Ramazan aıy barshamyzǵa múbárák bolsyn!

Oraza - Alla taǵala pendelerge mindet etken bes paryzdyń biri. Quran Kárimde: "Eı, ıman keltirgender! Senderden burynǵylarǵa paryz etilgendeı, taqýalyqqa jetýleriń úshin oraza ustaý senderge de paryz etildi" ("Baqara" súresi, 183-aıat) dep jazylǵan. Musylmandarǵa oraza Paıǵambarymyzdyń Mádınaǵa hıjratynan bir jarym jyldan soń shaǵban aıynyń onynshy kúni paryz etildi.

Musylman aı kúntizbesi boıynsha ár jylǵy oraza onyń aldyńǵy jylǵy oraza ýaqytynan on, on bir kúnge buryn ustalady. ıAǵnı bıyl, Ramazan aıynyń birinshi kúni tamyz aıynyń 11-inen bastalyp, qyrkúıektiń 8-ine deıin 29 kún tutylady.

Ramazan - arab sózi, túbiri «ramzaý» - «óte ystyq» degen maǵynany bildiredi. Ǵulamalar muny: «Ramazan aıynda oraza ustaǵan pendeniń boıyna bitken kishigirim kúná-kemshilikteri kúıip ketedi», - dep túsindiredi. Sondyqtan, Ramazandy kúnálar keshiriletin aı deýge bolady.

Dintanýshy ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, oraza barlyq dinderde, tipti, ılahı dinderde burynnan bar. Olarda tek oraza ǵıbadatyn oryndaý mindeti ártúrli. Mysaly, kóne mysyrlyq balgerler jylyna jeti kúnnen jeti aptaǵa deıin oraza ustapty. Qytaılyqtar bolsa, bastaryna bir is túskende ózderin oraza ustaýǵa májbúrlegen. Keıbir qytaılyqtar men tıbettikter orazany jıyrma tórt saǵat ustaǵan eken, grekter de áıelderin kóbirek oraza ustaýǵa mindet etken. Sol sııaqty ıýnondyq taıpalar orazany soǵys bastamas buryn, birneshe kún qatarynan ustasa, rımdikter men ıtalıandyqtar jaýǵa qarsy shabýylda jeńiske jetýdiń birden-bir amaly - aýyz bekitý dep sanaǵan.

Sondyqtan orazany - tózimdilik pen shydamdylyqqa shynyqtyratyn, rýhanı kúshpen qatar, aǵzaǵa shıpa beretin ǵıbadat dep aıtýǵa bolady.

Medıtsınalyq turǵydan alyp qaraıtyn bolsaq, tańerteńnen keshke deıin iship-jeýden tyıylýdyń kóptegen dertterge qarsy paıda ekendigi buǵan deıin ǵylymı túrde zerttelip, dáleldengen. Birinshiden, oraza aǵzanyń ımmýndyq júıesin kúsheıtip, kóptegen syrqattarǵa qarsy turý qabiletin arttyrady. Ekinshiden - semizdik pen onyń saldarynan saqtaıdy. Ádette semizdikke as qorytý júıesi qyzmetiniń buzylýy alyp keledi. Al as qorytý músheleriniń buzylýyna ákep soqtyratyn birden-bir faktorlar - qorshaǵan orta, jan kúızelisi men qoǵamdyq qysym. Oraza ýaqytynda qulshylyq ete otyryp, Allaǵa baǵyshtap zikir jasaý, quran oqý - ashý-yza men shıelenisten ózin alys ustatady, denesi men rýhynyń barlyq kúsh-jigerin paıdaly jáne ońdy baǵytqa salady. Úshinshiden - baýyrda tastardyń jınalýynan, qýyq joldarynda zár tuzdarynyń túzilýinen saqtaıdy. Tórtinshiden, jyl boıy úzdiksiz tamaqtaný, ásirese konservilengen jáne jartylaı fabrıkatty taǵamdardy qoldaný, dári-dármekter ishý men lastanǵan aýa saldarynan denedegi jasýshalarǵa turyp qalatyn qaterli ýlaǵysh zattardan qorǵaıdy.

Jalpy, oraza bolsyn, Alla taǵala óz quldarynyń moınyna mindet etken basqa da amaldar bolsyn, barlyǵy da birinshi kezekte adamdardyń ózderine sharapat ákeledi. Qudaıǵa shúkir, Jaratýshynyń bul keńdigin jiti túsinip, ımanǵa bet burǵandardyń qatary kún sanap artyp kele jatqandyǵyn kózimiz kórip, qulaǵymyz estip jatyr. Onyń bir dáleli - respýblıka aýmaǵynda kún sanap artyp kele jatqan meshitterimiz.

