Prokýrordyń, tergeý jáne anyqtaý organdarynyń is-áreketteri (áreketsizdigi) men sheshimderine jasalǵan shaǵymdardy sottardyń qaraýy týraly

***

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń Normatıvtik qaýlysy

Prokýrordyń, tergeý jáne anyqtaý organdarynyń  is-áreketteri (áreketsizdigi)   men sheshimderine jasalǵan shaǵymdardy  sottardyń qaraýy týraly (QІJK-niń 109-baby)

Qylmystyq ister boıynsha sotqa deıingi is júrgizý barysynda jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin sot arqyly qorǵaýdy qamtamasyz etý, sondaı-aq prokýrordyń, tergeý jáne anyqtaý organdarynyń is-áreketteri (áreketsizdigi) men sheshimderine jasalǵan shaǵymdardy qaraý boıynsha birkelki sot praktıkasyn qalyptastyrý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy
qaýly etedi:
1. Prokýrordyń, tergeý jáne anyqtaý organdarynyń qylmystyq ister boıynsha sotqa deıingi is júrgizý satysynda júzege asyrylatyn is-áreketterine (áreketsizdigine), sondaı-aq qabyldaǵan sheshimderine keltirilgen shaǵymdardy sottardyń qaraýy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń 13-babynyń ekinshi tarmaǵynda, 76-baby­nyń birinshi tarmaǵynda jáne Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń (budan ári - QІJK) 12-babynda bekitilgen árkimniń sot arqyly qorǵalý quqyǵyn iske asyrýdy qamtamasyz etý tásilderiniń biri bolyp tabylady, sondyqtan sot­tar sot tóreligine qol jetkizýdi, sotqa shaǵymmen júginý negizderin kózdeıtin jáne olar­dy qaraý tártibin retteıtin zań normalaryn durys qoldanýdy qamtamasyz etýge tıis.
2. Prokýrordyń, tergeý jáne anyqtaý organdarynyń is-áreketteri (áreketsizdigi) jáne sheshimderi jeke quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı áser etken jeke tulǵalar (Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary, sheteldikter, azamattyǵy joq adamdar), sondaı-aq uıymdar, eger kórsetilgen aktilermen olardyń zańdy múddelerine áser etse, sotqa shaǵymmen júginýge quqyly. Tulǵalardyń QІJK-niń 109-babynda kózdelgen tártippen sotqa shaǵymmen júginý quqyǵyn tekserý kezinde «Qylmystyq sot isin júrgizýde adamnyń jáne azamattyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn sottyń qorǵaýy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2010 jylǵy 25 maýsymdaǵy № 4 normatıvtik qaýlysynyń 4-tarmaǵyn sottardyń basshylyqqa alǵany jón.
3. Tulǵa óz qalaýymen tikeleı sotqa shaǵymmen júginýge, ne tıisti prokýrorǵa shaǵymmen júgingennen keıin onyń sheshimimen kelispegen nemese odan zańda belgilengen merzimde shaǵymyna jaýap ala almaǵan jaǵdaıda júginýge quqyly.
4. QІJK-niń 109-babynyń birinshi bóliginde kórsetilgen is-áreketter (áreketsizdik) pen sheshimder sot tártibimen shaǵymdanýǵa jatady.
Olardyń zańdylyǵyn tekserýdi sot talqylaýy kezeńine deıin keıinge qaldyrý adamnyń jáne azamattyń nuqsan keltirilgen quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýdi qıyndatqan nemese onyń múmkindigin joqqa shyǵarǵan jaǵdaılarda, QІJK-niń 109-babynyń tártibimen sotqa shaǵymdalýy múmkin ózge is-áreketterge (áreketsizdikke) jáne sheshimderge «Qylmystyq sot isin júrgizýde adamnyń jáne azamattyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn sottyń qorǵaýy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2010 jylǵy 25 maýsymdaǵy № 4 normatıvtik qaýlysynyń  2-3-tarmaqtarynda atalǵan is-áreketter (áreketsizdik) men sheshimderdi jatqyzǵan jón.
Sottar sot talqylaýy satysynda adamnyń nuqsan keltirilgen quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýdiń qıyndyǵy jáne onyń múmkin emestigi týraly máseleni sheshýi kezinde qajetti tergeý jáne olardy is júrgizý áreketterin júrgizýdi keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn, sondaı-aq isti sot talqylaýy satysynda júrgizýdiń (qaıtalaýdyń, ornyn toltyrýdyń) is júrgizýshilik múmkindigi joǵalatynyn nazarǵa alǵandary jón.
Atap aıtqanda, aryz berýshiniń is júrgizý quqyqtaryn shekteýmen nemese ózge de kemsitýmen (mysaly, qorǵaýshynyń, aýdarmashynyń, zańdy ókildiń bolmaýy), onyń qaýipsizdigimen, keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn is-áreketterdi (qujattardy, zattardy alyp qoıý, olardy tekserý, taný men kýálandyrý, saraptama júrgizý úshin obektilerdi saqtaý) jasaýǵa bolmaıtyndyǵymen, tabý, dáleldemelerdi bekitý jáne keıinnen isti sot talqylaýyna berý kezinde olardyń jaramdylyǵyn jáne nanymdylyǵyn baǵalaý múmkindikterin joǵaltý qaýpimen ushtasqan, ne olardy dereý joımaý is boıynsha is júrgizýdi zańsyz dep tanýǵa, al jınalǵan materıaldardyń dáleldeý kúshiniń bolmaýyna ákep soǵatyn is-áreketterdi isti sot talqylaýy satysyna deıin is-áreketter (áreket­sizdik) men sheshimderdiń zańdylyǵyn tekserýdi keıinge qaldyrǵan kezde adamnyń jáne azamattyń nuqsan keltirilgen quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýdi qıyn­datatyn nemese onyń múmkindigin joqqa shyǵaratyn buzýshylyqtar dep tanyǵan jón.
