Radıoaktıvti qaldyqtardy basqarýǵa arnalǵan jańa zań qandaı ózgeristerdi qamtıdy

— Edil Terekbaıuly, osy zań jobasyn ázirleýge qandaı negizgi máseleler sebep boldy?

— Birinshiden, Qazaqstanda radıoaktıvti qaldyqtar atom energııasyn paıdalaný salasyndaǵy aǵymdaǵy qyzmettiń nátıjesinde ǵana emes, sonymen birge Keńestik Odaq kezinde ıadrolyq jáne ýran salasy qyzmetiniń nátıjesinde túzilgen. Ekinshiden, osy ýaqytqa deıin elde radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteýdi retteıtin biryńǵaı keshendi zań bolǵan joq. Qoldanystaǵy zańnama tek jekelegen normalardy qamtıdy jáne retteýdiń tutas júıesin qalyptastyrmaıdy. Radıoaktıvti qaldyqtardy kómý protsesin zańnamalyq retteý joq. Qazirgi ýaqytta biz olardy saqtaımyz. Biraq olardy máńgige kómetin ýaqyt keldi. Úshinshiden, Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiginiń (MAGATE) 2014-2015 jyldardaǵy saraptamalyq mıssııalarynyń qorytyndysy boıynsha jekelegen obektilerde eleýli problemalar anyqtaldy:

• qorǵanys jabyndarynyń zaqymdanýy;
• erozııalyq protsester;
• qurylystardyń buzylýy;
• qorshaýlar men eskertý belgileriniń kemshilikteri;
• tolyqqandy uzaq merzimdi monıtorıngtiń bolmaýy.

Sonymen qatar, birqatar obektiler boıynsha balans ustaýshylar áli anyqtalǵan joq, bul memlekettik baqylaýdy qıyndatady. Osyǵan baılanysty zań jobasynyń basty maqsaty — radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteýdiń keshendi, qaýipsiz jáne ashyq memlekettik júıesin qalyptastyrý.

— Bul qujat aıasynda qandaı jańa normalar engizilip jatyr?

— Zań jobasynda alǵash ret radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý salasyndaǵy qatynastar keshendi túrde retteledi. Qujatta radıoaktıvti qaldyqtardy jınaýǵa, qaıta óńdeýge, kondıtsııalaýǵa, saqtaýǵa, tasymaldaýǵa jáne kómýge qoıylatyn talaptar aıqyndalady, sondaı-aq radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý obektilerine, radıatsııalyq qaýipsizdikke, qorǵaýǵa jáne memlekettik baqylaýǵa qoıylatyn talaptar bekitiledi.

Negizgi jańa normalardyń biri — «radıoaktıvti qaldyqtardy túzýshi» uǵymyn engizý. Zań jobasynda mundaı tulǵalardyń túziletin radıoaktıvti qaldyqtarmen qaýipsiz jumys isteýdi qamtamasyz etý, olardy esepke alý, ýaqytsha saqtaý, kómýge jaramdylyq krıterıılerine keltirý jáne ulttyq operatorǵa berý jónindegi mindetteri bekitiledi.

— Usynylyp otyrǵan normalar aıasynda radıoaktıvti qaldyqtardy baqylaý qyzmeti qanshalyqty kúsheıtiledi?

— Usynylyp otyrǵan normalar radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý salasyndaǵy memlekettik baqylaý men esepke alý júıesin edáýir kúsheıtedi. Atap aıtqanda, radıoaktıvti qaldyqtar men olarmen jumys isteý obektilerin memlekettik esepke alýdyń neǵurlym júıeli tásili engiziledi. Tıisti tizilimder men kadastrlardy júrgizý, sondaı-aq radıoaktıvti qaldyqtardyń bolýy, sıpattamalary jáne oryn aýystyrýy týraly anyq ári shynaıy aqparatty turaqty túrde usyný mindetteri kózdeledi.

Sonymen birge, radıoaktıvti qaldyqtardy túzýshilerdiń jaýapkershiligi kúsheıtiledi. Zań jobasynda olardyń radıoaktıvti qaldyqtardy ulttyq operatorǵa bergenge deıingi barlyq kezeńderde qaýipsiz jumys isteýdi qamtamasyz etý, radıatsııalyq qaýipsizdik talaptaryn saqtaý jáne tıisti is-sharalardy qarjylandyrý jónindegi mindetteri bekitiledi.