QR Mádenıet mınıstrligi Dinı ister komıtetiniń Dinı birlestiktermen jumys jónindegi basqarma bastyǵy Baýyrjan Ámirbekovtyń aıtýynsha, 2010 jylǵy shildeniń 1-ine deıin QR Ádilet mınıstrligine 3818 dinı birlestik resmı tirkelgen. Onyń syrtynda jergilikti ákimdikterdiń tirkeýinde turǵan 644 dinı top (minájat etýshiler sany az) bar. Al sol 3818 dinı birlestiktiń 2371-in - meshitter quraıdy. Aıta keteıik, 2007 jyly olardyń sany 2 myńnyń mańaıynda boldy.

Máselen, 2000 jyldyń basynda Astana qalasynda bir ǵana meshit bolsa, qazir munda 4 meshit jumys isteıdi. Onymen birge, qazir qaladaǵy qyrqynshy stansy men Astrahan tas joly boıynda jańa taǵy eki Alla úıi boı kóterip jatyr.

2005 jyly Astanada 10 myń orynǵa eseptelgen «Nur-Astana» meshiti ashylǵanda, meshit ımamdarynyń ózi «mundaı záýlim meshitti adammen toltyrý múmkin bolar ma eken?», dep senimsizdikterin bildirgeni jasyryn emes. Qazir Qudaıǵa shúkirshilik etip, meshitke kelýshiler tolastamaıtynyn aıtýda.

Aldaǵy jaqyn jyldary elordalyqtar úshin Astananyń sáýletine kelisken taǵy bir meshit paıda bolady. Táýelsizdik saraıyna irgeles boı kóteretin Haziret Sultan meshitiniń alǵashqy kirpishin, 2009 jylǵy maýsymnyń sońǵy kúnderi Elbasy Nursultan Nazarbaev qalaǵan bolatyn.

5 myń orynǵa arnalǵan jańa meshit zamannyń ozyq talaptaryna saı bolady dep kútilýde. Jas qalamen birge onyń rýhanııaty da birge ósip kele jatqany asa qýantarlyq jaıt. Astana meshitteri tabaldyryǵymyzdan attaǵaly turǵan Ramazan aıynda kópshilik jamaǵatqa rýhanı qyzmet etýge saqadaı-saı daıyn otyr. Alaıda, qasıetti Ramazan aıynda bir aı boıy ustalatyn oraza ǵıbadatynyń ózindik buzatyn ne buzbaıtyn amaldar sekildi basqa da sharttary men talaptary bar. Sol sebepti, biz Qazaqstan Musylmandary Dinı basqarmasynyń naıb múftıi, «Nur Astana» ortalyq meshitiniń bas ımamy Qalıjan qajy Baıyrbekuly Zańqoevty áńgimege tartyp, orazanyń durys oryndalý sharttary men bul aıda Allanyń raqymyna bólenýge múmkindik beretin ister jaıynda tolyǵyraq bilgen edik.

«Qasıetti Ramazan aıyna aman-esen jetkizgen Alla taǵalaǵa sansyz maqtaýlar men shúkirler bolsyn! Ramazan orazasynyń qyr-syryn úıretken súıikti paıǵambarymyz Muhammedke (s.a.s) Allanyń sálemi men salaýaty bolsyn! Barshamyz asyǵa kútken Ramazan - ıgilik pen bereke, keshirim jáne meıirim hám qaıyrymdylyq aıy. Ol jaıynda Quran Kárimniń Baqara súresiniń 185 aıatynda: «Ramazan - adamdarǵa týra jol nusqaýshy, aq pen qarany aıyrýshy, bekem tutynatyn jolbasshy retinde Quran túsirile bastaǵan aı. Ramazan aıy týǵanyn kórgen adam birden oraza ustaıtyn bolsyn. Eger bireýler aýrý bolyp, áıtpese jol saparda júrse, onda basqa kúnderde ótesin. Allah senderge jeńildik bolýyn qalaıdy, aýyrlyq túsirgisi kelmeıdi» dep jazylǵan», - deıdi ol.

