Prezıdenttiń Ulttyq quryltaıdyń besinshi otyrysynda sóılegen sózi
ASTANA.KAZINFORM – Aqorda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaıdyń besinshi otyrysynda sóılegen sózin jarııalady.
Qyzylorda qalasy
Qurmetti qaýym!
Jańa ǵana sóz sóılegen Quryltaı músheleri mańyzdy oı-pikirler aıtty. Quryltaıdyń aıasynda paıdaly pikir almasýlar boldy. Barlyǵy elimizdiń damýyna qajetti bolaryna senemin.
Búgin Ulttyq quryltaı jıyny osymen besinshi ret shaqyrylyp otyr. Bul forýmnyń alǵashqy otyrysy ult uıasy – Ulytaýda ótti. Ekinshi jıyn túbi bir túrki jurtynyń qara shańyraǵy – Túrkistanda boldy. Úshinshi otyrys biregeı Atyraý aımaǵynda uıymdastyryldy. Al byltyr tarıhy baı Kókshetaý tórinde jınaldyq.
Endi mine, qasterli Qyzylorda jerinde bas qosyp otyrmyz. Bul – halqymyz úshin orny erekshe aımaq. «Syr – Alashtyń anasy» degen ataly sóz bar. Osy atyraptaǵy Shirik-Rabat, Jankent, Syǵanaq, Altynasar, Barshynkent qalalarynyń orny kóne zamannyń ózinde qazaq jerinde damyǵan qala órkenıeti bolǵanyn ańǵartady. Qyzylordany sol áıgili qalalardyń zańdy jalǵasy deı alamyz. Bul shahardyń tarıhı mán-mańyzy aıryqsha. Onyń osydan bir ǵasyr buryn Qazaqstan astanasy bolǵany barshaǵa málim. Bul jerde elimizdiń bolashaǵyna qatysty asa mańyzdy sheshimder qabyldandy.
Jalpy, «Syr eli – jyr eli» dep beker aıtylmaıdy. Qorqyt ata zamanynan jalǵasyp kele jatqan jyraýlyq-jyrshylyq jáne kúıshilik óner bul aımaqta keń qanat jaıǵan. Jıenbaı, Nurtýǵan, Nartaı syndy sańlaqtar negizin qalaǵan jyrshylyq mektepterdi búkil elimiz biledi.
Syr boıy – naǵyz eńbek adamdarynyń mekeni. Keńes zamanynda osy aımaqtan 100-ge jýyq Eńbek Eri shyqqan. Áıgili kúrishshi Ybyraı Jaqaevty halqymyz eren eńbektiń sımvolyna balaıdy. Aǵa býynnyń abyroıly jolyn búgingi urpaq laıyqty jalǵastyryp keledi.
Sońǵy jyldary Qyzylorda oblysy zaman talabyna saı ósip-órkendep jatyr. Byltyr aımaqtyń ishki jalpy ónimi 6,5 paıyzǵa ósti. Úsh jylda oblysqa 2 trıllıon teńgege jýyq ınvestıtsııa tartyldy. Byltyr 27 ınvestıtsııalyq joba júzege asyryldy. Sonyń ishinde jańa jylý elektr ortalyǵy iske qosylǵanyn erekshe atap ótken jón. Strategııalyq mańyzy bar bul nysan tolyǵymen ınvestordyń qarjysyna salyndy. Jylý ortalyǵy aımaqtyń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıta túsedi. Oblys turǵyndary sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etildi. Halyqtyń 80 paıyzy kógildir otyndy paıdalanady. Eldi-mekenderge gaz qubyryn tartý jumysy aldaǵy ýaqytta jalǵasa beredi.
Aımaqtaǵy avtokólik jolynyń sapasy jalpy jaqsy jaǵdaıda deýge bolady. Oblystyń áýe jáne temir jol júıesi de jańǵyrtylyp jatyr. Qorqyt ata áýejaıynyń jańa termınaly ashyldy. Qyzylorda qalasyndaǵy tarıhı ǵımarattyń biri – temir jol vokzaly kúrdeli jóndeýden ótti. Buǵan qosa, aımaqtaǵy 10 temir jol beketin jańǵyrtý jumysy bastaldy. Munyń bári oblystyń logıstıkalyq áleýetin arttyra túsedi.
