Radıkalızmdi kim jáne qalaı qarjylandyrady: shemalar, qurbandar jáne jeke jaýapkershilik

Ádette radıkalızm kóbinese dinniń burmalanǵan ıdeıalary dep aıtylady. Alaıda kez kelgen ıdeıanyń, ásirese jappaı taralýǵa umtylǵan aǵymnyń, kózge kórinbeıtin ekinshi qyry bar – ony alǵa jyljytatyn qarajat, tamyr-tanys jáne qoldaý arnalary.

Qazir Qazaqstandaǵy jaǵdaı birshama turaqty. Radıkaldy aǵym ókilderi uıymdastyrǵan sońǵy terrorlyq shabýyl 2016 jyly Aqtóbede tirkelgen edi. Osy on jyl ishinde lańkestik áreketterdiń bolmaýy jáne kúshtik qurylymdardyń júıeli jumysy nátıjesinde Qazaqstan 2025 jyly Aýstralııanyń Ekonomıka jáne beıbitshilik ınstıtýty ázirlegen Jahandyq terrorızm ındeksinde álemdegi eń qaýipsiz elderdiń qataryna endi.

Alaıda bul qaýiptiń tolyq seıilgenin bildirmeıdi. Radıkaldy toptar áli de óz yqpalyn júrgizip, yqpalyn keńeıtý úshin qarjy men qoldaý kózderin izdeýdi toqtatqan joq.

Dinı senimniń «baǵasy»: Radıkalızm qalaı qarjylandyrylady

Radıkaldy aǵymdardy qarjylandyrý týraly sóz bolǵanda, kópshilik tyıym salynǵan sheteldik uıymdardan keletin iri aqsha aýdarymdaryn elestetedi. Alaıda mamandardyń aıtýynsha, qazir bul protsester anaǵurlym kúrdelenip, túrlene túsken. Qolma-qol aqsha, túrli aýdarymdar, qaıyrymdylyq qorlary sekildi qalypty kórinetin quraldardyń ózi keıde múlde basqa maqsatqa qyzmet etip jatady.

— Búginde radıkaldanýǵa nemese ekstremızmge ashyq túrde úndeıtin áreketter baıqalmaıdy. Degenmen mundaı baǵyttaǵy jasyryn belgiler bar. Ony áleýmettik jelilerden kóremiz. Sheteldik, halyqaralyq deńgeıdegi orys tildi ýaǵyzshylar túrli ıdeıalardy taratyp júr. Onyń yqpaly bizdiń azamattarǵa da tıip jatyr, — deıdi dintanýshy Álı Úkenov.

2022 jylǵy Qańtar oqıǵalarynan keıin syrttan keletin qarjylandyrý arnalarynyń basym bóligi jabylǵan. Sarapshylardyń sózinshe, qazir radıkaldy toptarǵa túsetin qarajattyń negizgi bóligi el ishinen jınalady. Al mundaı toptardyń ózi qoǵamnan oqshaýlanyp, jasyryn áreket etýge kóshken.

— Qańtar oqıǵasyna deıin qarjylandyrýdyń kóbi shetelden keletin. Keıin ol arnalardyń basym bóligi toqtatyldy. Qazir bul radıkaldy toptar qoǵamnan shet qalyp, yqpaly álsiregen. Sondyqtan qarjylandyrýdyń negizgi bóligi syrttan emes, el ishinen túsip jatyr, — dep tolyqtyrdy dintanýshy.

Qaıyrymdylyq qorlaryn jeleý etý

Búginde keń taralǵan shemalardyń biri — qaıyrymdylyq qorlary atynan aqsha jınaý. Donorlarǵa qarajattyń naqty qaıda jumsalyp jatqanyn tekserý óte qıyn. Tipti jınalǵan aqsha muqtaj jandarǵa jetse de, ol ekstremıstik kózqarastaǵy adamdardyń otbasyna ketýi múmkin: olardyń asyraýshylary radıkaldy ıdeıalar úshin soǵysqa ketken bolýy yqtımal.