Áńgimeni orazanyń eń berekeli ýaqyty - sáresinen bastaıyq. Sáresin tań namazynyń ýaqyty kirgenge deıin 10-15 mınýt buryn ishken abzal. Aýyz bekiterde «Tań atqannan kún batqanǵa deıin, Alla taǵalanyń rızalyǵy úshin múbárak ramazan aıynyń orazasyn ustaýǵa nıet ettim», dep ár kún úshin arnaıy nıet etiledi.

Aýyzashar. Aýyzdy aqsham namazynyń ýaqyty kirgen soń, aqsham namazyn oqymaı turyp: «Jaratqan ıem! Sen úshin oraza ustadym, Saǵan ıman keltirip, bergen rızyq nesibeńmen aýyz ashtym. Keshirimdi Alla! Meniń aldyńǵy jáne sońǵy kúná-kemshilikterimdi keshire gór!» dep nıet etip, qurmamen ne bolmasa sýmen ashý súnnet.

Orazany buzatyn jáne buzbaıtyn jaǵdaılar. Oraza ustaýshyumytyp sý iship nemese tamaq jep qoısa, oraza buzylmaǵan bolyp esepteledi. Mundaı kisi aýzy berik ekendigi esine túsken sátte lezde iship-jeýdi doǵarýy shart. Al eger «tamaq jep qoıdym, endi orazam ashylyp ketti» degen oımen aýzyn ashyp jiberse, orazanyń qazasyn (ótemin) tutyp berýi paryz bolady. Sondaı-aq túkirikti jutqanda,áıeliniń denesine qolyn tıgizgen jáne súıgen jaǵdaıda oraza buzylmaǵan bolyp esepteledi. Sonymen birge, dári-dármek ishý, qantamyrǵa dári egý de orazany buzady. Al deneniń syrtyna, jara ústine ıod, maı sekildi dári-dermekterdi qoldana berýge ruqsat.

Densaýlyq jaǵdaıyna, ne basqa da sebepterge baılanysty oraza ustaı almaǵan jaǵdaıda. Islamda oraza ǵıbadaty dinniń tiregi sanalady. Sondyqtan, Ramazan aıyna aman-esendikpen jetken, ózin musylman sanaǵan balıǵat jasyndaǵy adamǵa oraza ustamaý - úlken kúná sanalady. Degenmen, bul aıdanaýqastanǵan kisige orazasyn aýrýynan aıyqqan soń, jolǵa shyqqan kisi bolsa, saparynan oralǵan soń óteýge bolady. Jolaýshy kisi aǵzasyna aýyr kórmese, orazany saparda júrip te ustaýyna eshqandaı qarlysyq joq.

Ramazan aıynda mol saýapqa kenelýdiń bir joly - pitir sadaqa berý. Pitir sadaqasyn Ramazan aıy bastalǵan kúnnen bastap, Aıt namazyna deıin berip úlgergen durys. Pitir sadaqa beriletin ónimniń baǵasy ár óńirde ár túrli. Óıtkeni, pitir beriletin azyq-túlik jergilikti bazar narqymen ólshenedi. Pitir sadaqasyn bıdaı, arpa, meıiz jáne qurmamen berýge bolady. Degenmen, pitirdiń baǵasy jergilikti bazardaǵy bólshek naryqpen eseptelýi tıis Alaıda, Astana qalasyndaǵy kók bazarlarda bıdaı men arpa satylymda joq. Bul jaǵdaı basqa da oblys jáne aýdandarda da solaı bolýy ǵajap emes. Onyń ornyn kúndelikti qajettiligimizge aınalǵan un jáne onyń ónimderi basyp otyr. Demek, búginde halyq kóp tutynatyn bıdaıdyń ónimin unmen ólshegen jón. Mysaly, Astana qalasyndaǵy unnyń baǵasy 70-95 teńge aralyǵynda. Al, meıizdiń baǵasy 900-1500 teńge bolsa, arab qurmasynyń baǵasy 2500 teńge. Eger pitir sadaqasyn 2 keli un boıynsha beretin bolsaq, jan basyna 140-190 teńgeden keledi. Meıiz boıynsha (2kg) 1800-3000 teńgeni qurasa, 4 keli qurma boıynsha 10000 teńge bolyp otyr. Bul ónimderdiń barlyǵy da pitir sadaqasyn berýge sharıǵat usynǵan ónim túrleri. Bizde ejelden pitir sadaqasyn bıdaı qunymen ólshep berý ádetke aınalǵan.

