Referendým hám rekord: Halyq tańdaýyn qalaı jasady

ASTANA. KAZINFORM – Búgin jarty jylǵa jýyq talqyǵa túsken Ata zańnyń keleshegi sheshilgeli tur. Qoǵam tańnan beri jańa Konstıtýtsııa týraly respýblıkalyq referendýmǵa belsendi qatysyp, mańyzdy qujat tóńireginde tańdaýyn jasady. Osy tusta Kazinform tilshisi saıası naýqannyń qalaı ótkenin sholyp kórgen bolatyn.

Rekord kórsetkish: 9,1 mln adam daýys berdi

Ortalyq referendým komıssııasynyń aldyn ala málimeti boıynsha, respýblıkalyq referendým barysynda 9 126 850 azamat daýys berdi. Bul – táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy eń joǵary kórsetkish. Buǵan deıin 1995 jyly ótken saıası naýqandarda ǵana statıstıka 8 mıllıonnan asqany este.

Naqtylaý úshin ótken kezeńge kóz júgirteıik. Bıyl 15 naýryzda ótken jalpyhalyqtyq talqy el tarıhyndaǵy besinshi referendým sanalady. Qatysýshylar sany men sapa turǵysynan alsaq, búgingi saıası naýqan oq boıy ozyp tur.

Mysaly, memlekettegi alǵashqy referendým 1995 jyly 29 sáýirde ótti. Qazaqstan tuńǵysh Prezıdentiniń ókilettiligin uzartý boıynsha respýblıkalyq referendým jarııalanyp, daýys berýshilerdiń 95,46 paıyzy kelisimin bergen edi. Sol tusta daýys berý úshin 8 309 637 azamat referendým ýchaskesine kelgen. Budan keıin ótken referendýmdardiń eshbiri mundaı joǵary nátıje jınaı almady. Tek araǵa 30 jyl salyp, ıaǵnı bıyl 15 naýryzda 9 mıllonnan astam qazaqstandyq daýys berýge atsalysty.

Ekinshi referendým 1995 jyldyń 30 tamyzynda ótti. Onda «1995 jyly 1 tamyzda baspasózde jobasy jarııalanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýtsııasyn qabyldaısyz ba?» dep suraq qoıylǵan bolatyn. Ol kezde Jańa Konstıtýtsııany daýys berýshilerdiń 90 paıyzy qoldaǵan, qatysýshylar sany – 8 091 715. Keıin 30 tamyz Konstıtýtsııa kúni bolyp belgilengenin bilemiz.

Úshinshi referendýmǵa halyqtyń 68,06%-y nemese 7 986 293 adam qatysty dep aıtýǵa negiz bar. 2022 jyldyń 5 maýsymynda Ata zańǵa kezekti ózgeris enip, memlekettik basqarý júıesinde birshama ózgeris baıqalǵan-dy. Onyń ishinde sýperprezıdenttik basqarý úlgisinen prezıdenttik respýblıkaǵa túbegeıli kóshýge, bılik ókilettigin qaıta bólýge, Parlamenttiń rólin kúsheıtip, mártebesin arttyrýǵa, eldi basqarý isine halyqtyń qatysý múmkindigin keńeıtýge jáne azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tásilderin jetildirýge múmkindik aldy.

Tórtinshi jalpyhalyqtyq talqy eki jyl buryn, 2024 jyldyń 6 qazanynda uıymdastyryldy. Qazaqstanda AES salý máselesi boıynsha ótken referendýmǵa 7 820 204 adam qatysqanyn kórdik.

Saıasattanýshy Aman Mámbetálıevtiń pikirinshe, búginge deıin ótken referendýmdar halyqtyń saıası mádenıetin qalyptastyrýǵa áser etti.

– Eldiń bolashaǵymen baılanysty sheshimdi kópshiliktiń talqysyna salý arqyly sheshý eń tıimdi tásil dep sanaımyn. Onyń ústine referendým tarıhı dástúrge aınalyp, halyqtyń saıası mádenıetin qalyptastyrdy dep aıtýǵa bolady.

Áýelde referendýmnyń tıimdiligi týrasynda kúmán bolǵanyn jasyrmaımyz, qazir de ondaı toptar bar. Desek te búgingi qoǵamnyń kózqarasy kúmándi joqqa shyǵaryp otyr. Baıqasańyz, buryn referendýmdaǵy daýys berýshiler qatarynda zııaly qaýym ókilderi, saıasattanýshylar kóp edi, qazir saıası naýqanǵa qatysý jalpyhalyqtyq sıpat aldy, – deıdi sarapshy.