5. Zańda ózge tártippen shaǵymdaný kózdelgen is júrgizýshilik áreketter (áreket­sizdik) men sheshimderdiń kúshin joıý týraly shaǵymdar, atap aıtqanda, dáleldemelerdi jaramsyz dep taný týraly, aıyptaýdyń durys tujyrymdalmaýy týraly ne onyń dáleldenbegendigi týraly, áreketti saralaý kezinde zańnyń durys qoldanylmaǵany týraly, sot sanktsııalaǵan bultartpaý sharasyn ózgertý týraly ótinishter kórsetilgen shaǵymdar, sondaı-aq prokýrordyń sottalǵandardy Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq-atqarý kodeksiniń 169-babyna sáıkes jazadan shartty túrde merziminen buryn bosatý týraly nemese jazany basqa jeńilirek jazaǵa aýystyrý týraly másele boıynsha shyǵarǵan sheshimderine, sot aktileriniń zańsyzdyǵy týraly shaǵymdar jáne basqalar QІJK-niń 109-babynda kózdelgen tártippen qaraýǵa jatpaıdy.
6. Shaǵymdar sotqa QІJK-niń 109-babynyń besinshi bóliginde kórsetilgen merzim saqtala otyryp, qylmystyq is boıynsha barlyq anyqtaý nemese aldyn ala tergeý júrgizý barysynda, sonyń ishinde aıyptalýshyny sotqa berý satysynda berilýi múmkin, osy merzim adamǵa tıisti is-áreketter (áreketsizdikter), sheshimder týraly belgili bolǵan sátten bastap esepteledi.
Tıisti prokýrorǵa shaǵymmen júgingennen keıin tulǵa prokýrordyń jaýabymen tanysqan kúnnen bastap on bes táýliktiń ishinde, eger osy ýaqytta prokýrordan jaýap almasa, ne sol merzimde sotqa osyndaı shaǵymmen júginýge quqyly.
Sotqa shaǵym berý úshin ótip ketken merzim múddeli tulǵanyń ótinishi boıynsha QІJK-niń 56-babynda kózdelgen jalpy erejeler boıynsha qalpyna keltirilýi múmkin.
Qylmystyq is sotqa jiberilgennen keıin kelip túsken prokýrordyń, anyqtaý, tergeý organdarynyń is-áreketteriniń (áreketsizdiginiń), sheshimderiniń zańsyzdyǵy týraly shaǵymdardyń QІJK-niń 284-babynyń 3-bóligine sáıkes qaralýyn sot qylmystyq isti máni boıynsha qaraý kezinde júzege asyrady.
7. Sotqa joldanatyn shaǵym jazbasha túrde jazylady, onda aryz berýshi men óz múddesi úshin shaǵym berilip otyrǵan adamnyń tegi, aty, ákesiniń aty, olardyń mekenjaıy men baılanys telefondary, organnyń ataýy men ornalasqan jeri, shaǵym jasalyp otyrǵan is-áreketti (áreketsizdikti) jasaǵan, sheshim qabyldaǵan laýazymdy adam kórsetiledi. Shaǵymda qashan, kim (qandaı organ nemese onyń laýazymdy adamy) jáne qandaı is júrgizýshilik is-áreketter (áreketsizdikter) jasalǵany, qandaı sheshim qabyldan­ǵany kórsetilýge tıis. Bul rette shaǵymda zańnyń qandaı normalary buzylǵanyn, osylardyń aryz berýshiniń quqyqtary men zańdy múddelerine qalaı áser etkendigin, sondaı-aq aryz berýshiniń ótinishiniń mánin kórsetý qajet. Sonymen birge sotqa júgin­genge deıin shaǵymda kórsetilgen is-áreketterdiń (áreketsizdiktiń), sheshimder­diń proký­rorǵa shaǵymdalǵan-shaǵymdalmaǵanyn, jaýaptyń qashan alynǵanyn (ne alynbaǵanyn), prokýrordyń jaýabynyń mánin jáne olarmen kelispeıtindigi týraly ýájderdi kórsetý qajet.
Shaǵymǵa ony bergen adam qol qoıady. Shaǵymǵa onyń kóshirmeleri (prokýrorǵa jáne is-áreketterine (áreketsizdigine), sheshimderine shaǵym jasalǵan adamdarǵa tapsyrý úshin); shaǵymdalyp otyrǵan is júrgizýshilik aktiniń kóshirmesi; aryz berýshiniń pikiri boıynsha shaǵymdaǵy ýájderdi rastaıtyn materıaldar; prokýrordyń shaǵymdy qanaǵattandyrýsyz qaldyrý týraly jaýaby; prokýrorǵa joldanyp, jaýap alynbaǵan shaǵymnyń kóshirmesi; shaǵym bergen adamnyń ókiliniń quqyǵyn rastaıtyn qujattar qosa berilýge tıis.
