Prezıdenttiń jalpyulttyq bastamasy ekologııaǵa degen kózqarasty qalaı ózgertti

Ondaǵy qundylyqtar jańa Konstıtýtsııada ınstıtýtsıonaldy turǵyda bekitilip, tabıǵatty saqtaý memleket pen árbir azamattyń jaýapkershiligi retinde aıqyndaldy, al ishki saıasatynyń negizgi qaǵıdattarynda jáne qundylyqtary men baǵyttarynda «Taza Qazaqstan» jańa qoǵamdyq mádenıetti qalyptastyratyn baǵdarlardyń biri retinde oryn aldy. Ekologııalyq basymdyqtar men Prezıdenttiń tapsyrmalary is júzinde qalaı oryndalyp jatqany týraly Primeminister.kz saıty redaktsııasynyń sholýynda berilgen.

Tsıfrlyq súzgi jáne jaýapkershilik: ruqsat etilmegen polıgondardy joıý deńgeıi 95%-ǵa jetkizildi

Ekologııalyq mádenıetti damytý «Taza Qazaqstan» bastamasy aıasynda tsıfrlyq servıster arqyly turǵyndarmen tikeleı ózara is-qımyl jasaýǵa negizdelgen. Sonymen bir mezgilde abattandyrý salasyndaǵy zańbuzýshylyqtar úshin jaýapkershilik sharalary da kúsheıtildi: ruqsat etilmegen polıgondardyń paıda bolýy, qaldyqtardyń zańsyz tógilýi jáne basqa da zańbuzýshylyqtar úshin jaza qatańdatyldy, sonyń ishinde qoqysty oǵan arnalmaǵan jerlerge tastaǵany úshin paıdalanylǵan kólikti tárkileý múmkindigi de bar. Aýmaqtardy ýaqtyly sanıtarlyq tazartý jaýapkershiligi jergilikti ákimdikterge bekitildi.

Ruqsat etilmegen qoqys úıindilerin jedel anyqtaýǵa jáne tazalyqty qadaǵalaýǵa «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» UK» AQ-nyń ǵaryshtyq monıtorıng júıesi paıdalanylady, ol ony EGOV-tyń tsıfrlyq keri baılanys servısteri arqyly júzege asyryp otyr.

Ǵaryshtan turaqty baqylaý jasaý zańbuzýshylyqtardy jedel tirkeýge múmkindik beredi jáne jazanyń bultartpastyǵyn arttyrady. Nátıjesinde elimiz boıynsha ruqsat etilmegen qoqys úıindileriniń sany úsh eseden astam, máselen, 2018 jylǵy 8,6 myńnan 2026 jyly 2,6 myńǵa deıin azaıǵan. Bıyl anyqtalǵan oryndardyń ákimdikter 2035-in nemese 77%-yn joıdy, qalǵan ýchaskelerdi tazartý jalǵasýda.

Sonymen qatar, azamattardyń qatysýy da artyp keledi. @TazaQazBot chat-boty jáne eGov Mobile qosymshasy arqyly 2024 jyldan beri abattandyrýdyń 21 sanaty boıynsha 50 myńnan astam ótinim óńdeldi. Bul rette 2026 jyly qoqysty jınaý jáne kóshelerdi jaryqtandyrý boıynsha 18 myńnan astam ótinish kelip tústi, onyń 16 myńnan astamyn ákimdikter qarap, óńdedi.

EcoQolday sýbsıdııalaý baǵdarlamasy boıynsha kommýnaldyq qaldyqtardy óńdeýge 2,5 mlrd teńge bólindi

Memleket sýbsıdııalaý tetikteri arqyly qaıtalama shıkizatty sharýashylyq aınalymǵa qaıtarýdy yntalandyra otyryp, qaldyqtardy suryptaý jáne qaıta óńdeý ınfraqurylymyn dáıekti túrde damytýda.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń derekteri boıynsha, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Taza Qazaqstan» bastamasyn júzege asyrý bastalǵannan beri qaldyqtardy qaıta óńdeý kórsetkishteriniń ósýi baıqalyp otyr.

