Psıhıkalyq buzylys sebebimen múgedek sanatyna jatqyzylǵan bala sany nege kóbeıdi
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda psıhıkalyq buzylystarǵa baılanysty alǵash ret múgedektik belgilengen balalar sany bir jylda 38,5 paıyzǵa ósken. Bul balalar arasynda damý buzylystarynyń jıilegenin bildire me, álde olardy anyqtaý múmkindigi jaqsardy ma? 20 qarasha – Dúnıejúzilik balalar kúnine oraı Kazinform tilshisi máseleniń medıtsınalyq jáne áleýmettik qyrlaryn saralap kórdi.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, bıyl 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha elimizde múgedektigi bar 124,6 myń bala esepte tur. Jyldyń toǵyz aıynda 12 416 balaǵa alǵash ret múgedektik belgilengen. Byltyr osy kezeńde olardyń sany 11 593 bolǵan.
Bir jylda balalar arasyndaǵy alǵashqy múgedektiktiń sebepteri de ózgergen. Týa bitken anomalııalardyń úlesi 22,3 paıyzdan 17,4 paıyzǵa, júıke júıesi aýrýlarynyń úlesi 17,2 paıyzdan 14,5 paıyzǵa tómendegen. Al psıhıkalyq buzylystardyń úlesi 32,9 paıyzdan 42,6 paıyzǵa deıin, ıaǵnı 9,7 paıyzdyq tarmaqqa artqan.
Byltyr toǵyz aıda psıhıkalyq buzylystarǵa baılanysty 3 819 balaǵa alǵash ret múgedektik belgilense, bıyl olardyń sany 5 290-ǵa jetken.
Bul ósim bıyl ǵana baıqalyp otyrǵan joq. Mınıstrliktiń buǵan deıin jarııalaǵan deregine súıensek, psıhıkalyq buzylystarǵa baılanysty alǵash ret múgedektik belgilengen balalar sany 2021 jyly 2,2 myń, 2022 jyly 2,8 myń, 2023 jyly 3,6 myń, 2024 jyly 4,4 myń, 2025 jyly 5,5 myń bolǵan. Baıqaǵanymyzdaı, bes jylda kórsetkish 2,5 ese ósken.
Degenmen, bul statıstıka balalar arasynda psıhıkalyq buzylystardyń taralýy da dál osyndaı qarqynmen artqanyn bildirmeıdi. Óıtkeni damýyndaǵy buzylystar burynnan bolǵanymen, múgedektik mártebesi keıin rásimdelgen balalar da bolady. Endeshe, kórsetkishtiń ósýine qandaı jaǵdaılar áser etip otyr?
Psıhıkalyq buzylystar nege jıi anyqtalyp jatyr
QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń shtattan tys bas balalar psıhıatry, joǵary sanatty dáriger Marına Vıhnovskaıanyń aıtýynsha, psıhıkalyq buzylystarǵa baılanysty múgedektik belgilenetin balalardyń arasynda aýtızmi bar jáne zııatkerlik damýynda buzylystary bar balalar basym.
Psıhıatr ósimniń birneshe sebebin atady. Birinshisi – aýtızmi bar balalar sanynyń kóbeıýi, ekinshisi – dıagnostıkanyń jaqsarýy. Qazir pedıatrlar, jalpy praktıka dárigerleri, psıhologter men áleýmettik qyzmetkerler aýtızm belgilerin tanyp, balalardy beıindi mamandarǵa jibere bastady.
– Buryn dárigerler balanyń damýyndaǵy erekshelikter ýaqyt óte kele túzeletinin aıtyp, úsh-tórt jasqa deıin kútýge keńes beretin. Qazir mamandar mundaı belgilerge tez nazar aýdarady. Aýtızmge kúdik týyndasa, balany psıhıatrǵa, nevrologke nemese psıhologııalyq-medıtsınalyq-pedagogıkalyq konsýltatsııaǵa jiberedi, – deıdi Marına Vıhnovskaıa.
Maman ósimniń taǵy bir sebebin ata-analardyń psıhıatrǵa jıi júgine bastaýymen baılanystyrady. Dıagnoz qoıylǵannan keıin balasyna áleýmettik qoldaý alý úshin múgedektik rásimdeýge kelisetin ata-analar da kóbeıgen.
Mundaı ózgeristi erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalarmen jumys isteıtin mamandar da baıqap otyr.
Qazaqstan halyq keńesiniń múshesi, «Mır ravnyh vozmojnosteı» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi, Qazaqstan bochcha federatsııasynyń bas hatshysy Nurgúl Uljekova 2016 jyldan beri osyndaı balalarmen jáne olardyń otbasylarymen jumys istep keledi. Onyń aıtýynsha, sońǵy jyldary qorǵa kómek surap keletin otbasylar kóbeıgen. Olardyń arasynda aýtızm spektriniń buzylystary bar balalar jıi kezdesedi.