Kelip túsken shaǵymda jáne oǵan qosa berilgen materıaldarda qajetti málimetter bolmaǵan kezde, sýdıa shaǵymdy qabyldaýdan bas tartpastan jáne ony qaraýsyz keri qaıtarmastan, aryz berýshiden nemese ózge de tulǵalar men organdardan olardy talap etedi jáne olardy usyný merzimin belgileıdi. Aryz ıesi nusqaýlardy oryndamaǵan jaǵdaıda sýdıa óz qaýlysymen shaǵymdardy óndiriske qabyldaýdan bas tartady jáne ony ıesine qaıtarady.
8. Aryz berýshi sot otyrysy bastalǵanǵa deıin ne sýdıa keńesý bólmesine ketkenge deıin berilgen shaǵymdy jeke ózi nemese óziniń ókili arqyly keri qaıtaryp alýǵa quqyly. Ókilder sotqa berilgen shaǵymdy tek ózderi múddesin bildirip otyrǵan adamnyń kelisimimen ǵana keri qaıtaryp ala alady. Shaǵymdy qaıtaryp alý is júrgizýshilik áreketter (áreketsizdik) men sheshimderge shaǵym berý úshin QІJK-niń 109-babynyń 5-bóliginde belgilengen merzimderdiń ishinde is boıynsha anyqtaý nemese aldyn ala tergeý aıaqtalǵanǵa deıin sotqa ony qaıtadan berýge kedergi bolmaıdy.
Zań anyqtaý, aldyn ala tergeý organdarynyń, prokýrordyń is-áreketteri (áreketsizdigi) men sheshimderine sotta qylmystyq isti qaraý kezeńinde de shaǵym berýge tyıym salmaıdy. Mundaı jaǵdaılarda sot shaǵymdy sot isin júrgizýdiń zańdylyǵy jáne is-áreketterdi (áreketsizdikti), sheshimderdi shaǵymdaýdyń nátıjesinde alynǵan dáleldemelerdiń jaramdylyǵyn tekserý turǵysynan qaraıdy jáne qaralyp jatqan is boıynsha dáleldemelerdi baǵalaý kezinde tıisti sheshim qabyldaıdy.
9. Aryz berýshiniń shaǵymdy QІJK-niń 109-babynyń tártibimen sotta qaraý úshin berýi jáne ony sottyń qaraýy is boıynsha is júrgizýdi toqtata turýǵa, sonyń ishinde jáne shaǵym jasalatyn is-áreketti jalǵastyrmaýǵa jáne shaǵym jasalatyn sheshimdi oryndamaýǵa ákep soqpaıdy.
10. Azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qozǵaıtyn is júrgizýshilik áreketterdi jasaý kezinde zańnyń buzylýy jónindegi shaǵymdardy aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottar qaraıdy. Shaǵymdardyń sotta qaralýy is-áreketterine shaǵym jasalyp otyrǵan tıisti anyqtaý nemese aldyn ala tergeý organynyń ornalasqan jeri boıynsha, al prokýrordyń shaǵymdy qanaǵattandyrýdan bas tartýyn nemese odan shaǵymǵa jaýap almaýdy shaǵymdaý kezinde - tıisti prokýratýranyń ornalasqan jeri boıynsha aıqyndalady. Eger óńirde jergilikti aýdandyq jáne mamandandyrylǵan sottar jumys istese, onda shaǵym, eger ol tıisti mamandandyrylǵan sottyń qaraýyna jatpaǵan jaǵdaıda ǵana aýdandyq sotta qaraýǵa jatady.
Eger sýdıa shaǵymdy alǵan kezde shaǵymnyń osy sotta qaralýǵa jatpaıtynyn anyqtasa, ol shaǵymdy sottylyǵy boıynsha basqa sotqa jiberý týraly dereý qaýly shyǵarýǵa tıis.
11. Zańǵa sáıkes osy is júrgizýshilik is-áreketke (áreketsizdikke), sheshimge shaǵym berý quqyǵy joq adamdar shaǵym bergen, ne QІJK-niń 109-babynda kózdelgen tártippen qaralmaıtyn is-áreketter (áreketsizdik) men sheshimderge shaǵym berilgen nemese shaǵym berý merzimi ótken jáne ony qalpyna keltirý týraly ótinish bolmaǵan jaǵdaılarda, sondaı-aq aryz berýshiden sot otyrysy bastalǵanǵa deıin shaǵymdy keri qaıtarý týraly aryz túsken kezde sýdıa shaǵymdardy qaraýsyz qaldyrý týraly dáleldi qaýly shyǵarady.
12. Shaǵymdy óz óndirisine qabyldaý jáne ony is júrgizip máni boıynsha qaraý úshin sot otyrysyn taǵaıyndaý sýdıanyń qaýlysymen resimdeledi, onda shaǵymdy qaraý ýaqyty men orny týraly, bul týraly aryz berýshige, prokýrorǵa, sondaı-aq is-áreketine (áreketsizdigine) jáne sheshimine shaǵym jasalǵan anyqtaýshyǵa, tergeýshige habardar etilgeni týraly kórsetilýge tıis.