Qazir Qyzylorda oblysynda, ásirese, áleýmettik salada jaqsy jańalyq kóp. Úsh jylda osy aımaqta 34 bilim berý, 45 mádenıet jáne sport nysany salyndy. Buǵan qosa, 40 medıtsına nysany ashyldy. Meniń tapsyrmammen Qyzylordada 300 orynǵa arnalǵan kópbeıindi aýrýhananyń qurylysy bastaldy. Kóp uzamaı 500 oryndyq emhana jáne 200 oryndyq perzenthana salynady.
Bir sózben aıtqanda, Qyzylorda oblysy barlyq salada qarqyndy damýda. Oblystyń jaǵdaıy jalpy jaqsy dep kúmánsiz aıtýǵa bolady. Bul – ákim Nurlybek Nálibaevtyń belsendi, tabandy jumysynyń nátıjesi.
Ótken ǵasyrdyń ortasynda adamzat balasy alǵash ret Baıqońyrdan ǵaryshqa attanǵany – búkil álemge belgili derek. Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy tarıhı ólke jańa dáýirde de oıdaǵydaı damýda.
Qyzylordaǵa kelip turyp, Aral máselesine toqtalmaı ketý múmkin emes. Araldy qutqarý – barsha adamzat úshin áli de óte ózekti mindet. Men bul másele týraly halyqqa Joldaýymda aıttym. Jyldar boıy júrgizilgen jumystyń arqasynda Soltústik Araldy qutqaryp qaldyq. Qashqan teńiz qaıtyp, Kishi Araldyń qalpyna kele bastaǵanyna biraz jyl boldy. Qazir Kókaral bógetin bıiktetý sharalary qolǵa alynyp jatyr. Joba osy jyldyń sońynda bastalady. Kishi Araldyń sýynyń kólemin aıtarlyqtaı kóbeıtýge múmkindik bolady.
Biraq bul tek bizdiń qolymyzda turǵan másele emes. Qazaqstandaǵy iri ózenderdiń kóbi bastaýyn kórshi memleketterden alady. Darııanyń basynda turǵan elderdiń sý salasyndaǵy saıasatyna baılanysty Syrdyń sýy teńizge ár kezde ártúrli kólemde jetedi. Demek kóp túıtkildiń sheshimi sý salasyndaǵy sheber dıplomatııaǵa baılanysty. Qazir Ortalyq Azııa elderiniń bárimen sý resýrstaryn birlese paıdalaný týraly kelisimder jasaldy. Túptep kelgende, Aral ǵana emes, Kaspııdiń, Balqashtyń, Ertistiń taǵdyryn sheshý úshin kórshilermen mámilege kelip, kelisimderge qol qoıýymyz qajet.
Sý – elimiz úshin strategııalyq resýrs. Biz sý máselesimen júıeli túrde aınalysýymyz kerek. Men byltyr Birikken Ulttar Uıymy aıasynda Halyqaralyq sý uıymyn qurýdy usyndym. Birikken Ulttar Uıymyn reformalaý barysynda osy máseleni alǵa qaraı jyljytýymyz qajet. Aldaǵy sáýirde Astanada Halyqaralyq ekologııa sammıti ótedi. Jıynda Araldy qutqarý qoryna múshe memleketter basshylarymen Aral máselesin talqylaımyz. Kishi Araldyń qalpyna kelýi búkil Syr óńirin odan ári kórkeıtýge jol ashady dep úmittenemiz.
Búgingi basqosýǵa Syr eliniń azamattary qatysyp otyr. Olardyń ishinde ardagerler, zııaly qaýym ókilderi, qoǵam belsendileri, kásipkerler jáne jastar bar. Osy oraıda, jergilikti halyqtyń eńbekqorlyǵy men uıymshyldyǵyn atap ótkim keledi. Men Syr eli jurtshylyǵynyń boıynan týǵan jerge degen súıispenshilikti, qamqorlyq pen janashyrlyqty, naǵyz otanshyldyqty kóremin. Oblys ortalyǵymen qatar, ár aýyldyń tazalyǵy kóz tartady. Mysaly, Naǵı Іlııasov, Tań aýyldaryn búkil elge úlgi retinde únemi aıtyp júremin. Sizder osy aımaqpen qatar, kúlli elimizdiń damýyna úles qosyp kelesizder.