· 2024 jyly respýblıkada shamamen 5 mln tonna qatty turmystyq qaldyqtar jınalǵan, onyń 1,2 mln tonnasy, ıaǵnı 25,8%-y suryptalyp, qaıta óńdeldi;

· 2025 jyly qaldyqtardyń osyǵan uqsas kólemin qaıta óńdeý 1,5 mln tonnaǵa deıin ósti, al kádege jaratý úlesi 30,6%-ǵa jetti;

· 2026 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda qatty turmystyq qaldyqtardyń jınalý kóleminiń tómendeýi baıqalady. Ondaǵy 2,1 mln tonnanyń 600 myń tonnasy nemese 27,7%-y suryptalyp, qaıta óńdeldi.

Salanyń qarjylyq turaqtylyǵyn qaıta óńdelgen shıkizatty jınaý men qaıta óńdeýdi sýbsıdııalaıtyn EcoQolday tetigi qamtamasyz etedi. 2026 jyldyń II toqsanynyń qorytyndysy boıynsha júıe arqyly 3,5 myń tonnadan astam shyny, makýlatýra jáne karton, tozǵan avtoshınalar men polımer qaldyqtaryn qaıta óńdeýge 1087 ótinim berildi. 2024-2026 jyldary kásiporyndar men azamattarǵa osy tetik boıynsha 2,5 mlrd teńgeden astam qarajat tólengen.

Sondaı-aq, qatty turmystyq qaldyqtardyń 2755 polıgonyn jańartý kózdelip otyr, al jańa nysandardyń qurylysyn kádege jaratý tólemi esebinen qarjylandyrý josparlanýda. Kádege jaratý tólemi qarajaty esebinen jalpy quny 374 mlrd teńge bolatyn 68 jobany jeńildikpen qarjylandyrý maquldandy, onyń 12-si paıdalanýǵa berildi. Aýyldyq alańdar úshin jekelegen ruqsat berý rásimderi men ekologııalyq talaptar jeńildetildi.

13 óńirdegi qoqys suryptaý qýaty jáne polıgondardy jańǵyrtý

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qaldyqtardy qaıta óńdeý jáne kádege jaratýdyń zamanaýı júıesin qalyptastyrý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý sheńberinde Úkimet 100 jańa qatty turmystyq qaldyqtar polıgonyn salý jónindegi is-sharalar josparyn bekitti.

Sonymen qatar sheteldik ınvestorlardy tarta otyryp, elektr energııasyn óndirý arqyly qaldyqtardy kádege jaratý jáne qaıta óńdeý boıynsha zamanaýı kásiporyndardyń qurylysy júrgizilýde:

· Astanada quny 82 mlrd teńge bolatyn jáne táýligine 1,5 myń tonna qaldyqtardy kádege jaratý qýaty bar ekopark jobasy júzege asyrylýda;

· Almatyda qýattylyǵy táýligine 2 myń tonnaǵa deıin jetetin, ınvestıtsııa kólemi 145 mlrd teńgeden asatyn qoqys óńdeý kesheni salynýda;

· Jambyl oblysynda táýligine 900 tonnaǵa deıin qaıta óńdeý qýaty bar, quny 80 mlrd teńge bolatyn QTQ kádege jaratý zaýyty salynýda.

Keshenderdi iske qosý táýligine 4,4 myń tonnaǵa deıin qaldyqtardy qaıta óńdeýge múmkindik beredi. Negizgi nátıje – qaldyqtardy polıgondarǵa jaı ǵana jınaqtaýdan Waste-to-Energy tehnologııasyna kóshý, bul rette qaıta óńdeýge kelmeıtin qaldyqtar elektr energııasyn óndirýge baǵyttalady. Bul Astana, Almaty jáne Jambyl oblysyndaǵy polıgondarǵa túsetin júktemeni azaıtyp qana qoımaı, ekologııalyq ınfraqurylymǵa 225 mlrd teńgeden astam ınvestıtsııa tartýǵa múmkindik beredi.

Sonymen qatar qazirgi ýaqytta Úkimet Qaraǵandy, Atyraý, Aqtóbe, Pavlodar jáne basqa qalalarda Qaldyqtardy kádege jaratý zaýyttaryn salý máselesin pysyqtaýda.