Shaǵymdardy qaraý kezinde sot otyrysyna kýálar, sarapshylar, mamandar jáne basqa da adamdar retinde jaýap alý úshin ózge adamdardy shaqyrýǵa zańmen tyıym salynbaıdy. Qajet kezde sýdıa anyqtaý, tergeý organynyń, prokýrordyń shaǵymdalǵan is-áreketterge (áreketsizdikke), sheshimderge qatysty tıisti materıaldardy usynýyn qaýlyda mindetteı alady. Sýdıanyń atalǵan talaby úsh táýlikten aspaıtyn merzimde múltiksiz jáne der kezinde oryndalýǵa jatady.
13. Sýdıa shaǵymdy prokýrordyń, aryz berýshiniń, onyń qorǵaýshysynyń, ókilderi­niń, eger olar qylmystyq iske qatyssa, shaǵymdalǵan is-áreketpen (áreketsizdikpen), sheshimmen múddeleri tikeleı qozǵalǵan ózge de adamdardyń qatysýymen jabyq otyrysta jeke-dara qaraıdy. Atalǵan adamdardyń sot otyrysyna kelmeýi shaǵymdy qaraýǵa kedergi bolmaıdy, alaıda sýdıa olardyń sot otyrysyna qatysýyn qajet dep tanı alady jáne olardy kelýge, sondaı-aq tıisti materıaldardy usynýǵa mindetteı alady.
Shaǵym jasalǵan is-áreketter men sheshimderdiń zańdylyǵy prokýrordyń, tergeý jáne anyqtaý organdarynyń is-áreketterine (áreketsizdigine) jáne sheshimderine shaǵymdardy qaraý kezinde dáleldeý nysanasy bolyp tabylady.
Shaǵym ıesi dáleldeý sýbektileri bolyp tabylady, ol daýlanyp otyrǵan is-áreket­pen (áreketsizdikpen) nemese sheshimmen onyń jeke quqyqtary men zańdy múddeleriniń buzylǵanyn jáne is-áreketine (áreketsizdigine) jáne sheshimine shaǵym berilip otyrǵan organnyń (laýazymdy adamnyń) is-áreketiniń zańsyzdyǵyn dáleldeýge tıis. Prokýror, tergeý, anyqtaý organy aryz berýshi daýlap otyrǵan is-áreketter (áreketsizdik) men sheshimder jasalǵan kezde zańnyń barlyq talaby saqtalǵanyn dáleldeýge tıis.
«Sot otyrysynyń hattamasy jóninde qylmystyq is júrgizý zańdarynyń normalaryn qoldaný týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń 2005 jylǵy 23 jeltoqsandaǵy № 11 normatıvtik qaýlysynyń  5-tarmaǵyna sáıkes, QІJK-niń 109-babynda kózdelgen tártippen shaǵymdardy qaraý kezinde sot otyrysynyń hattamasyn júrgizý mindetti.
Prokýrordyń, tergeý jáne anyqtaý organdarynyń sheshimderine jáne is-áreketterine (áreketsizdigine) shaǵymdy qaraǵan sýdıa QІJK-niń 90-babynyń birinshi bóliginiń ekinshi tarmaǵyna sáıkes, birinshi, apellıatsııalyq, kassatsııalyq jáne qadaǵalaý satylaryndaǵy sottarda qylmystyq isti qaraýǵa qatysa almaıdy.
14. Sot otyrysynyń daıyndyq bóliginde tóraǵalyq etýshi tıisti shaǵymdy qaraý boıynsha sot otyrysynyń bastalǵany týraly habarlaı kelip, otyrysqa qatysýshy aryz berýshige, onyń qorǵaýshysyna jáne ókiline, prokýrorǵa olardyń qarsylyq bildirý quqyǵy men shaǵymdardy qaraý boıynsha is júrgizilýine baılanysty olardyń ózge de is júrgizýshilik quqyqtary men mindetterin túsindirýge, sondaı-aq olarda ótinishtiń bar-joǵyn anyqtaýǵa, eger ótinishter málimdelse, olardy qaraýǵa, odan keıin aryz berýshiden onyń shaǵymdy qoldaıtynyn anyqtaýǵa tıis.
Shaǵymdardy qaraý shaǵym berilip otyrǵan is-áreketti (áreketsizdikti), sheshimdi tekserý, shaǵym jasalǵan is-árekettiń (áreketsizdiktiń), sheshimniń zańǵa sáıkestigin zerdeleý maqsatynda aryz berýshini, ózge de tulǵalardy tyńdaýdan, shaǵymdaǵy, shaǵymǵa qosa tirkelgen materıaldardaǵy jáne taraptar qosymsha usynǵan nemese sot talap etken materıaldardaǵy dálelderdi zertteýden turady.
Shaǵymdardy qaraý kezinde sýdıa shaǵymdaǵy ýájderdiń sheginen shyqpaýǵa tıis, sondyqtan aryz berýshi, prokýror usynǵan nemese sottyń ózi talap etken materıaldardy shaǵym boıynsha durys sheshim qabyldaý úshin qajet bolatyndaı kólemde zertteýge quqyly.