Sarapshylar qaıyrymdylyq qoryn tańdaýdaǵy eń basty talap retinde ashyqtyqty ataıdy.

— Siz ol uıymnyń qandaı kompanııa ekenin, resmı tirkelgen-tirkelmegenin, Ádilet mınıstrliginde tirkeýi bar-joǵyn bilýińiz kerek. Resmı saıt, jyldyq, aılyq nemese aptalyq esebi bar ma? Qarajat qaıda jáne qalaı bólinedi? Eger munyń bári naqty kórsetilip, kúrdeli shemalarsyz 10 bettik PDF eseppen túsinikti túrde berilse — mundaı uıymdarǵa senýge bolady. Al eger aqparatty jasyryp, «kóp suraq qoıma, sen ony Qudaı razylyǵy úshin berdiń» dep qysym jasasa, bul manıpýlıatsııa belgisi, mundaı jaǵdaıda qarajat jiberýdi toqtatý kerek, — dep atap ótti Á. Úkenov.

Kómek pen sybaılastyqtyń ara-jigi qaıda

Osy tusta zańdy suraq týyndaıdy: eger adam qarajatty shyn nıetpen «ıgi iske» dep aýdarsa, ol «terrorızmdi nemese ekstremızmdi qarjylandyrý» baby boıynsha jaýapqa tartylýy múmkin be? Óz kinásiniń joq ekenin qalaı dáleldeýge bolady?

— Máseleniń óte názik ara-jigi mynada: adam tipti 100 teńge berse de, onyń qaıda jumsalyp jatqanyn túsinýge mindetti. Eger túpki maqsatty bilse, bul onyń sanaly tańdaýy, al eger bilmese — jaýapkershilik ózine de, mundaı qarjy aǵyndaryn toqtatýy tıis organdarǵa da júkteledi, — deıdi Respýblıkalyq sot sarapshylary palatasynyń múshesi Roza Akbarova.

R. Akbarovanyń aıtýynsha, quqyq qorǵaý organdary ádette shyn máninde aldanǵan adamdardyń jaǵdaıyn eskeredi: mysaly, tanystary nemese jaqyndary aqshany emdelýge ne baspanaǵa kerek dep sendirip alyp, keıin ony basqa maqsattarǵa paıdalanǵan jaǵdaılarda túsinistik tanytady. Mundaı ister ádette saraptamaǵa da kóp túse bermeıdi.

Atyshýly shemalar men qylmystyq ister

Aqparat quraldarynda túrli qaıyrymdylyq qorlarynyń jınalǵan qarajatty ıemdenip alǵandar týraly oqıǵalar birneshe ret jazyldy. Sonyń aıqyn mysaly – Perızat Qaırat isi. Ol Palestınadaǵy áıelder men balalarǵa kómek jınaý naýqanyn uıymdastyryp, jınalǵan qarajattyń 98 paıyzyn óz qajettiligine jumsaǵan degen derek bar. Osylaısha adamdardyń dinı sezimi manıpýlıatsııa quralyna aınalǵan.

Budan bólek, kózge túse bermeıtin jaǵdaılar da bar. 2025 jyly Almatyda bir azamat TikTok jáne basqa da áleýmettik jeliler arqyly birneshe jyl boıy qarajat jınaǵany úshin ustaldy. Ol bul aqshany jazasyn ótep jatqan adamdarǵa kómek degen jeleýmen jınaǵan.