Biz bir el, bir halyq bolyp jumyla bilgenniń arqasynda ótken jyldy mol tabyspen aıaqtadyq. Byltyr ekonomıkamyz 6,5 paıyzǵa ósti. Elimizdiń ishki jalpy ónimi 300 mıllıard dollardan asty, al jan basyna shaqqandaǵy úlesi táýelsizdik tarıhynda tuńǵysh ret 15 myń dollar boldy. Bul – búkil Ortalyq Azııa aımaǵy boıynsha rekordtyq kórsetkish. Ulttyq qordyń valıýtalyq aktıvteri 5 mıllıard dollarǵa ulǵaıdy. Altyn-valıýta qorymyz eń joǵary deńgeıge jetip, 65 mıllıard dollardan asty. Shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkadaǵy úlesi 40 paıyzǵa jaqyndady. Halyq sany 20,5 mıllıonǵa jýyqtady. Azamattardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75,4 jasqa jetti.
Eń bastysy, qoǵam ózgerdi, reformalarymyz turaqty sıpatqa ıe boldy, halyqtyń sana-seziminde úlken betburys jasaldy. Osy rette, Ulttyq quryltaı aıryqsha ról atqarǵany sózsiz. Tórt jylda Quryltaı músheleri el ómirine yqpal etetin kóptegen mańyzdy bastama kóterdi. Ulttyq quryltaıda aıtylǵan usynystardyń negizinde 26 zań qabyldandy. Osynyń ózi Quryltaı aýqymdy reformalardyń negizgi qozǵaýshy kúshi bolǵanyn aıqyn kórsetedi.
Áıelderdiń quqyǵy men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin naqty qadamdar jasaldy. Lýdomanııaǵa, ıaǵnı oıynqumarlyqqa jáne nashaqorlyqqa qarsy belsendi kúres júrgizile bastady. Onomastıka salasyndaǵy jumystar retke keltirildi. Memlekettik nagradalar júıesine jańadan qurmetti ataqtar engizildi. Sol arqyly eńbek adamdarynyń mártebesi arta tústi. Budan bólek, biz ulttyń jańa sapasyn qalyptastyratyn basty qundylyqtarymyzdy aıqyndap aldyq. Urpaqtyń bolashaǵyna zııanyn tıgizetin keselderge barynsha tosqaýyl qoıatyn boldyq.
Quryltaı músheleri ótken jylǵy jıynda ishki saıasat salasyn retke keltirý týraly bastama kóterdi. Tıisti qujatty ázirleýge ózderińiz belsene atsalystyńyzdar. Byltyr Qazaqstan Respýblıkasy ishki saıasatynyń negizgi qaǵıdattary, qundylyqtary men baǵyttary bekitildi. Endi osy qujatty basymdyq retinde qarap, belsendi túrde iske asyrýymyz kerek.
Qadirli qaýym!
Memlekettik saıasattyń strategııalyq baǵdarynyń biri – mádenıet pen óner. Sebebi qoǵamnyń sanasy jańǵyrmasa, reformalar oıdaǵydaı nátıje bermeıdi. Bul – aqıqat. Sondyqtan biz rýhanııat máselelerine aıryqsha mán beremiz. Bul salada buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdy sharýalar qolǵa alynady. Atap aıtqanda, Almaty oblysynda qazaq drama teatry, Abaı, Aqtóbe oblystarynda teatrlar boı kóteredi. Shymkentte de Opera jáne balet teatrynyń qurylysy bastalmaq. Bıyl Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń ashylǵanyna 100 jyl toldy. Osyǵan oraı, teatr ǵımaratyna júrgizilip jatqan kúrdeli jóndeý jumysy aıaqtalmaq. Natalıa Sats atyndaǵy orys memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry da jańǵyrtylady. Budan bólek, eki jyldyń ishinde elimizde 100-den astam mádenıet oshaǵy jóndeledi.