15. Qylmystar týraly aryzdardy nemese habarlamalardy qabyldaýdan bas tartýǵa shaǵymdardy qaraý kezinde sot aryz berýshiniń habarlamany qashan jáne qaı organǵa jibergenin, qandaı sebeptermen habarlamanyń qabyldanbaǵanyn tekserýge tıis. Osyndaı shaǵymdar boıynsha sheshim qabyldaý kezinde sot qylmystardy jasaý týraly habarlamanyń QІJK-niń 183-babynyń birinshi bóliginiń talaptaryna sáıkes mindetti túrde qabyldaýǵa, tirkelýge jáne qaralýǵa jatatynyn nazarǵa alǵany jón.
Jeke aıyptaý tártibimen qylmystyq izge túsý týraly aryzdy qabyldaýdan bas tartý týraly sot qaýlysy QІJK-niń 403-babyna sáıkes joǵary turǵan sotqa shaǵymdanýǵa jatady.
16. Eger shaǵymda qylmystardyń jasalýy týraly aryzdardy nemese habarlamalardy qaraý kezinde zańdy buzý týraly kórsetilse, sot qylmystyq izge túsý organdarynyń QІJK-niń tıisinshe 186, 187, 188-baptarynda kózdelgen talaptardy saqtaǵan-saqtama­ǵanyn, sondaı-aq qylmystyq izge túsý organdary qylmystar týraly habarlamalar jóninde sheshim qabyldaý úshin tekserý áreketterin júrgizýge quqyly bolatyn QІJK-niń 184-babynda kórsetilgen merzimderdiń sotqa shaǵym berilgen sátte aıaqtalǵan-aıaqtal­maǵanyn tekserýi qajet. Qylmys týraly aryz boıynsha túpkilikti sheshim qabyldanbaı turyp, kórsetilgen merzimder aıaqtalǵanǵa deıin sotqa berilgen shaǵym, qylmys týraly aryzdy, habarlamany tergeýge deıin tekserý satysynda júzege asyrylǵan (tekserip qaraý, alý, zattar men qujattardy alý, tekserý, saraptama júrgizý) is-áreketterge (áreketsizdikke), sheshimderge shaǵymdardy qospaǵanda, qaraýsyz qaldyrylýǵa jatady.
17. Sottar qylmystyq izge túsý organynyń QІJK-niń 185-baby birinshi bóliginiń úshinshi tarmaǵyna sáıkes shyǵarylǵan sheshimine shaǵymdardy qaraý kezinde QІJK-niń 188-babynda kózdelgen jaǵdaılarda ǵana qylmystar týraly habarlamany tergelýge nemese sotta qaralýǵa jatatyndyǵy boıynsha berýge jol beriletindigin eskerýi kerek. Qylmys týraly habarlamany zańda kózdelmegen basqa da negizder boıynsha tergelýine nemese sotta qaralýyna qaraı jiberý týraly sheshim zańsyz dep tanylýǵa jatady.
18. Tulǵalar qylmystyq isti qozǵaý týraly qaýlyǵa shaǵym bergen kezde sot qylmystyq isti qozǵaý úshin QІJK-niń 177-babynda kózdelgen sebepter men negizderdiń bar-joǵyn, qylmys belgilerin kórsetetin derekterdiń bolýy qylmystyq isti qozǵaý úshin jetkilikti bolyp tabylatyndyǵyn, QІJK-niń 37-babynda kórsetilgen, is boıynsha is júrgizýdi boldyrmaıtyn mán-jaılardyń bar-joǵyn tekserýi qajet. Sonymen qatar sot qylmystyq isti qozǵaý týraly sheshim qabyldaý kezinde zańda kózdelgen, sonyń ishinde QІJK-niń 33-35-baptarymen jáne 53-taraýymen kózdelgen isti qozǵaýdyń is júrgizýshilik tártibiniń saqtalǵanyna kóz jetkizýi kerek. Atap aıtqanda, sot qylmystyq isti tıisti laýazymdy adamnyń qozǵaǵanyn, QІJK-niń 89-babyna sáıkes, anyqtaýshyǵa, tergeýshige, prokýrorǵa qarsylyq bildirý negizderiniń bar-joǵyn, sondaı-aq qylmystyq isti qozǵaý týraly qaýlynyń nysany men mazmuny boıynsha QІJK-niń 186-babynyń ekinshi bóliginde kórsetilgen talaptarǵa sáıkestigin tekserýge tıis. Qylmystyq izge túsýdi júzege asyrmaýǵa múmkindik beretin, QІJK-niń 38-babynda kórsetilgen negizder bolǵan kezde, tulǵa protseske qatysýshylardyń osy atalǵan mán-jaılarǵa baılanysty bergen ótinimderi boıynsha is júrgizý sheshimin shyǵarmaǵan anyqtaý organynyń, tergeýshiniń, prokýrordyń áreketsizdigine sotqa shaǵym berýge quqyly.
Atalǵan shaǵymdardy tekserý kezinde sot QІJK-ge sáıkes qylmystyq isti máni boıynsha sheshý kezinde sot qaraýynyń nysanasy bola alatyn máselelerdi aldyn ala sheshpeýge tıis.