«Al, endi kimde kim pitir sadaqany osy kórsetilgen baǵa boıynsha berýge qınalsa, «pitir sadaqasyn berý» kúndelikti qajetinen artyq baılyǵy nısapqa jetken qaltaly musylmandarǵa mindet bolǵan ǵıbadat ekenin áste esten shyǵarmaıyq. Al, buǵan shamasy jetpeıtin musylmanǵa pitir sadaqasyn berý mindet emes. Ramazan aıynyń qarsańynda ótken QMDB-nyń kezekti tóralqa májilisinde joǵaryda keltirilgen derekterge súıene otyryp, Astana qalasyndaǵy bıylǵy pitir sadaqasy unmen ólshenip, kisi basyna 140 teńge bolyp bekitildi. Sondaı-aq, Óskemen, Semeı, Qyzyljar, Pavlodar, Qostanaı, Qaraǵandy, Jezqazǵan jáne Aqmola oblystaryndaǵy musylmandar da osy baǵamen pitir sadaqasyn beredi», dep atap ótti Q.Zańqoev.

Pitir sadaqasyn bererde nıet etý kerek. Biraq onyń sadaqa ekenin bergen kisige aıtý qajet emes. Bul sadaqany muqtaj jandar men ilim jolyndaǵy stýdentterge berý de úlken saýap.

Ramazan - jomarttyq aı. Bul berekeli aıda janashyrlyq kóp jasalatyndyqtan, oraza aıynda zeket te berý mańyzdy.

Bas ımamnyń aıtýynsha, qoǵamymyzda júrekteri «úlken» azamattar qashanda kóptep kezdesedi. Solardyń biri, Ramazan aıynyń qarsańynda «Nur Astana» meshitiniń ishki jáne syrtqy dybys kúsheıtkish qondyrǵylaryn óz qarjysy esebinen túgeldeı jańartqan - elordalyq turǵyn bar. «Bul azamattyń demeýshiligi arqasynda meshittiń ishine 39 kúsheıtkish, syrtyna 46-sy qoıyldy. Olardyń barlyǵy Birikken Arab Ámirlikterinen arnaıy jetkizildi. Qasıetti Ramazan aıynyń aldynda jasalyp otyrǵan bul ıgi shara elordalyq musylman jurtshylyǵyn qýanyshqa bóleıtini sózsiz. Óıtkeni, meshitte aıtylǵan ýaǵyz-nasıhattyń árbir jamaǵatqa anyq estilýine bul qondyrǵylardyń kómegi ushan-teńiz. Sondyqtan saýapty iske qomaqty qarajat jumsaǵan baýyrymyzǵa Alla razy bolsyn deımiz».

Oraza tutqandarǵa arnap aýyzashar berýdiń saýabyna toqtalatyn bolsaq, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) bir hadısinde: «Oraza ustaǵan kisige aýyz ashtyrǵanǵa oraza ustaǵan kisiniń saýabyndaı saýap jazylady. Budan oraza ustaǵan kisiniń saýaby kemimeıdi», - degen. Aýzy berik adamǵa bir qurma nemese záıtún tárizdi azyq berý de aýyz ashtyrýdyń saýabyna keneltedi. Hadısterde aýyzasharǵa kelgen kisi dastarhan basynda otyrǵan kezde úı ıesine perishtelerdiń duǵa etetindigi aıtylǵan.

Q.Zańqoevtyń aıtýynsha, Ramazan aıynyń alǵashqy kúninen bastap, sońǵy kúnine deıin «Nur Astana» ortalyq meshitinde 500 kisige arnalyp aýyzashar dastarhany jaıylady. «Mundaı jáıt buryn-sońdy Astana qalasynda bolmaǵan. Sondyqtan oraza ustaǵan elorda turǵyndary men qonaqtaryn Ramazan aıynyń ár kúni aýyzashar dastarhanyna shaqyramyz», - deıdi ol.

Ramazan aıyna ǵana tán - Taraýıh namazy týraly. Ramazan - on eki aıdyń ishindegi eń abzaly, eń qadirlisi. Óıtkeni osy aıda Allanyń kúlli adamzatqa jibergen kitaby - Quran Kárim túsirildi. Musylmandarǵa ramazan aıynda qasıetti Qurandy kóbirek oqý jáne ony bir hatym jasaý - Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) súnneti. Sondyqtan, osy aıda meshitterde taraýıh namazy oqylyp, onda Quran hatym túsiriledi. Taraýıh namazynda qasıetti Qurandy tolyǵymen jatqa aıtatyn hafız qarı er kisi jamaǵattyń aldyna shyǵyp, ımamdyqqa ótedi. Taraýıh sóziniń maǵynasy «tynyǵý», «demalý», «rahattaný» degen maǵynalardy bildiredi. Tek ramazan aıyna tán bul namaz túri 20 rákáttan turady jáne ol orazanyń ár kúninde quptan namazynan keıin, útir namazynan buryn oqylady. Taraýıhty meshitte jamaǵatpen oqý abzal. Biraq úıde nemese basqa jerde jalǵyz oqysa da bolady.

