
– Jańa Konstıtýtsııada jalpyhalyqtyq referendým ınstıtýtynyń bekitilýi erekshe mańyzǵa ıe. Bul halyqtyń memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy ekenin kórsetedi, – dedi Andreı Chebotarev.
Ókildi demokratııany damytý aıasynda 145 depýtattan turatyn Quryltaı qurý, zań jobalaryn keminde úsh oqylymda qaraý jáne zań shyǵarý jumysyna qoǵamdyq birlestikter men sarapshylardy tartý kózdelgen. Bul ózgerister zańnamany talqylaý barysynda túrli qoǵamdyq toptardyń ustanymdaryn eskerýge baǵyttalǵan.
Saıası qatysýdyń taǵy bir tetigi – jergilikti basqarý júıesi. Jaqynda Varshavada ótken Adamı ólshem jónindegi konferentsııada qoǵamdyq saıasat jáne memlekettik basqarý salasynyń sarapshysy Sabına Sádıeva elimizdegi aýyl ákimderin tikeleı saılaý tájirıbesiniń nátıjelerine toqtaldy.
– Saılaý aýyldyq jerlerdegi basqarý júıesin ózgertip, básekelestikti kúsheıtti. Bir laýazymǵa úshten toǵyzǵa deıin kandıdat úmitker bolady. Sondaı-aq óz betinshe usynylatyn táýelsiz kandıdattardyń sany artqanyn baıqaımyz. Buǵan qosa saılanǵan ákimder bıýdjet qarajatyn únemdi jumsap, jergilikti qaýymdastyqtarmen ózara is-qımyldyń jańa tásilderin qalyptastyra bastady, – dep atap ótti.
Memlekettik basqarýǵa qoǵamnyń qatysýyn keńeıtý Qazaqstan Halyq Keńesiniń jańa ókilettikterinen de kórinedi. Instıtýtqa zań shyǵarý bastamasyn kóterý jáne referendým ótkizý týraly usynys engizý quqyǵy berildi. Bul tetikterdiń nátıjesi azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa, qoǵamdyq pikirdi eskerýge jáne memlekettik sheshimderdiń ashyqtyǵyn arttyrýǵa qosqan úlesimen aıqyndalady.
Eńbek adamy – el damýynyń tiregi
Ekonomıkalyq ósim, áleýmettik qoldaý jáne saıası jańǵyrýdyń túpki maqsaty – azamattardyń ómir sapasyn jaqsartyp, ár adamnyń óz áleýetin júzege asyrýyna múmkindik berý. Osy turǵydan alǵanda, adam kapıtalynyń damýy bilim berý men densaýlyq saqtaý salalarymen ǵana shektelmeıdi. Ǵylymdy damytý, kásibı tájirıbeni ushtastyrý jáne jańa býyn mamandaryn qoldaý da eldiń uzaq merzimdi órkendeýine yqpal etedi.
Otandyq ǵylymǵa jarty ǵasyrdan astam ýaqytyn arnaǵan ǵalym Qanat Aqshalovtyń eńbek joly osynyń bir mysaly. Onyń qyzmeti A.I. Baraev atyndaǵy Astyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵymen tyǵyz baılanysty. Ǵalym egin sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrý, jer resýrstaryn utymdy paıdalaný jáne ǵylymı ázirlemelerdi Soltústik Qazaqstannyń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıyna beıimdeý baǵytynda eńbek etip keledi.
Agrarlyq ǵylymdaǵy mundaı zertteýlerdiń mańyzy – ǵylymı izdenisterdi naqty óndiristik tájirıbemen ushtastyryp, aýyl sharýashylyǵynyń damýyna úles qosý. Al osy baǵyttaǵy nátıjelerdi jalǵastyrý úshin jas zertteýshilerge qoldaý kórsetip, ǵylymdaǵy tájirıbe sabaqtastyǵyn saqtaý qajet.
– Otandyq ǵylymnyń jetistikterin álemdik deńgeıde tanystyrýǵa, jańa sheshimder izdeýge, izdenýge múmkindik mol. Jas zertteýshilerdi qoldaý, olardyń bastamalaryna jol ashý, ǵylymdaǵy sabaqtastyqty saqtaý el damýyndaǵy mańyzdy jetistikterdiń biri dep bilemin, – dedi ol.
Ǵalymnyń tájirıbesi el damýynyń mańyzdy resýrstarynyń biri – kásibı bilim men adam eńbegi ekenin kórsetedi. Bul qaǵıda kez kelgen salaǵa ortaq: ınjener jańa tehnologııalardy engizedi, muǵalim bilim beredi, dáriger adam ómirin saqtaıdy, al ǵalym óndiris pen qoǵamǵa qajetti jańa sheshimder usynady. Ár mamannyń eńbegi eldiń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa jáne halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa úles qosady.