Mýzeı isin damytý – mańyzdy mindettiń biri. Osy rette, Qyzylordada ashylǵan jańa tarıhı-ólketaný mýzeıin erekshe atap ótkim keledi. Men kúzde qalaǵa jumys saparymen kelgende murajaıdy aralap kórdim. Zaman talabyna saı salynǵan ortalyqta mýzeı isin uıymdastyrýdyń tyń tásilderi qoldanylǵan. Bul tájirıbeni basqa oblystarǵa úlgi etýge bolady.
Qyzylordada jańa drama teatr salý josparymyzda bar, bıyl qurylysty bastaýymyz kerek. Ótken saparymda men oblystyń zııaly qaýym ókilderimen kezdesken kezde zamanaýı kitaphana salý kerek dep aıttym. Endi bul qurylys bıyldan bastap júrgiziledi.
Qazirgi tańda jastar arasynda Qazaqstan órleý kezeńine qadam basty degen pikir bar. Jas býyn ókilderi jańa qoǵamdyq etıkany, kreatıvti ındýstrııany damytýǵa zor úles qosýda. Álem elderi qazirgi qazaq ónerin erekshe qubylys dep baǵalaıtyn boldy. Kıno salasy da damyp jatyr.
Jas urpaqtyń ulttyq biregeıligimizdi ónerimen aıshyqtap, ultymyzdy jahan jurtyna tanytýy – zor maqtanysh. Jastardyń kúsh-qýaty, ynta-jigeri, jańashyldyǵy men jasampazdyǵy kez kelgen salaǵa zor serpin beredi. Sondyqtan biz óskeleń urpaqqa árdaıym jan-jaqty qoldaý kórsetemiz. Olardyń ulttyq qundylyqtarmen qatar jańa zamannyń jaqsy qasıetterin boıyna sińirýine barynsha jaǵdaı jasaımyz.
Buǵan deıin Ulttyq quryltaıda elimizdiń rýhanı-mádenı murasyn álemge tanytý týraly bastamalar kóterildi. Soǵan sáıkes josparly jumys júrgizilip jatyr. Mysaly, 14 jylda alǵash ret asa qundy «Handar shejiresi» qoljazbasyn ıÝNESKO-nyń «Álem jady» derekti muralar tizimine engizdik. Bıyl jazda Koreıa Respýblıkasynyń Pýsan qalasynda Búkilálemdik muralar komıtetiniń kezekti otyrysy ótedi. Sol kezde «Mańǵystaýdyń jerasty meshitterin» uıym tizimine qosý máselesi qaralady. Qazir Qazaqstan materıaldyq emes mádenı muralar tizimine óz nysandaryn belsendi túrde engizip jatqan 25 eldiń qataryna kiredi. Biraq munymen toqtap qalýǵa bolmaıdy. Tól tarıhymyzdy zerdeleý, ónerimiz ben mádenıetimizdi órkendetý úshin áli de kóp jumys istelýge tıis. Bul sharalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasa beredi.
Elimizde tanymdyq ári taǵylymdyq máni zor tarıhı oryndar men qundy jádigerler az emes. Mysaly, taza aǵashtan salynǵan Jarkent meshiti – qytaı sáýletshileri men uıǵyr sheberleriniń qolynan shyqqan biregeı týyndy. Almatydaǵy «Voznesensk kafedraldy shirkeýi» de aıryqsha tarıhı nysan. Tatýlyq pen dostyqtyń sımvoly sanalatyn osy eki ǵımaratty «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdatynyń is júzindegi kórinisi deýge bolady.
Uly dalanyń árbir taý-tasy halqymyzdyń san ǵasyrlyq jylnamasynan syr shertedi. Sonyń biri – qoınaýy qazynaǵa toly Qarataý petroglıfteri. Tórt myń jyldyq tarıhy bar tańbaly tastar tól órkenıetimizdiń tamyry tym tereńde jatqanyn kórsetedi. Ǵalymdarymyz Qyzylorda jerindegi Saýysqandyq pen Túrkistan oblysyndaǵy Arpaózennen jalpy sany 17 myń petroglıf tapqan. Osyndaı qundy jádigerlerimiz ben ulttyq dástúrlerimiz ıÝNESKO-nyń búkilálemdik muralar tiziminde bolýǵa ábden laıyq dep sanaımyn. Quzyrly mınıstrlikke osy máselelerge qatysty jumysty qolǵa alýdy tapsyramyn.