Jaratýshyǵa jaqyndaı túsý úshin musylmandarǵa násip etilgen amaldardyń taǵy biri - tań atqansha kóz ilmeı, Alla taǵala atyna madaq aıtyp, qulshylyq jasap, Qadir túnin ótkizý bolyp tabylady. Óıtkeni, dál osy Qadir túninde adamzatty Alla jolyna alyp baratyn - Quran Kárim tústi. Bul jaıly arnaıy «Qadir» súresi de túsken. Alla elshisi (s.ǵ.s.) bir hadısinde qadir túniniń qasıeti jaıly: «Kimde-kim saýabyn tek qana Alladan kútip, yqylaspen sol túndi ǵıbadat jasaýmen ótkizse, kúnálary keshiriledi», - dep aıtqan. Qadir súresinde atalǵan túnde jasalǵan qulshylyq saýaby myń aı (myń aı - 83 jyl, 4 aıǵa teń keledi) jasaǵan ǵıbadatqa teń ekendigi aıtylǵan. Múbárak aı ishindegi bereketti, saýaby mol, duǵa-tilek qabyl bolatyn túndi árbir musylman qulshylyqpen ótkizeri shúbásiz. Bıyl Qadir túni qyrkúıektiń 5-inen 6-syna qaraǵan túnge sáıkes kelip tur.

Ramazannan keıin keletin - Sháýýál aıynda 6 kún oraza ustaý bir jyldyq orazaǵa teń amal. Sháýýál aıynyń orazasyn sol aıdyń ishinde kez-kelgen kúni ustaýǵa bolady. Ony qatarynan úzbeı nemese kúnderin úzip-úzip ustaýǵa bolady. Biraq aıt ótisimen kezekpen tolyqtaı ustaý - abzal. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) sháýýálda oraza tutýǵa úndep, onyń saýaby moldyǵyn aıtyp: «Kimde-kim Ramazandy orazamen ótkizip, budan keıin sháýýál aıynda alty kún oraza ustasa, jyl boıy oraza ustaǵanmen birdeı», - degen.

Bir aı boıy Alla rızalyǵy úshin aýyz bekitken jandarǵa orazalaryn ashýǵa ruqsat etilgen - oraza aıt kúnderi jaıynda. Oraza aıt merekesi bıyl qyrkúıektiń 9, 10, 11 kúnderi atap ótiledi. Aıt namazy Astana meshitterinde tańerteńgi saǵat 7.00-de oqylady.

Aıt sózi - «mereke», «meıram» degen uǵymdy bildiredi. Jıyrma toǵyz kún oraza ustap, aýyz bekitken musylman balasy bul kúni áýeli aıt namazyna meshitke bet alady. Meshitte ımamnyń ýaǵyz-nasıhatyn tyńdap, jamaǵat bolyp namaz oqıdy. Namaz bitken soń musylmandar qol alysyp, tós qaǵysyp bir-birin Aıt merekesimen quttyqtap, jaqsy tilekterin aıtady. Renjisip qalǵan aǵaıyn-týys, jora-joldas bir-birinen keshirim surap jarasady. Al áıelder qaýymy úıde qazan asyp, dastarqan jaıyp, aıttyq shaı ázirleıdi. Kórshi-qolań bir-biriniń úıine kirip dám aýyz tıedi, shańyraq ıesine aman-saýlyq tilep, aıtpen quttyqtaıdy.

Basqa ǵıbadattarǵa qaraǵanda, orazanyń saýaby tym kóp bolǵandyqtan, sanmen shektelmeıdi. Sol úshin Alla taǵala: «Orazanyń saýabyn ózim berem, ıaǵnı saýabynyń kóptigi maǵan ǵana aıan», - deıdi. Sondyqtan: «Orazań qabyl bolsyn, ustaǵan jan!» deı otyryp, «qasıetti Ramazan aıynda qoldan kelgen saýapty isterdi jasaýdan aıanbańyzdar», -degen ıgi tilegimizdi bildiremiz.