19. Sot qylmystyq isti toqtatý nemese qysqartý týraly qaýlyǵa shaǵymdy qaraý kezinde, istegi dáleldemelerge baǵa bermeı, aryzdanýshy shaǵymda kórsetken barlyq mán-jaılardy anyqtaýshynyń, tergeýshiniń, prokýrordyń teksergenin jáne eskergenin, sondaı-aq bul mán-jaılardyń is júrgizýdi toqtatý nemese qysqartý týraly sheshiminiń zańdylyǵyna áser etý múmkindigin anyqtaýǵa tıis. Bul rette sot kinániń dáleldengeni nemese dáleldenbegeni týraly, jınaqtalǵan materıaldardyń jaramdylyǵy nemese jaramsyzdyǵy týraly tujyrym jasamaı, isti qysqartý ne is boıynsha is júrgizýdi toqtatý úshin materıaldyq-quqyqtyq jáne is júrgizýshilik negizderdiń bar-joǵyn tekserýge tıis.
20. Sot otyrysyna qatysýshylardyń shaǵymnyń máni boıynsha túsindirmelerin tyńdaǵannan keıin jáne materıaldardy zerttegennen keıin sýdıa keńesý bólmesinde QІJK-niń 109-babynyń tórtinshi bóliginde kórsetilgen sheshimderdiń birin qabyldaıdy, bul týraly dáleldi qaýly shyǵarady.
Bul rette, eger sýdıanyń shaǵymdy qaraýǵa baılanysty materıaldardy usyný týraly talabyn tıisti organdar oryndamasa, sýdıa shaǵymdy olar joq kezde qaraıdy jáne eger qolda bar materıaldar shaǵymnyń ýájderin joqqa shyǵarmasa, shaǵymdy qanaǵattandyrý týraly qaýly shyǵarady.
21. Eger qylmystyq izge túsý organy qylmystyq isti qozǵaý týraly, isti qysqartý týraly, is boıynsha is júrgizýdi toqtatý týraly nemese ózge sheshim qabyldaǵan kezde zań talaptary saqtalsa, shaǵymdalǵan qaýlyny tek formaldy negizder boıynsha (mysaly, qabyldanǵan sheshim týraly múddeli tulǵalarǵa habarlanbasa, tıisti tulǵalar jábir­lenýshi nemese azamattyq talapkerler bolyp tanylmasa ne atalǵan tulǵalarǵa olar­dyń is júrgizý quqyqtary men mindetteri túsindirilmese) zańsyz dep tanýǵa bolmaıdy.
Eger sot otyrysynda qabyldanǵan sheshimderdiń is júrgizýshilik nysandaryn eleýli buzýdyń rastalýy nátıjesinde (mysaly, isti aqtaý negizderi boıynsha qysqartý týraly qaýlyǵa adamnyń kináliligine kúmán keltiretin tujyrymdamalar engizilgen kezde) nemese sot ózge de tásilmen aryzdanýshynyń quqyqtaryna, bostandyqtaryna, zańdy múddesine nuqsan keltirildi dep tanysa, bul is júrgizýshilik aktilerdi zańsyz dep tanýǵa ákep soqtyrýy múmkin.
22. Sot shaǵymdy QІJK-niń 109-babynyń segizinshi bóligine sáıkes negizdi dep tapqan kezde, shaǵymdalyp otyrǵan is júrgizý áreketiniń (áreketsizdiktiń) nemese sheshimniń zańsyzdyǵy jáne onyń kúshin joıý týraly qaýly shyǵarady ne óziniń qaýlysymen tıisti laýazymdy adamdardy, prokýrordy qylmystyq is boıynsha is júrgizý kezinde jol berilgen azamattyń nemese uıymnyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin buzýdy joıýǵa mindetteı alady.
Eger sot otyrysynda shaǵymdalyp otyrǵan is júrgizý áreketin (áreketsizdikti) nemese sheshimdi zańsyz dep taný úshin negizder anyqtalmasa sot shaǵymdy qanaǵattandyrýdan bas tartý týraly qaýly shyǵarady.
23. Prokýrordyń aryz berýshi sotqa shaǵymmen júgingennen keıin shaǵymdalǵan sheshimniń kúshin joıý týraly qabyldanǵan sheshimi aryz berýshiniń shaǵymyn qanaǵattandyrýdan bas tartý úshin negiz bolyp tabylmaıdy. Sot mundaı jaǵdaılarda shaǵymdalǵan sheshimdi ol qabyldanǵan sátten bastap prokýror kúshin joıǵanǵa deıingi kezeńde zańsyz dep taný týraly qaýly shyǵarady.
Prokýrordyń prokýrorlyq qadaǵalaýdy júzege asyrý barysynda istiń barlyq mán-jaıynyń tolyq anyqtalmaýyna ne zańnyń ózge talaptarynyń saqtalmaýyna baılanysty tergeýshiniń nemese anyqtaýshynyń qylmystyq is qozǵaýdan bas tartý týraly, isti qysqartý týraly qaýlysynyń kúshin joıý týraly shyǵarǵan qaýlysy aldyn ala tergeý men anyqtaýdyń zańdylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵandyqtan zańsyz dep tanylýǵa tıis emes. Atalǵan qaýlylardy shyǵarý kezinde jol berilgen aryz berýshiniń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, zańdy múddelerin buzý joıylýǵa tıis.
