Rafael Grossı: Qazaqstan – Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń ıadrolyq qaýipsizdiktegi negizgi seriktesi
MAGATE Qazaqstandy eń iri ýran jetkizýshi retinde ǵana emes, tolyq ıadrolyq tsıkldyń keleshek oıynshysy retinde de qarastyrady. Memleket AES salýǵa daıyndalyp, tehnologııalyq bazasyn keńeıtip jatyr. Bul úderiste lıtsenzııalaýdan bastap, kadr daıarlaýǵa deıingi ár kezeńde agenttiktiń qoldaýyn kórmek. Búgin Prezıdenttiń qabyldaýynda bolǵan agenttiktiń bas dırektory Rafael Grossı Silk Way telearnasyna bergen suhbatynda ózara áriptestiktiń keleshegi jóninde sóz qozǵady.
– Astanaǵa úsh jyl burynǵy saparyńyzdan beri Qazaqstan men agenttik arasyndaǵy seriktestik aıtarlyqtaı tereńdedi. Qazirgi ózara qarym-qatynasty qalaı baǵalar edińiz?
– Iá, shúbásiz solaı. Munyń sebebi bıýrokratııada emes, kerisinshe Qazaqstan ıadrolyq baǵdarlamasynda, shyn máninde, alǵa jyljyp keledi. Astanaǵa 2023 jyly kelgenimde, azamattyq ıadrolyq energetıkany damytý jóninde birqatar málimdeme jasalǵanyna kýá boldym. Prezıdent ulttyq referendým ótkizý jóninde nıetin aıtqan edi. Endi sol is júzinde oryndalǵanyn kórip otyrmyz. Baǵdarlama birtindep júzege asyp jatyr. Demek, Qazaqstanmen osy jáne ózge baǵyttardaǵy birlesken jumysymyz qarqyn alyp, keńeıe bermek.
Qazaqstan ýran óndirisinde mańyzdy ról oınaıdy. Mundaǵy tómen deńgeıde baıytylǵan ýran banki eldiń mańyzyn arttyra túsedi. Sonymen birge, respýblıkada birneshe atom elektr stantsııasy paıda bolmaq. Olar ózara seriktestigimizdiń aýqymyn eseleıtini túsinikti. Bul – bir.
Ekinshi sebep, menińshe, halyqaralyq jaǵdaımen baılanysty. Qazaqstan, ásirese Prezıdent Toqaev sırek qabiletke ıe, ıaǵnı barlyq tarap úshin qolaıly seriktes. Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik Qazaqstannyń bastamalaryna qandaı qoldaý kórsetý kerek ekenin jáne aldaǵy qadamdardy naqtylap alý mańyzdy. Bul jerde áńgime birneshe joba jóninde bolyp otyr: eki atom elektr stantsııasy, sondaı-aq, shaǵyn modýldik reaktorlar. Munyń bárine, árıne, agenttiktiń atsalysýy men qoldaýy kerek.
– Ótken jyly Qazaqstan agenttiktiń Qıyrshyǵys óńirlik tobyna qosyldy. Bul sheshim qabyldaýdyń negizgi organdaryna, sonyń ishinde Basqarýshylar keńesine qatysýǵa jol ashýy múmkin. Eger atalǵan keńesten óz ornyn alsa, Qazaqstannyń agenttikti jáne jahandyq ıadrolyq kún tártibin basqarýdaǵy úlesi qandaı bolmaq?
– Menińshe, bul – aqylǵa qonymdy qadam. Álemniń sonshalyqty tez ózgeretinin eskersek, aımaqtyq mehanızmder jahannyń shynaıy beınesin kórsete almaıdy.
Biz ońtaıly sheshim qabyldadyq. Meniń oıymsha, ıadrolyq salada asa mańyzdy ról oınaıtyn el agenttiktiń basqarýshy organdarynda óz ornyn alýy qajet.
– Qazaqstan qazir halyqaralyq seriktesterimen birge alǵashqy atom elektr stantsııalarynyń qurylysyna ázirlenip jatyr. Agenttiktiń kózqarasymen qarasaq, jobany júzege asyrýdyń alǵashqy kezeńderinde qandaı faktorlarǵa basa mán bergen jón?
– Qazirdiń ózinde Qazaqstannyń aıtarlyqtaı artyqshylyqtary bar. Atom energetıkasyn damytýdy endi bastaǵan kóptegen elde ınstıtýttardy nólden bastap quryp, retteýshi organdardy qalyptastyrýǵa týra keledi. Al Qazaqstan aıryqsha jaǵdaıda tur: mańyzdy ıadrolyq murasy, sonyń ishinde Kaspııdegi atom elektr stantsııasyn paıdalaný tájirıbesi bar.
Sonymen birge, Qazaqstan - álemdegi eń iri ýran óndirýshi ári óńdeýshiniń biri. Sol sebepti, jetispeı turǵan jalǵyz element – atom elektr stantsııalary. Óıtkeni, bul salada memlekettiń tájirıbesi mol.
Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik AES salyp jatqan elderge keńes berý, sarapshylyq tekserý sekildi qyzmetter usynady. Sonyń arqasynda jobany iske asyrý qanshalyqty durys jolda kele jatqanyn baǵamdaýǵa bolady.
– Bul tájirıbe júzinde qalaı bolar eken?
– Mysaly, atom elektr stantsııasyn lıtsenzııalaý – asa muqııat zerdelenetin úderis. Onyń aıasynda ár júıe, qurylymnyń ár elementi, qurylǵylardyń durys jumys isteýi – bári-bári jiti tekseriledi. Bul – júıeli ári egjeı-tegjeıli jumys.