Tabıǵı ekojúıelerdi qalpyna keltirý: 1,7 mlrd aǵash jáne Soltústik Araldy qalpyna keltirý

Ekologııalyq jumystardyń bólek bir baǵyty tabıǵı ekojúıelerdi qalpyna keltirý jáne qýańshylyq protsesterin tómendetýmen baılanysty. Prezıdenttiń orman resýrstaryn molaıtý jáne shóleıttený deńgeıin tómendetý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaý aıasynda bes jyl ishinde jalpy aýmaǵy 1 mln gektardan asatyn jerge shamamen 1,7 mlrd aǵash otyrǵyzyldy. 2026 jyldyń 7 aıynda 145,6 myń ga alqapqa 234 mln kóshet egildi. 2027 jylǵa taǵy 270 mln túp aǵash otyrǵyzý josparlanǵan. Bul Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2 mlrd aǵash egý jónindegi tapsyrmasyn oryndaýǵa múmkindik beredi.

Eldi mekenderdi kógaldandyrý salasynda 2021–2025 jyldary josparlanǵan 15 mln túptiń ornyna 18,1 mln túp aǵash otyrǵyzyldy.

Tabıǵatty qorǵaý jáne orman sharýashylyǵy mekemeleriniń quramynda jalpy aýmaǵy 2,7 myń gektardy quraıtyn 243 tálimbaq jumys isteıdi. Ósirý kólemi 157 mln kóshetke jetip, qoldanystaǵy tálimbaqtar jelisiniń jalpy óndiristik áleýeti 220 mln aǵashty quraıdy. Jańǵyrtý aıasynda otyrǵyzý materıalynyń joǵary ómir súrýine kepildik beretin jabyq tamyr júıesi bar tálimbaqtar jelisi ashylýda.

Aral teńiziniń qurǵaǵan túbin qalpyna keltirý jeke baǵyt retinde qarastyrylǵan. Munda fıtoormanmelıoratıvtik jumystar júrgizilýde jáne topyraqty bekitip, tuzdy daýyldardyń taralýyn azaıtýǵa múmkindik beretin tózimdi sekseýil alaptary qalyptasýda.

Sońǵy úsh jylda Soltústik Aral teńizine 6 mlrd tekshe metrden astam sý jiberildi. Bul sý aıdynyndaǵy sý kólemin 2022 jyldyń sońyndaǵy 18,9 mlrd tekshe metrden 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha 23 mlrd tekshe metrge deıin ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi Dúnıejúzilik bankpen birlesip ázirlegen Soltústik Aral teńizin saqtaý jobasynyń ekinshi kezeńi Kókaral bógetin rekonstrýktsııalaýdy jáne teńiz deńgeıin Baltyq bıiktik júıesi boıynsha 44 metrge deıin kóterýdi kózdeıdi.

Joba júzege asyrylǵannan keıin Soltústik Aral teńiziniń aýmaǵyn 3,9 myń sharshy shaqyrymǵa deıin, al sý kólemin 34 mlrd tekshe metrge deıin ulǵaıtý josparlanýda, bul onyń ekojúıesin odan ary qalpyna keltirý úshin neǵurlym turaqty jaǵdaı jasaýǵa múmkindik beredi.

Qoǵamdyq sektor jáne volonterlik: 500 ekologııalyq aktsııa barysynda 813 myń tonna qaldyq jınaldy

Ekologııalyq sanany ózgertý azamattyq qoǵamdy, volonterlik birlestikter men jastardy keńinen tartý arqyly qamtamasyz etiledi.

2026 jyldyń 7 aıynda «Taza Qazaqstan» bastamasy aıasynda 500 tabıǵatty qorǵaý is-sharasy uıymdastyryldy. Olardyń qatarynda «Taza aımaq», «Taza ólke», «Taza aýla», «Tazarý kúni», «Jasyl aýla», «Móldir bulaq», «Búkil qazaqstandyq aǵash egý kúni» jáne «Jer saǵaty» halyqaralyq aktsııasy bar.

813 myń tonna qaldyq jınalyp, kádege jaratýǵa jóneltildi, rekreatsııalyq aımaqtardyń, ózen arnalary men eldi mekenderdiń 117 myń gektar aýmaǵy tazartyldy, 1,2 mln túp aǵash otyrǵyzyldy. Ekologııalyq aktsııalarǵa 6,1 mln adam qatysty, onyń ishinde 741 myń volonter bar.