24. Aryz berýshi shaǵymmen prokýrorǵa júgingennen keıin prokýrordan jaýap alynbaǵany jáne shaǵymdy bergen sátten bastap 15 táýlik merzimniń ótpegeni ne aryz berýshi sotqa júginý úshin QІJK-niń 109-babynyń besinshi bóligimen belgilengen merzimdi ótkizip alǵany sot otyrysynda anyqtalsa, sýdıa tıisti negizdemelerdi kórsetip, aryzdy qaramaı keri qaıtarý týraly qaýly shyǵarady. Ózgeshe tártippen shaǵymdalatyn is-áreketke (áreketsizdikke) nemese tıisti laýazymdy adamdardyń, prokýrordyń sheshimine shaǵym berilgen jaǵdaılarda ne osy sátte anyqtaý nemese aldyn ala tergeý aıaqtalǵan jáne is sotqa jiberilgen jaǵdaılarda da sýdıa tap osyndaı qaýly shyǵarady.
Sottyń shaǵymdy QІJK-niń 109-babynyń tártibimen qaraý kezinde, mysaly, shaǵymdy basqa organnyń nemese laýazymdy adamnyń qaraýyna berý týraly qaýlylardy shyǵarýy zańmen qarastyrylmaǵan.
25. Sottyń shaǵymdy qaraýdyń qorytyndylary boıynsha shyǵarǵan qaýlysy zańdy ári negizdi bolýǵa tıis. Qaýlynyń kirispe bóliginde ony shyǵarý ýaqyty men orny; qaýlyny shyǵarǵan sottyń ataýy; sot otyrysyna tóraǵalyq etýshi, hatshy, protseske qatysýshylar, olardyń ókilderi, aýdarmashy; shaǵym berýshiniń tegi, aty, ákesiniń aty, qaralýǵa jatatyn aktiniń ataýy, is-áreketi (áreketsizdigi), sheshimi shaǵymdalyp otyrǵan organ kórsetilýge tıis. Qaýlynyń sıpattama-dáleldeme bóliginde shaǵymdalyp otyrǵan is júrgizý áreketi (áreketsizdik) kezinde buzýshylyqqa jol berilgeni-beril­megeni, zań normasy boıynsha qandaı sheshim qabyldanǵany, osy buzýshylyqtardyń aryz berýshiniń jeke quqyqtary men zańdy múddelerin qozǵaıtyny-qozǵamaıtyny, sondaı-aq sottyń tıisti dálelderdi keltire otyryp osy buzýshylyqtardy joıý maqsatynda shaǵym boıynsha qandaı sheshimderdi qabyldaýǵa tıis ekeni kórsetilýi qajet. Qaýlynyń qarar bóliginde shaǵymdy qanaǵattandyrý, shaǵymdalyp otyrǵan is júrgizý áreketin (áreketsizdikti), sheshimdi zańsyz dep taný týraly shaǵymdalyp otyrǵan aktiniń ataýy, aktini kimniń, qashan, kimge qatysty nemese qandaı sebepter boıynsha shaǵymdalyp otyrǵany (shaǵym­dalmaǵany) nemese shyǵarylǵany kórsetilip, aktiniń kúshin joıý týraly sheshim nemese tıisti laýazymdy adamǵa azamattyń nemese uıymnyń jol berilip buzylǵan quqyqtary men zańdy múddelerin qalpyna keltirý týraly berilgen nusqaý kórsetilýge tıis.
Qylmystyq is qozǵaý týraly qaýlynyń kúshin joıý kezinde sot is boıynsha odan ári is júrgizýge jol berilmeıtindeı sheshim qabyldaýǵa quqyly emes. Mundaı jaǵdaılarda sot qaralǵan materıaldar boıynsha zańdy sheshim qabyldaý mindetin tıisti prokýrorǵa júkteıdi.
Azamattyń nemese uıymnyń buzylǵan quqyqtary men zańdy múddelerin joıý mindetin tıisti laýazymdy adamǵa nemese prokýrorǵa júktep, shaǵymdy qanaǵattandyrý týraly qaýly shyǵarý kezinde qaýlyda qandaı buzýshylyqtar joıylý kerektigi naqtyly kórsetilýge tıis.
26. Sot qaýlysy jarııalanǵannan keıin aryz berýshige jáne prokýrorǵa sol kúni tapsyrylýǵa tıis, al eger olar sot otyrysyna qatyspasa, onda qol jetetin baılanys quralynyń kómegimen olarǵa jiberilýge tıis, aryz berýshiniń, prokýrordyń sottyń qaýlysyna shaǵym berýi, narazylyq keltirýi úshin QІJK-niń 109-babynyń toǵyzynshy bóligimen kózdelgen merzimdi saqtaýy olardyń qaýlynyń kóshirmesin alý ýaqytymen baılanysty emes, kórsetilgen merzim qaýly jarııalanǵan sátten bastap esepteledi. Sot qaýlysyn shaǵymdaý merzimin ótkizip alǵan jaǵdaıda osy merzim QІJK-niń 56-babynyń qaǵıdalaryna sáıkes qalpyna keltirilýi múmkin.
Shaǵym/narazylyq túsken jaǵdaıda birinshi satynyń sýdıasy olardyń kóshirmelerin taraptarǵa jiberedi, al qaýly jarııa etilgennen bastap úsh táýlik ótkennen keıin isti joǵary turǵan sotqa jiberedi, bul týraly aryz berýshige jáne prokýrorǵa habarlaıdy. Taraptar jeke shaǵymǵa/narazylyqqa qarsylyqty joǵary turǵan sotqa jazbasha túrde bere alady ne isti osy sottyń sýdıasy qaraýy kezinde aýyzsha bildire alady.