– Ol jańa qor ashyp, munyń ońaı aqsha tabýdyń joly ekenin túsingen. Keıin aýqymdy josparyn – Irak túrmelerinde ómir boıyna sottalǵan, IGIL quramyna qatysqany úshin jazalanǵan qazaqstandyq áıelderdi bosatyp alatynyn jarııalaǵan. Az ǵana ýaqytta shamamen 50 mıllıon teńge, bálkim odan da kóp qarajat jınap úlgergen. Esep retinde 100-200 dollar kólemindegi tólemderdi kórsetken, ıaǵnı aqshany sol jaqqa joldap jatyrmyn dep kórsetken. Alaıda Syrtqy ister mınıstrligi olardyń qunyn tóleý múmkin emestigin málimdedi. Keıin bul adam alaıaqtyq faktisi boıynsha ustaldy. Jınalǵan qarajat Astana men Almatydan jyljymaıtyn múlik satyp alýǵa, qymbat kólik alýǵa jáne jeke basynyń qajetine jumsalǵan, – dedi AQNIET aqparattyq-nasıhat jáne ońaltý ortalyǵy qoǵamdyq qory dırektorynyń keńesshisi Álim Sháýmetov.

Osyǵan uqsas taǵy bir jaǵdaı Qytaı aýmaǵyndaǵy qazaq musylmandaryna kómek jınaý degen jeleýmen baılanysty bolǵan. Uıymdastyrýshy dinı qysym týraly áserli sózder aıtyp, qarajat jınaǵanymen, ol aqshany jumys istemeı-aq óz otbasyn asyraýǵa jumsaǵan.

– Adamdar kóbine mundaı sózderge ańǵaldyqpen senip qalady. Biraq bul – qoǵamdyq sanany manıpýlıatsııalaý, naqtyraq aıtqanda dinı nanym-senimge áser etý. Munyń kelesi satysy radıkaldanýǵa ákep soǵýy múmkin, – deıdi R. Akbarova.

Zertteýshiler radıkal qurylymdardy qarjylandyratyn adamdardy úsh topqa bóledi:

• Emotsııalyq donorlar — bir sáttik áserge berilip, bir ret az-maz qarajat jiberetin adamdar. Keıin bul áreketin qaıtalamaýy múmkin.
• Júıeli «on paıyz berýshiler» — belgili bir topqa kirip, aı saıyn tabysynyń 10-15 paıyzyn jetekshige tapsyratyndar. Bul kóbine aýyzsha kelisimmen júredi, eshqandaı resmı qujat bolmaıdy.
• Kóleńkeli menedjerler — «ádil ári jarqyn bolashaq» ıdeıasyna shyn senip, turaqty túrde qarjy quıyp otyratyndar.

Radıkal toptar osal adamdardy ádeıi izdep, nysanaǵa alady. Mamandardyń aıtýynsha, úgit-nasıhatqa erip ketý qaýpi joǵary birneshe sanat bar.

— Eń aldymen biz árdaıym jastardy ataımyz. Olar endi ǵana eresek ómirge qadam basyp jatady. Tájirıbesi de, turaqty qarjysy da joq. Keıde úlkenderdiń qysymyn da sezinedi. Munyń bári jas adamnyń tezirek óz ornyn taýyp, ózin tanytýǵa, qoldaý kórsetetin ortany izdeýine sebep bolady. Osyndaı sátte óz rólin úgitshiler atqara bastaıdy. Kelesi sanat – jalǵyzbasty adamdar. Aýyldan qalaǵa kóship kelgender bar, qazir tipti bir podezde turatyn kórshimizdi de tanymaımyz. Al qart adamdarǵa da qoldaý men kútim qajet. Sondaı-aq minez-qulqynda aýytqýy bar, «álemdi ózgertkisi keletin» adamdar da osyndaı yqpalǵa beıim keledi, — deıdi Álı Úkenov.

Sanaly túrde qarjylandyrýdyń sebepteri

Sarapshylar belgili bir maqsatpen qarjy bóletin adamdar arasynda birneshe psıhologııalyq tıpti de atap kórsetedi.