– Buryn ata-analardyń basym bóligi balanyń fızıkalyq jaǵdaıyna, qozǵalys múmkindikterine kóbirek nazar aýdarsa, qazir áleýmettik kommýnıkatsııa, qarym-qatynas jasaý, minez-qulyqty retteý, sensorlyq erekshelikter men ózine-ózi qyzmet kórsetý daǵdylaryna qatysty suraqtar jıilep otyr, – deıdi qor jetekshisi.
«Ózi sóılep ketedi»: ata-analar mamanǵa nege kesh júginedi
Qazir balanyń damýyndaǵy buzylystardy erte anyqtaýǵa múmkindik kóp. Soǵan qaramastan balasyn mamanǵa kesh kórsetetin otbasylar kezdesedi.
– Keıde balanyń boıynda belgili bir damý erekshelikteri baıqalǵanymen, ata-anasy birneshe jyl boıy «ózi sóılep ketedi», «qatarlastaryn qýyp jetedi» dep kútedi. Al osy ýaqyt ishinde balanyń qajetti daǵdylaryn qalyptastyrýǵa bolatyn óte mańyzdy damý kezeńi ótip ketýi múmkin, – deıdi Nurgúl Uljekova.
Onyń aıtýynsha, ata-analar balasynyń jasyna saı qalaı damýy kerektigin, qandaı jaǵdaıda mamanǵa júginý qajet ekenin bile bermeıdi.
Marına Vıhnovskaıa aýtızmge tán belgilerdi balanyń kúndelikti áreketinen, ózgelermen qarym-qatynasynan, ortaǵa beıimdelýinen baıqaýǵa bolatynyn aıtady.
– Máselen, bala oıynshyqtaryn únemi bir qatarǵa tizedi, bir qımyldy qaıtalaı beredi. Keıbiri bir taǵamdy ǵana jep, bir kıimdi ǵana kıgisi keledi. Qarym-qatynastaǵy erekshelikter erte jastan baıqalýy múmkin. Mysaly, bala anasy shaqyrǵanda burylady, al basqa adam esimin atasa, eleń etpeıdi. Keı balalar baýyrlarymen oınaýǵa qyzyqpaıdy, kópshilik ortada qınalady, – deıdi psıhıatr.
Dáriger balanyń boıyndaǵy bir ǵana erekshelikke qarap, aýtızm týraly qorytyndy jasaýǵa bolmaıtynyn eskertedi. Máselen, bala kózge tike qaramaǵanymen, jasyna saı damyp, aınalasyndaǵy adamdarmen erkin aralassa, bul aýtızm dıagnozyn qoıýǵa negiz emes.
Ata-analardyń psıhıatrǵa barýyna kedergi keltiretin taǵy bir sebep – balasynyń bolashaǵyna degen alańdaýshylyq.
– Keı ata-ana balasy keıin joǵary oqý ornyna túse almaıdy nemese kólik júrgize almaıdy dep qorqady. Biraq eń aldymen balanyń búgingi jaǵdaıyn oılaý kerek. Onyń qoǵamǵa beıimdelýine, kúndelikti ómirge qajetti daǵdylardy meńgerýine kómektesý mańyzdy. Eshkim ata-anany balasyna múgedektik rásimdeýge májbúrleı almaıdy, – deıdi Marına Vıhnovskaıa.
Balalarǵa qajetti kómek qanshalyqty qoljetimdi
Marına Vıhnovskaıanyń aıtýynsha, Almatyda balalar psıhıatryna qaralý úshin kezek kútýge týra keledi. Kómekke júginetin bala kóp, maman sany jetkiliksiz.
Dıagnoz qoıylǵannan keıin ata-analar balasyn qaı mamanǵa kórsetý kerektigin de bile bermeıdi. Keıbiri psıhıatrdan balasynyń sóıleýin damytýǵa, minez-qulqyn túzetýge kómektesýin kútedi. Alaıda bul – basqa mamandardyń mindeti.
– Psıhıatr dıagnoz qoıady, qajet bolsa em taǵaıyndaıdy, múgedektikti rásimdeýge qajetti qujattardy ázirleıdi. Balanyń jeke ońaltý baǵdarlamasyn jasaýǵa qatysady. Al pedagogıkalyq túzetý jumystaryn arnaıy mamandar júrgizedi, – deıdi Marına Vıhnovskaıa.
