Radıofarmatsevtıka men reaktorlar: ıadrolyq ǵylym el ekonomıkasyna qalaı qyzmet etip otyr
ASTANA. KAZINFORM – Premer-mınıstr Oljas Bektenov jumys sapary barysynda Memleket basshysynyń atom salasyndaǵy ǵylymı, qoldanbaly jáne joǵary tehnologııalyq baǵyttardy damytý jónindegi tapsyrmalarynyń oryndalý barysyn tekserdi. Negizgi mindet – zertteý ınfraqurylymyn qalyptastyrý jáne salanyń ǵylymı-tehnologııalyq áleýetin nyǵaıtý, dep habarlaıdy Úkimettiń baspasóz qyzmeti.
Oljas Bektenov Almatyda Qazaqstan Respýblıkasy Atom energııasy jónindegi agenttiginiń «ıAdrolyq fızıka ınstıtýtynda» (ıAFI) bolyp, negizgi qondyrǵylar men óndiristik alańdardyń jumysymen tanysty.
Instıtýt jańa býyn ıadrolyq reaktorlaryn jáne termoıadrolyq qondyrǵylarǵa arnalǵan materıaldardy synaýmen aınalysady, ıadrolyq tehnologııalardy ónerkásipte, ǵylymı zertteýlerde jáne medıtsınada, sonyń ishinde onkologııalyq aýrýlardy dıagnostıkalaý jáne emdeý úshin ómirlik mańyzy bar radıofarmpreparattar óndirisinde qoldanady. Búgingi tańda ıAFI bazasynda 11 bazalyq eksperımenttik qondyrǵy, sonyń ishinde SSR-Q zertteý reaktory, synaq stendi, radıoaktıvti qaldyqtar men ıondaýshy sáýlelenýdiń paıdalanýdan shyqqan kózderiniń qoımalary, sondaı-aq zarıadtalǵan bólshekterdiń 6 údetkish kesheni jumys isteıdi.
SSR-Q zertteý reaktory men Cyclone-30 tsıklotronynyń bazasynda GMP halyqaralyq standarty boıynsha akkredıttelgen Qazaqstandaǵy jalǵyz reaktorlyq radıofarmpreparattar óndirisi jolǵa qoıylǵan. Qazirgi ýaqytta Instıtýt Qazaqstannyń medıtsınalyq ortalyqtary úshin úsh radıofarmpreparat shyǵarady jáne jetkizedi, onyń ishinde ıod-131 jáne molıbden-99/tehnetsıı-99m bar. Iod-131 qalqansha beziniń aýrýlaryn, onyń ishinde onkologııalyq aýrýlardy emdeý úshin qoldanylady, al tehnetsıı-99m adamnyń barlyq derlik organdary men júıeleriniń aýrýlaryn dıagnostıkalaý úshin qoldanylady. Tehnetsıı-99m generatorlary ıAFI-diń ózinde de shyǵarylady, olardy jasaý tehnologııasyn ınstıtýt patenttep alǵan. Jalpy, atalǵan jeli onkologııalyq jáne júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn dıagnostıkalaýǵa jáne qalqansha beziniń qaterli isigin emdeýge arnalǵan negizgi ızotoptardy qamtıdy, bul rette Instıtýt elimizdiń radıofarmatsevtıkalyq qajettiliginiń shamamen 85%-yn qamtamasyz etip otyr. Cyclone-30 tsıklotrony radıoızotoptardy ónerkásiptik óndirýge arnalǵan jáne qazirgi ýaqytta ol Qazaqstanda suranys turaqty ósip kele jatqan PET-dıagnostıka úshin qajetti ftor-18 elementin shyǵarýmen tolyqtaı aınalysyp jatyr.