Saıası mádenıet salmaǵy

Qýanarlyǵy, buryn belsendi daýys berý oblys, aýdan ortalyqtarynda ǵana baıqalatyn. Qazir óńir-óńirde saıası pozıtsııasyn bildirýshiler qatary artyp keledi. Mysaly, búgin aımaqtar arasynda Qyzylorda oblysy (93,04%), Shyǵys Qazaqstan oblysy (86,42%), Aqtóbe oblysy (87,05%), Jambyl oblysy (85,06%), Qostanaı oblysy (81,21%), Túrkistan oblysy boıynsha (84,03%) referendýmǵa kelgenderdiń sany basym.

Joǵary nátıjeniń kórinis bereri kúni buryn boljanǵanyn aıta ketý kerek. Jaqynda taqyrypqa oraı Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń telefon arqyly júrgizgen saýalnamasy júrgizgenin bilemiz. Onda halyqqa «Referendýmǵa qatysýdy josparlap otyrsyz ba?» degen suraq qoıyldy. Otandastarymyzdyń basym bóligi, ıaǵnı 72,8 paıyzy referendým ýchaskesine barytynyn aıtsa, 17,9 paıyzy áli naqty sheshim qabyldamaǵanyn jetkizgen edi.

Sondaı-aq saýalnamaǵa qatysýshylardyń 89,2% paıyzy Jańa Konstıtýtsııa jobasyn qoldaıtynyn bildirgen. Onyń ishinde 52,8 paıyzy jobany tolyqtaı qoldaıtynyn, al 36,4 paıyzy jobany qoldaýǵa beıim ekenin aıtypty.

Saıasattanýshy Erlan Saırov saıası naýqanǵa yqylas tanytýyn bılikke degen senimniń kórsetkishi dep sanaıdy.

– Azamattardyń saıası jaýapkershilik deńgeıi óte joǵary. Jańa Konstıtýtsııa áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa serpin beretinin kópshilik túsinip otyr. Sondyqtan búgingi referendýmǵa kelý belsendiliginiń ózi halyqtyń Prezıdenttiń saıası baǵdaryn jaqtaıtynyn jáne jańa saıası baǵyt – Ata zańdaǵy ózgeristerdi qoldaıtynyn bildirip otyr. Sózsiz, mundaı belsendilik saıası mádenıettiń ósip kele jatqanyn, memleket taǵdyry azamattardyń qolynda ekenin sezindirýde.

– Búgingi aýmaly-tókpeli zamanda memlekettiń aınalasynda toptasý kerek ekenin túsinip kelemiz. Negizgi qundylyq Qazaqstanyń táýelsizdigi ekenin uǵynýdamyz. Memlekettik qurýǵa ǵana emes, sonymen birge ony damytýǵa úles qosý asa mańyzdy. Búgin referendýmǵa qatysýshylardyń 9 mıllıonnan asýy ustanymnyń berik ekenin bildirse kerek.

Birlik pen paıym

Bıyl eldegi jáne sheteldegi elshilikte ornalasqan referendým ýchaskelerin materıaldyq-tehnıkalyq ahýaly jiti qadaǵalaýda bolǵanyn aıta keteıik. Sebebi osy baǵyttaǵy jumystar úzdiksiz daýys berýdi qamtamsyz etýge jáne protsesstiń ashyqtyǵyna áser etti.

Máselen, birneshe aıdan beri Ortalyq referendým komıssııasy 20 óńirindegi referendým ýchaskeleriniń daıyndyǵy teksergen bolatyn. Tekserý barysynda ýchaskelerdiń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýy, komıssııa músheleriniń daıyndyǵy jáne azamattardy aqparattandyrý jumystary baǵalandy.

Sonymen qatar sheteldegi otandastarymyzdyń tańdaý jasaýy eskerýsiz qalmady. Elimizge qarasty ózge memleketterdegi mekemelerde 71 ýchaske qurylyp, 9 myń adam daýys berdi. Alǵash bolyp Tokıo men Seýldegi qazaqstandyqtar Astana ýaqytymen saǵat 03:00-de bastap daýys berse, eń sońynda AQSh-tyń San-Frantsısko qalasyndaǵy QR-nyń Bas konsýldyǵy janyndaǵy referendým erteń 16 naýryz kúni saǵat 08:00-de óz jumysyn aıaqtaıdy.

Sonymen, búgin halyqtyń 73,24 paıyzy tańdaýyn jasady, Ata zańdaǵy negizgi qundylyqtar men ustanymdardy qoldaıtynyn bildirdi. Demek, aldaǵy ýaqytta memlekettiń quqyqtyq júıesi, saıası dástúri jańa arnaǵa burylady degen sóz. Bastysy, halyq demokratııanyń ustynan aınalǵan referendým arqyly saıası mádenıetin qalyptastyryp keledi.

Osyǵan deıin respýblıkalyq referendýmda elimiz boıynsha 9 126 850 mln azamat daýys bergeni týraly jazdyq.