Nurgúl Uljekovanyń sózinshe, elimizde tegin túzetý jáne ońaltý qyzmetteri barlyq óńirde birdeı qoljetimdi emes. Іri qalalardaǵy ortalyqtar suranysty tolyq óteı almaı otyr. Aýyldyq jerlerde maman tapshylyǵy tipti ótkir seziledi.
– Bir balaǵa logoped, defektolog, psıholog, arnaıy pedagog, beıimdelgen dene shynyqtyrý mamany jáne basqa da beıindi mamandardyń kómegi qajet bolýy múmkin. Biraq ata-ana olardyń barlyǵyn bir jerden taba almaıdy, – deıdi qor jetekshisi.
Sonyń saldarynan ata-analar balasyna dıagnoz qoıdyrý, qajetti qujattardy jınaý, ońaltý kómegin alý úshin birneshe mekemeniń tabaldyryǵyn attaýǵa májbúr. Osylaısha balanyń damýy úshin asa mańyzdy ýaqyt ótip ketýi múmkin.
Der kezinde kórsetilgen kómek balanyń ómirin qalaı ózgertedi
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, tıimdiligi ǵylymı turǵydan dáleldengen psıhologııalyq-áleýmettik kómek aýtızmi bar adamdardyń ózgelermen qarym-qatynas jasaýyna, ómir sapasyn jaqsartýyna yqpal etedi.
Nurgúl Uljekovanyń aıtýynsha, erte jasta balanyń mıy men júıke júıesi ıkemdi keledi. Bul – jańa daǵdylardy meńgerýge qolaıly kezeń.
– Árıne, erte aralasý barlyq dıagnozdy joıady nemese balanyń damý erekshelikterin tolyqtaı qalypty jaǵdaıǵa keltiredi dep aıtýǵa bolmaıdy. Biraq onyń fýnktsıonaldyq múmkindikterin arttyrýǵa, kommýnıkatsııasyn damytýǵa, qozǵalys daǵdylaryn qalyptastyrýǵa, ózine-ózi qyzmet etýine jáne qoǵamǵa beıimdelýine eleýli yqpal etedi, – deıdi sarapshy.
Balanyń qoǵamǵa beıimdelýine sport ta kómektesedi. Máselen, «Mır ravnyh vozmojnosteı» qoǵamdyq qorynyń «Salamatty bolashaq» jobasy aıasynda elimizdiń 23 qalasynda 1 100-den astam bala men jasóspirim sporttyq-saýyqtyrý sabaqtaryna qatysqan.
Qor jetekshisiniń aıtýynsha, bochcha sportyna alǵash kelgen balalardyń arasynda ózdiginen qozǵala almaıtyn, ózgelermen aralasýǵa qınalatyndary bolǵan. Mamandardyń kómegimen júıeli jattyqqan balalar birtindep óz betinshe sheshim qabyldaýdy, dopty nysanaǵa dál baǵyttaýdy, oıyn erejesin saqtaýdy, komandamen birlesip oınaýdy úırengen.
Búginde olardyń arasynan halyqaralyq jarystarda el namysyn qorǵap júrgen sportshylar shyqqan.
– Bul jerde men úshin eń mańyzdysy – medal ǵana emes. Balanyń ózine degen seniminiń artýy, derbestikke umtylýy, qoǵammen qarym-qatynas ornatýy jáne óziniń de úlken jetistikterge jete alatynyn túsinýi, – deıdi Nurgúl Uljekova.
18 jastan keıin de qoldaý qajet
Damýynda buzylystary bar balalar eseıgende óz betinshe ómir súre ala ma? Bul – kóptegen ata-anany tolǵandyratyn suraq.
Marına Vıhnovskaıanyń aıtýynsha, byltyr jáne bıyl onyń tájirıbesinde júzge jýyq bala kámeletke tolyp, eresekter psıhıatrynyń baqylaýyna ótken. Olardyń arasynda ata-anasynyń kómegine áli de muqtaj adamdar bar.
– Balalar eseıgen saıyn ata-analar psıhıatrǵa qaıta júginedi. Óıtkeni 18 jastan keıin olardyń qoǵamǵa beıimdelýi, áskerı qyzmetke qatysty jáne basqa da áleýmettik máseleleri týyndaıdy. Óz tájirıbemizden olardyń birqatary ata-anasynyń kómegi men baqylaýyna muqtaj ekenin kórip otyrmyz, – deıdi psıhıatr.
Kámeletke tolǵannan keıin adamnyń qoldaýǵa degen qajettiligi joıylmaıdy. Kerisinshe, bilimin jalǵastyrý, eńbek etý, kúndelikti turmysyn uıymdastyrý sekildi máseleler aldyńǵy orynǵa shyǵady.