Oljas Bektenovke «ystyq kameralarda» belsendiligi joǵary radıoaktıvti materıaldarmen jumys júrgizý barysy kórsetildi. Ol mundaǵy protsesterdi sáýlelengen materıaldarmen operatsııalardyń qaýipsiz oryndalýyn qamtamasyz etetin qaraý terezeleri jáne qashyqtyqtan basqarylatyn manıpýlıatorlary bar ekrandalǵan bokstar arqyly tamashalady. Keshende bes kamera bar, olardyń árqaısysy Sáýlelengen qurylǵylardy bólshekteý, kesý, dánekerleý, sáýlelený kózderin synaý jáne radıoızotoptardy qaıta óńdeýdi qosa alǵanda, jeke-jeke kezeńderge jaýap beredi. ıAdrolyq fızıka ınstıtýtynyń bas dırektory Saıabek Sahıev ıAFI ónimderi jyl saıyn 18 myńnan astam patsıentti emdeý jáne dıagnostıka úshin qoldanylatynyn atap ótti, al ónerkásiptik radıoızotoptar Eýropa, AQSh jáne Ortalyq Azııa elderine eksporttalady. Sondaı-aq Instıtýt strategııalyq mańyzy bar radıoızotoptar óndirisin lokalızatsııalaý boıynsha ınvestıtsııalyq jobalardy júzege asyrýda, olardyń arasynda synyqtarǵa bólý tásilmen alynatyn molıbden-99 jáne lıýtetsıı-177 elementteri bar, sondaı-aq qyzmettiń kommertsııalyq baǵyttaryn damytyp keledi.
Premer-mınıstrge ónerkásiptik ızotoptyq ónim týraly baıandaldy. Instıtýt ıondaýshy sáýlelený kózderiniń jalǵyz óndirýshisi bolyp sanalady (kobalt-57, ırıdıı-192, sýrma-124). Kobalt-57 búginde Germanııaǵa, Frantsııaǵa, Reseıge eksporttalady.
Instıtýttyń ǵylymı-tehnıkalyq bazasy, ony jańǵyrtý jáne keńeıtý jumystarynyń nátıjesinde elimizdiń ıadrolyq klasteri men Almaty oblysyndaǵy ǵylym qalashyǵyn damytýdyń negizi bolyp otyrǵanyn atap ótken jón.
Jumys sapary barysynda ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek Ǵylymdy shoǵyrlandyrý aýmaqtaryn qurý jáne damytý tujyrymdamasy týraly baıandady. Pılottyq oryndardyń biri retinde Almaty oblysyndaǵy ıadrolyq fızıka ınstıtýtynyń alańy anyqtaldy.
Munda kadrlyq áleýetti nyǵaıtýǵa, ǵylymı ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa, ázirlemelerdi kommertsııalandyrýǵa jáne joǵary tehnologııalyq óndiristerdi iske qosýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-tehnologııalyq park qurý kózdelgen. Nátıjesinde 400-den astam ǵylymı mamandardy tarta otyryp, patenttik bazany damytý qarastyrylyp otyr.
Búgingi tańda ıAdrolyq fızıka ınstıtýty 30-dan astam halyqaralyq uıymdarmen, naqtyraq aıtsaq EıAZO, AEHA, MIT, BıAZI jáne taǵy da basqalarymen yntymaqtastyq ornatylǵan. Instıtýtta 4,5 myńnan astam maman daıarlaǵan oqý ortalyqtary jumys isteıdi jáne 2026 jyly ıadrolyq krımınalıstıka boıynsha óńirlik oqý ortalyǵyn ashý josparlanýda.
Osyǵan baılanysty oqý jáne turý jaǵdaılaryn jasaý úshin ótken jyldyń sońynda oqýǵa jáne jumys isteýge arnalǵan keńistiktermen jabdyqtalǵan jataqhana salyndy. Premer-mınıstr 116 oqýshy men mamandarǵa arnalǵan jeti qabatty ǵımaratty aralady. Jobany júzege asyrý turaqty bilim berý ortasyn qalyptastyrýǵa, bilikti kadrlardy tartýǵa jáne bekitýge, sondaı-aq Qazaqstannyń ıadrolyq klasteri jobalaryn júzege asyrý sheńberinde ǵylymı áleýetti damytýǵa yqpal etetini atap ótildi.
Osyǵan deıin Bektenov Almaty oblysyndaǵy Alataý qalasynyń ınvestıtsııalyq damý barysymen tanysty.