27. Jeke shaǵymdy/narazylyqty túsken sátten bastap oblystyq nemese oǵan teńestirilgen sottyń sýdıasy jabyq sot otyrysynda on kún merzim ishinde jeke-dara qaraıdy. Sot otyrysyna shaǵym berýshi jáne prokýror qatysa alady, olar shaǵymnyń jáne birinshi satydaǵy sot qabyldaǵan qaýlynyń máni boıynsha túsindirme berýge, sondaı-aq qarama-qarsy taraptyń shaǵymyna/narazylyǵyna qarsy qarsylyq bildirýge quqyly, alaıda olardyń kelmeýi jeke shaǵymdy/narazylyqty qaraýǵa kedergi bolmaıdy, sondaı-aq shaǵymdy keri qaıtaryp alý, shaǵymdy qaraýsyz qaldyrý nemese shaǵymdy qanaǵattandyrýsyz qaldyrý úshin negiz retinde qarastyrylmaıdy. Apellıatsııalyq satynyń sýdıasy QІJK-niń 410-babyna sáıkes, berilgen shaǵymdy sheshý úshin qajetti qosymsha materıaldardy taraptardyń ótinimi nemese óz bastamasy boıynsha suratýǵa quqyly. Birinshi satydaǵy sottardyń qaýlylaryna shaǵymdardy, narazylyqtardy qaraý kezinde, olarda keltirilgen dálelderdi tekserýmen qatar, oblystyq sottar prokýrordyń, tergeý, anyqtaý organdarynyń zańnyń azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn emin-erkin shekteýge tyıym salatyn talaptaryn saqtaýyna tıisti nazar aýdarýlary qajet, sondaı-aq birinshi satydaǵy sottardyń shaǵymdy qaraý kezinde zań talaptaryn saqtaýyna nazar aýdarýǵa tıis.
Jeke shaǵymdy/narazylyqty qaraýdyń qorytyndylary boıynsha oblystyq nemese oǵan teńestirilgen sottyń sýdıasy keńesý bólmesinde qaýly shyǵarady, onda shaǵymnyń/narazylyqtyń qanaǵattandyrylǵany ne olardy qanaǵattandyrýdan bas tartylǵany týraly kórsetiledi. Shaǵym/narazylyq qanaǵattandyrylǵan kezde, qaýlyda tómen turǵan sot sýdıasynyń shaǵymdalyp otyrǵan qaýlysynyń kúshin joıý týraly kórsetilýge jáne shaǵymnyń máni boıynsha jańa sheshim jazylýǵa tıis. QІJK-niń 109-babynda kórsetilmegen sheshimderdi, atap aıtqanda, tómen turǵan sottyń qaýlysynyń kúshin joıyp, isti qaıtadan qaraý úshin sol sotqa jiberý týraly, aýdandyq sottyń qaýlysyn ózgertý týraly, shaǵymdy ózge organnyń nemese laýazymdy adamnyń qaraýy úshin jiberý týraly sheshimderdi qabyldaýǵa jol berilmeıdi.
Oblystyq sot sýdıasynyń qaýlysy jarııalanǵannan keıin dereý zańdy kúshine enedi, túpkilikti bolyp tabylady, aryz berýshiniń osy shaǵymyn QІJK-niń 109-babymen kózdelgen tártippen, sondaı-aq kassatsııalyq tártippen nemese qadaǵalaý tártibimen qaraý jóninde odan ári is júrgizýge jol bermeıdi.
28. Aryz berýshiniń shaǵymy qanaǵattandyrylǵan jáne shaǵymdalyp otyrǵan is júrgizý áreketiniń (áreketsizdiktiń), sheshimniń kúshin joıý týraly qaýly etilgen ne zańdy tulǵanyń nemese uıymnyń buzylǵan quqyqtary men zańdy múddelerin qalpyna keltirý tıisti laýazymdy adamǵa, prokýrorǵa júktelgen qaýly zańdy kúshine engennen keıin birinshi satydaǵy sot sýdıasynyń (sot tóraǵasynyń) ókimi boıynsha dereý oryndaý úshin tıisti organǵa, laýazymdy adamǵa, prokýrorǵa jiberiledi, olar sotty qaýlynyń oryndalýy týraly habardar etýge tıis. Sot qaýlysynyń oryndalmaýyna kináli adamdar zańmen kózdelgen jaýapkershilikke tartylýy múmkin.
29. Sot qylmystyq ister boıynsha is júrgizý kezinde azamattyń nemese uıymdardyń quqyqtarynyń, bostandyqtary men zańdy múddeleriniń buzylýy týraly shaǵymdy qaraý kezinde aldaǵy ýaqytta osyndaı zań buzýshylyqtardyń aldyn alý jáne osy zań buzýshylyqtarǵa jol bergen tulǵalardy jaýapkershilikke tartý maqsatynda tıisti sharalar qabyldaý úshin QІJK-niń 59-babyna sáıkes jeke qaýly shyǵarady.
30. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasynyń 4-babyna sáıkes, osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, sondaı-aq jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady jáne resmı jarııalanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi.

Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy
Sotynyń Tóraǵasy B.Beknazarov.

Qazaqstan Respýblıkasy  
Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy, jalpy otyrys hatshysy D.Nuralın.