Sondaı-aq Abaı ilimi bizdiń ulttyq biregeıligimizdiń, ulttyq bolmysymyzdyń ózegi bolýǵa tıis. Onyń oı-tolǵamdary qansha zaman ótse de ózekti bolyp qala beredi. Qazirgi «Adal azamat» tujyrymdamasy uly oıshyldyń «Tolyq adam» ıdeıasymen tyǵyz astasyp jatyr. Biz Abaıdyń «Qara sózderin» ıÝNESKO-nyń «Álem jady» derekti muralar tizimine engizýimiz kerek.
Ál-Farabı, ıAsaýı ilimderi de ult rýhanııatynyń ustyny sanalady. Ashyǵyn aıtsaq, uly babalarymyzdyń ósıetterin olardyń mereıtoıy kezinde ǵana eske alamyz. Bul durys emes. Sondyqtan Ál-Farabı, ıAsaýı jáne Abaı ilimderin jan-jaqty dáripteıtin ǵylymı jıyndardy turaqty ótkizip turýymyz qajet. Bul basqaǵa emes, eń aldymen, ózimiz úshin kerek. Olardyń muralary – bizdiń rýhanı-fılosofııalyq bolmysymyzdyń tiregi. Elimizdiń gýmanıtarlyq ınstıtýttary uly oıshyldarymyzdyń ilimin júıeli túrde nasıhattaǵany jón.
Basty mindet – halqymyzdyń baǵa jetpes qazynasy ulttyq murasyn saqtap, urpaqqa tabystaý. Osy rette, keıbir Quryltaı músheleriniń fılosofııa, áleýmettaný, saıasattaný sııaqty ǵylymdardy damytý jáne qoǵamdyq-saıası oı-pikirler kóptomdyǵyn ázirleý týraly usynysyn atap ótýge bolady. Sondaı-aq olar ǵylymı mekemelerdiń zertteýleri onlaın platforma arqyly bárine birdeı qoljetimdi bolýy kerek ekenin aıtty.
Jýyrda Astana men Almatyda Prezıdenttik kitaphanalardyń qurylysy bastalady. Menińshe, bul nysandar tek kitaptar jınalǵan jer emes, qazaqtyń tarıhyn, mádenıeti men órkenıetin dáripteıtin ortalyqtar bolýy kerek. Tsıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellekt qarqyndy damyǵan saıyn ulttyq biregeıligimizdi nyǵaıtý ózekti bola túsedi. Tól tarıhy men mádenıetin elektrondy formatqa kóshirip, ony jahandyq tsıfrlyq órkenıetke qosqan elder ǵana ulttyq bolmysyn saqtap qalady. Muny jańa dáýirdiń talaby deýge bolady. Túptep kelgende, bul – jurtymyzdyń ıdeologııalyq derbestigine jáne bolashaǵyna tikeleı qatysty másele.
Men halyqtyń jady men ǵylym-bilimin jınaqtaıtyn «Ulttyq tsıfrlyq mura» qoryn qurý ıdeıasyn qoldaımyn. Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly aıasyndaǵy mundaı bastama tarıhı muramyzdy saqtap, ony tereń zerdeleýge jol ashady. Men byltyrǵy Quryltaıda ǵylymı eńbekterdi, muraǵat materıaldaryn, murajaı qorlaryn jáne óner týyndylaryn júıeleý qajettigin erekshe atap óttim. «Ulttyq tsıfrlyq mura» bul sharýany zaman talabyna saı júrgizýge múmkindik beredi.
Biz sońǵy jyldary san ǵasyrlyq tarıhı muramyzdy ǵylymı turǵydan zerdeleý jáne dáripteý jolynda biraz jetistikke jettik. Bıyl kóktemde Joshy han týraly derekti fılmdi túsirý jumystary aıaqtalady. Men osy aýqymdy jobanyń bastalǵany týraly Atyraýda ótken Quryltaı otyrysynda aıttym. Kóp serııaly fılmniń tusaýkeseri bedeldi halyqaralyq platformalarda ótedi. Bul týyndy Altyn Orda brendin jer júzine dáripteýge yqpal etedi. Biraq osyndaı tarıhı taqyrypqa kelgende tartymdy, kórneki, ıaǵnı vızýaldy beıne jasaýdan bólek, aldymen onyń ishki mazmuny, mán-maǵynasy tereń bolýyn oılastyrý qajet. Sondyqtan meniń tapsyrmammen mamyr aıynda Altyn Orda tarıhyna arnalǵan halyqaralyq sımpozıým uıymdastyrylady. Іs-sharaǵa álemniń bedeldi ǵalymdary shaqyrylady.