Qol jetkizilgen nátıjelerdi bekitý maqsatynda Úkimet birinshi kezektegi mindetter keshenin aıqyndady:

1. Qaldyqtardy qaıta óńdeý úlesin arttyrý: qoldanystaǵy suryptaý jelileriniń júktemesin arttyrý jáne Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynda Waste-to-Energy energetıkalyq kádege jaratý standarttaryna sáıkes qaldyqtardy jaǵý keshenderin iske qosý.

2. Tereń óńdeý jobalarynyń pýlyn qarjylandyrý: «Ónerkásipti damytý qory» AQ-nyń jeńildikti lızıng tetikteri men «Jasyl damý» AQ quraldary arqyly qarjylandyrýdy jedel jetkizý.

3. Otyrǵyzylǵan kóshetterdiń jersinýin qamtamasyz etý: orman sharýashylyqtaryn jabyq tamyr júıesi bar otyrǵyzý materıalyn paıdalanýǵa kezeń-kezeńimen kóshirý jáne eldi mekenderdiń jasyl beldeýlerin júıeli túrde sýarýdy qamtamasyz etý.

Óskeleń urpaqty ekologııalyq tárbıeleýdiń ıdeologııalyq negizi

Memleket basshysynyń «Taza Qazaqstan» bastamasy tek tabıǵatty qorǵaý aktsııalarynyń aıasynda shektelmeı, tazalyqty dúnıetanymnyń, kúndelikti ómir saltynyń jáne qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýynyń negizgi elementi retinde ornyqtyratyn jalpyulttyq ıdeologııalyq platformaǵa aınaldy. Tazalyq uǵymy bul rette keshendi túrde qarastyrylady: ol adamnyń ishki mádenıeti, qorshaǵan ortaǵa degen jaýapkershiligi jáne jańa qoǵamdyq etıkanyń negizi retinde tanylady. Bul fılosofııa jastar forýmdary, mádenı festıvalder, ÚEU, volonterlik birlestikter jáne medıa salasy arqyly halyq arasynda keńinen nasıhattalyp, halyqaralyq dıalog alańdarynda da ilgeriletilýde. Osylaısha elimizdiń jańa mádenı kody qalyptasýda.

Bilim berý salasynda «Taza Qazaqstan» qundylyqtary otansúıgishtik, zań men tártip, ádildik, jeke jaýapkershilik, eńbekqorlyq jáne jasampazdyq qaǵıdattaryna negizdelgen «Adal azamat» biryńǵaı tárbıe baǵdarlamasyna júıeli túrde engizilýde. Kelesi qadam – bul qundylyqtardy biryńǵaı memlekettik standartta bekitý. Ol Konstıtýtsııada belgilengen ekologııalyq normalar men «Adal azamat» qaǵıdattaryn balabaqshadan bastap joǵary oqý oryndaryna deıingi barlyq deńgeıdegi úlgilik oqý josparlarymen baılanystyrýǵa tıis.

Ekologııalyq taqyryptar bilim berý jáne tárbıe jumysynyń kúndelikti úderisine engizilgen. Mektepterde taqyryptyq synyp saǵattary, esse baıqaýlary, zertteý jobalary men tabıǵatty qorǵaý is-sharalary ótkiziledi. Tek 2024–2025 oqý jylynda osyndaı 44 myń is-shara ótkizildi. Al elimizdiń barlyq óńirlerindegi mektep oqýshylary «Taza Qazaqstan» taqyrybynda ótken esse baıqaýyna qatysty.

Praktıkalyq ekologııalyq tárbıe sabaqtan tys ýaqytta da jalǵasýda. Bilim berý uıymdarynda 4 myńnan astam «Jasyl klýb» jumys isteıdi, olar 125 myńnan astam oqýshyny qamtıdy. Sonymen qatar jas tabıǵat janashyrlarynyń stansalary, zertteý baıqaýlary men volonterlik bastamalar damytylýda. Mundaı tásil qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraý mádenıetin bilim arqyly ǵana emes, balalar men jastardyń tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryna tikeleı qatysýy arqyly da qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.

Osyǵan deıin Jetisý oblysynda ECORace ekologııalyq aktsııasy ótkizilgeni týraly jazdyq.