Biz memleketterge arnaıy qyzmet kórsetip, sonyń arqasynda olar ózderi de tekseris júrgizetin, durys ne burys jolda ekenin anyqtaıtyn deńgeıge jetedi. Sodan soń, eksplýatatsııaǵa deıingi kezeń keledi, ıaǵnı stantsııany iske qosýǵa daıyndyq bastalady. Bul teatr premerasynyń aldyndaǵy eń aqyrǵy, eń úlken repetıtsııa ispetti. «Bári daıyn ba? Obektiniń jumysyn bastaýǵa bola ma?» degen suraqtarǵa jaýap tabylady. Mine, agenttik memleketterge osyndaı qyzmet kórsetedi. Biz Qazaqstanda da osy baǵytta jumys isteımiz.
– Demek, agenttik bizdi ár kezeńde qoldap, súıep otyrady ǵoı?
– Dál solaı. Buǵan deıin atom energetıkasyn engizip ne qaıtaryp jatqan ózge de elderde mundaı jumystardy sátti atqardyq. Sol arqyly úderistiń qaýipsizdigi men senimdiligine kepildik beremiz.
– Atom energetıkasy salasyndaǵy jobalar energetıkalyq ınfraqurylym retinde ǵana emes, aımaqty anaǵurlym keń aýqymda damytýshy faktor retinde de qarastyrylady. Halyqaralyq tájirıbede buǵan mysaldar bar ma?
– Atom energetıkasy – eldi ındýstrııalandyratyn ındýstrııa. Sebebi, ıadrolyq salada ártúrli baǵyt toǵysady: metodologııa, jasandy ıntellekt, ınjenerııa, paıdaly qazbalardy óndirý, matematıka, hımııa. Ol basqa eshbir energııa kózine uqsamaıdy ári tehnologııalardy tartatyn aıryqsha ortalyq.
Eger jer qoınaýynan alynatyn janarmaıǵa nemese jańartylatyn energııaǵa nazar aýdarsaq, bári de óte qarapaıym. Qýat alý úshin áldeneni jaǵý kerek ne tabıǵat resýrsy qoldanylady. Al ıadrolyq energııa – adam sanasynyń jetistigi, ıaǵnı tabıǵatta kezdespeıtin nárseni jasap shyǵý degen sóz. Ol úshin ıntellektýaldyq resýrs, ıakı bilimdi, qabiletti azamattar kerek.
Sol sebepti, myńdaǵan ınjener, operator men dánekerleýshiler sııaqty basqa da mamandyq ıeleri bir ortaq maqsatqa birigýi tıis. Qazaqstan tehnologııalyq bazasyn keńeıtip ári ártaraptandyryp jatyr. Bul basqa da kóptegen salaǵa oń áserin tıgizedi.
Máselen, birtalaı damýshy elde ıadrolyq sektordyń arqasynda Jer serigi tehnologııalary, ǵarysh sııaqty aldyńǵy qatarly salalar damyǵan. Sondyqtan Qazaqstan úshin zor múmkindikterdiń esigi ashylyp jatyr dep aıtýǵa bolady.
– Qazaqstan ýran jetkizýshi mártebesi sheńberinen shyǵyp, tolyqqandy ıadrolyq tsıkldy damytýǵa múddeli ekenin birneshe ret málimdedi. ıAdrolyq janarmaı tsıkly, aldyńǵy qatarly ıadrolyq tehnologııalar, ǵylymı zertteýler, kadr daıarlaý tárizdi máselelerde Qazaqstandy qoldaýda agenttiktiń róli qandaı bolmaq?
– Kadr daıarlaýdy atap ótkenińiz óte durys. Kásibı áleýetti damytý – negizgi mindet. Osyǵan deıin aıtqanymnyń bárin de myqty adamı bazasyz, bilikti mamandarsyz júzege asyrý múmkin emes.
Agenttik mundaı jumysty kadr daıarlaý jáne oqytý baǵdarlamalary, bilim berý bastamalary, stıpendııalar men taǵylymdamalar arqyly uıymdastyrady. Mańyzdy jaıttardyń biri – agenttik halyqaralyq qaýipsizdik standarttarynyń saqtalýyn qamtamasyz etedi.
Biz bul qyzmet halyqaralyq talaptarǵa tolyqtaı saı jáne jergilikti halyqqa qaýipsiz bolýyna atsalysamyz. Odan bólek, keńes berý mehanızmderi arqyly sala qatysýshylary arasynda baılanys ornaýyna kómektesemiz.
Mysaly, men Vena tobyn qurdym. Oǵan Kazatomprom da múshe. Bul alańda álemdegi eń iri kompanııalar beıresmı dıalog júrgizip, seriktestik ornatady, tájirıbe almasady.
Osylaısha, Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik – ıadrolyq salanyń jahandyq ortalyǵy. Onda retteýshiler, óndirýshiler, kompanııalar men úkimetter kezdesedi. Árıne, ıadrolyq baǵdarlamany agenttiktiń qoldaýynsyz da órkendetýge bolady. Alaıda eshkim olaı istemeıdi. Óıtkeni, agenttikpen seriktestiktiń mańyzy orasan. Sondaı-aq, buǵan deıin aıtqanymdaı, Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttik pen Qazaqstan – naǵyz dostar.
Aıta keteıik, buǵan deıin AES qurylysyna qajet mamandar endi «Bolashaq» arqyly daıarlanatynyn jazǵanbyz.