– Bizdiń tájirıbede eń jıi kezdesetini – «kúnádan arylǵysy keletinder». Kóp jaǵdaıda mundaı adamdar dinı qaǵıdalarǵa saı kelmeıtin ómir súrgen – qylmysqa aralasqan, zııandy ádetteri bolǵan nemese ózin aýyr kúnáhar sanaıdy. Radıkaldy top jetekshileri olarǵa «qarjylaı kómek berý – kúnádan arylýdyń eń ońaı joly, osylaısha Alla seni keshiredi» degen oıdy sińiredi. Sondaı-aq «ádiletke ınvestıtsııa salýshylar» bar, olar jarqyn ári ádil bolashaq ornaıdy dep senip, qarjy quıady. Al taǵy bir top – mártebe izdeıtinder. Qarjylyq múmkindigi bar mundaı adamdar jamaǵat ishinde tez bedel jınap, qurmetke ıe bolǵysy keledi, – dep atap ótti Álim Sháýmetov.

Erikti qarjy berýshilerden bólek, psıhologııalyq yqpalǵa túsken adamdar da bar. Olar top múshesi ekenin seziný úshin jáne ortadan shettetilip qalmaý úshin turaqty túrde aqsha berýge májbúr bolady.

Bólek qoldanylatyn tásilderdiń biri — jas, dindar qyzdardyń sezimi men emotsııalyq táýeldiligin paıdalaný. Áýelde olarǵa kóńil bólip, qoldaý kórsetedi, otbasy, rýhanııat pen qamqorlyq jaıynda áńgime aıtady. Birtindep senim ornap, ol adamnyń kózqarasyn qabyldaýǵa, keıin qarjylaı kómek suraýyna ulasady.

Árbir qysym kórsetýdiń artynda — meıli ol qorqynysh, paryz sezimi nemese mahabbat bolsyn, áreketti «rýhanı turǵydan aqtaý» áreketi jatady. Ol úshin dinı mátinder, konteksten julyp alynǵan jekelegen dáıeksózder paıdalanylady.

Adam sanynan aqsha mańyzdyraq: nelikten qarjylandyrýǵa mán beriledi 

Qazirgi ýaqytta radıkaldy qurylymdardyń qyzmetinde jaqtastar sany emes, turaqty qarjylandyrý sheshýshi ról atqarady. Dál osy qarjy olardyń ıdeologııasyn taratýǵa, aqparattyq jeliler qurýǵa jáne jańa adamdardy tartýǵa múmkindik beredi.

Sońǵy eki jylda Qazaqstanda qarjy aǵyndaryn baqylaýdy kúsheıtýge, zańsyz tabysty jylystatý men terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy kúresti qataıtýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq ózgerister boldy. Negizgi sharalar jaýapkershilikti kúsheıtýdi, túpkilikti menshik ıelerimen jumys tártibin naqtylaýdy, qarjy naryǵyn retteıtin organdardyń fýnktsııalaryn jańartýdy jáne FATF-tiń halyqaralyq standarttaryna sáıkestendirýdi qamtıdy.

2026 jyly 12 shildeden bastap qylmystyq tabysty zańdastyrýǵa jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl salasyndaǵy biryńǵaı tsıfrlyq júıege mıkroqarjy uıymdary mindetti túrde qosylady.

Radıkalızmdi qarjylandyrý tek iri kólemdegi qarajat pen kúrdeli shemalardan turmaıdy. Keıde bári eleýsiz kórinetin sheshimderden bastalady: qaıyrymdy iske dep jasalǵan aýdarymnan, kúmán týdyrmaıtyn aqparat kózine sene salýdan nemese suraq qoıylýy tıis jerde únsiz qalýdan. Úlken protsester dál osyndaı áreketterden quralady. Sarapshylar radıkalızmmen kúres tek memleket deńgeıinde emes, ár adamnyń jeke jaýapkershiliginen de bastalatynyn eske salady.

Aıta keteıik, Májilis depýtaty Ermurat Bapı teris dinı nasıhatqa qatysty jaýapkershilikti kúsheıtýdi usynǵan edi.