Budan bólek, radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý obektileriniń jaı-kúıin monıtorıngteý, qaldyqtardyń qabyldaý krıterıılerine sáıkestigin qamtamasyz etý jáne naqty qorǵaý talaptary kúsheıtiledi.

— Bul qujat boıynsha atom energııasyn paıdalaný salasyna qatysty qandaı jańa tetikter usynylmaq?

— Zań jobasynda radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteýdi olardyń túzilýinen bastap túpkilikti oqshaýlaýǵa deıingi barlyq ómirlik tsıkli boıynsha keshendi retteý júıesi usynylady. Radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý jónindegi ulttyq operator ınstıtýtyn engizý kózdeledi. Bul radıoaktıvti qaldyqtardy saqtaý jáne kómý máselelerine ortalyqtandyrylǵan tásildi qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Munymen qosa, radıoaktıvti qaldyqtardy synyptaý, radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý obektilerin radıatsııalyq qaýiptilik deńgeıi boıynsha sanattaý, qaldyqtardy kómýge qabyldaý krıterıılerin belgileý, sondaı-aq obektiler jabylǵannan keıin uzaq merzimdi monıtorıng pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý tetikteri engiziledi.

— Radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý obektilerindegi tabıǵı jáne tehnogendik apattarǵa jol bermeýge qatysty qandaı ózgerister eskerilgen?

— Zań jobasynda radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý obektileriniń tabıǵı jáne tehnogendik áserler jaǵdaıyndaǵy qaýipsizdigin qamtamasyz etý talaptary kúsheıtiledi. Mundaı obektilerdi ornalastyrý, jobalaý, salý jáne paıdalaný kezinde obektiniń qaýipsizdigine áser etýi múmkin seısmıkalyq, gıdrologııalyq, klımattyq jáne ózge de syrtqy faktorlar eskerilýge tıis.

Budan bólek, avarııalyq daıyndyqqa, obektilerdiń jaı-kúıin monıtorıngteýge, radıoaktıvti zattardyń taralýyn boldyrmaýǵa jáne shtattan tys jaǵdaılar týyndaǵan kezde halyq pen qorshaǵan ortany qorǵaýdy qamtamasyz etýge qoıylatyn talaptar kózdeledi. Sondaı-aq obektilerdi yqtımal radıatsııalyq qaýiptilik deńgeıi boıynsha sanattaý engiziledi. Bul táýekel deńgeıine qaraı qaýipsizdik jáne den qoıý sharalaryn aıqyndaýǵa múmkindik beredi.

— Radıoaktıvti qaldyqtardy kómý baǵytynda qaýipsizdik boıynsha túzetýler bola ma?

— Iá, zań jobasynda radıoaktıvti qaldyqtardy kómý kezindegi qaýipsizdik talaptaryn kúsheıtý kózdeledi. Atap aıtqanda, radıoaktıvti qaldyqtardy kómý tek arnaıy arnalǵan kómý pýnktterinde ınjenerlik jáne tabıǵı qaýipsizdik tosqaýyldaryn qoldaný arqyly júzege asyrylýǵa tıis ekeni belgilenedi.

Kómý pýnktterin ornalastyrý úshin alańdardy tańdaý kezinde geologııalyq, gıdrogeologııalyq, seısmıkalyq jáne ekologııalyq jaǵdaılarmen qatar radıoaktıvti qaldyqtardyń óz sıpattamalary eskerilýi tıis.

Sonymen birge kómý pýnktiniń jobalaý, paıdalaný, jabý jáne keıingi monıtorıng kezeńderin qosa alǵanda, onyń búkil ómirlik tsıkli boıynda qaýipsizdikti qamtamasyz etý talaptary kózdeledi.

Zań jobasynyń negizgi tásili — radıoaktıvti qaldyqtardy uzaq merzimdi oqshaýlaýdy qamtamasyz etý jáne olardyń halyq pen qorshaǵan ortaǵa áserine jol bermeý.

Eske salsaq, byltyr kúzde Parlament Májilisinde «Radıoaktıvti qaldyqtarmen jumys isteý týraly» zań jobasy men oǵan ilespe qujattar tanystyryldy.