Sondyqtan balany erte jastan ózine-ózi qyzmet etýge, ózgelermen aralasýǵa, óz betinshe sheshim qabyldaýǵa úıretýdiń mańyzy zor. Búgin meńgergen daǵdylary onyń erteń múmkindiginshe derbes ómir súrýine kómektesedi.
Qazaqstanda 20 jańa ońaltý bólimin ashý kózdelgen
Elimizde balalardyń damýyndaǵy buzylystardy erte anyqtap, qajetti kómekti der kezinde kórsetý úshin jańa ortalyqtar ashylyp jatyr.
Buǵan deıin Densaýlyq saqtaý mınıstri Aqmaral Álnazarova sońǵy bir jylda medıtsınalyq-sanıtarııalyq alǵashqy kómek uıymdarynyń janynan 440-tan astam damý jáne erte aralasý ortalyǵy ashylǵanyn aıtqan edi.
Endi psıhıkalyq densaýlyq ortalyqtarynda ońaltý qyzmetterin keńeıtý kózdelip otyr.
– Psıhıkalyq densaýlyq salasyn damytý josparyna sáıkes elimizdegi 20 psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynyń árqaısysynda medıtsınalyq-áleýmettik ońaltý bólimin ashý qarastyrylǵan. Emhanalar janynan osyndaı shaǵyn bólimder ashý josparlanyp otyr. Onda psıhologter, defektologter, balalardyń sensorlyq jáne qımyl-qozǵalys buzylystaryn túzetý boıynsha arnaıy daıarlyqtan ótken mamandar jumys isteıdi, – deıdi Marına Vıhnovskaıa.
Mamannyń aıtýynsha, atalǵan jospar Úkimettiń qaraýyna jiberilgen.
Nurgúl Uljekova jańa ortalyqtar ashýmen shektelmeı, olardy bilikti mamandarmen qamtamasyz etý qajet dep sanaıdy. Sarapshy shalǵaı eldi mekenderdegi balalarǵa kómek kórsetý úshin erte aralasý kabınetterin ashýdy, kóshpeli mamandardyń jumysyn uıymdastyrýdy usynady.
«Balanyń taǵdyry dıagnozymen shektelmeýi kerek»
Sarapshynyń pikirinshe, balany ońaltý medıtsınalyq kómekpen shektelmeýge tıis. Onyń qabileti men qajettiligine qaraı bilim alýyna, túrli daǵdylardy meńgerýine, sportpen aınalysýyna jaǵdaı jasaý mańyzdy.
– Meniń usynysym – jeke abılıtatsııalaý jáne ońaltý baǵdarlamasynyń áleýmettik ońaltý bólimine «Dene shynyqtyrý-saýyqtyrý sabaqtary jáne sportpen shuǵyldaný» baǵytyn engizý. Bul sportty qosymsha múmkindik emes, balanyń áleýmettik beıimdelýi men ómir sapasyn jaqsartýdyń mańyzdy quraly retinde qarastyrýǵa múmkindik beredi, – deıdi qor jetekshisi.
Balamen jumys isteıtin mamandardyń kómegi ata-analarǵa da qajet. Nurgúl Uljekova olarǵa psıhologııalyq qoldaý kórsetip, balasynyń daǵdylaryn úı jaǵdaıynda damytý joldaryn úıretý mańyzdy ekenin aıtady. Osy baǵytta tájirıbe jınaqtaǵan úkimettik emes uıymdardy memlekettik baǵdarlamalarǵa tartýdy usynady.
– Balanyń taǵdyry onyń dıagnozymen nemese múgedektik mártebesimen shektelmeýi kerek. Biz ár balanyń áleýetin ashýǵa, onyń qoǵamda óz ornyn tabýyna jáne múmkindiginshe derbes ómir súrýine jaǵdaı jasaýymyz qajet, – deıdi Nurgúl Uljekova.
Balalar arasyndaǵy múgedektik kórsetkishiniń ósýi densaýlyq saqtaý, bilim berý men áleýmettik qorǵaý salalarynyń birlesip jumys isteýin talap etedi. Óıtkeni dıagnoz qoıý – balaǵa kómek kórsetýdiń alǵashqy qadamy ǵana.
Sondyqtan múgedektik kórsetkishin saralaǵanda qansha balanyń qajetti kómek alyp júrgenine, maman qabyldaýyn qansha ýaqyt kútetinine, ońaltýdyń nátıjesine nazar aýdarǵan jón. Óıtkeni balalardy qoldaý júıesiniń túpki maqsaty – ár balanyń óz qabiletin damytýyna, qoǵamda óz ornyn taýyp, múmkindiginshe derbes ómir súrýine jaǵdaı jasaý.
Aıta keteıik, buǵan deıin aýtızmi bar balanyń damýyna ne kómektesetinin jazǵan edik.