Biz tutas túrki órkenıetin zerdeleýge de basa mán beremiz. Qyrkúıekte reseılik áriptesterimizben jáne basqa da elderdiń ókilderimen birge «Ór Altaı – túrkilerdiń ata qonysy» degen halyqaralyq konferentsııa ótkizýdi josparlap otyrmyz.
Bes jyl buryn meniń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalam jaryq kórdi. Onda qazirgi zamanǵy ǵylymı tásilder negizinde tól tarıhymyzǵa arnalǵan jańa akademııalyq eńbek jazý týraly tapsyrma berdim. Osy aýqymdy ári irgeli zertteý jumysy jyl sońyna qaraı aıaqtalady. Qazaqstannyń akademııalyq tarıhynyń kólemdi jeti tomdyǵy jaryqqa shyǵady. Bul eńbek memlekettigimizdi nyǵaıtýǵa jáne ultymyzdyń birtutas tarıhı sana-sezimin qalyptastyrýǵa qosqan qomaqty úlesimiz bolmaq. Osy mańyzdy ǵylymı jınaq Táýelsizdigimizdiń 35 jyldyǵyna oraı shyqqaly otyr. Munyń zor sımvoldyq máni bar. Biz bul tarıhı belesti dál osyndaı naqty istermen atap ótýimiz kerek. Ótkendi umytpaı, bolashaqqa senimmen qarasaq, elimizdiń dáıekti damýyna jol ashylady. Sondaı-aq urpaqtyń otanshyldyq sezimi el ıgiligi jolyndaǵy naqty ispen ushtasady.
Otanshyldyq degenimiz – árıne, Otanǵa degen súıispenshilik degen sóz. Alaıda, Otan aldyndaǵy jaýapkershiligińdi sezinip, perzenttik paryzyńdy óteýge talpynbasań, «otanshylmyn, patrıotpyn» degen sózińniń quny kók tıyn bolmaq.
Qazir qoǵamda «Qazaqstannyń memlekettik Týyn qaıda jáne qashan qoldanǵan jón?» degen mańyzdy másele talqylanyp jatyr. Bul másele arnaıy normalarmen jáne erejelermen retteledi. Memlekettik rámizderdi paıdalanýǵa jeńil-jelpi, salǵyrt qaraýǵa bolmaıdy. Zań talaby árdaıym oryndalýǵa tıis. Degenmen, eń aldymen, zańnyń túpki mánin tereń túsiný kerek. Memlekettik rámizderdi qadirlep, olardy jónimen paıdalanatyn otanshyl azamattardy barynsha qoldaý qajet. Men úılerde, kólikterde, kóshelerde, sondaı-aq elimizdegi, ásirese, sheteldegi sporttyq jáne is-sharalarda kók Týymyz jelbirep turǵanda qýanyp qalamyn. Sol arqyly elimizdiń azamattary birligi bekem ult ekenimizdi kórsetedi. Olardyń áreketterinen týǵan elin maqtan tutatyny baıqalyp turady.
Qazaqstannyń aspanmen astasqan kók týyn búkil álem biledi. Elimizdiń sportshylary jarqyn jeńisimen, ǵalymdary irgeli eńbegimen, ónerpazdary tamasha darynymen Otanymyzdy jer júzine tanytyp júr. Ár azamatymyzdyń jetistigi – Qazaqstannyń jetistigi, ár órenimizdiń abyroıy – barsha qazaqtyń bedeli. Biz týǵan jerge janashyrlyǵyn, týǵan elge adaldyǵyn naqty ispen kórsetetin naǵyz patrıot azamattardy qoldaýymyz qajet.
Jasampaz otanshyldyqtyń negizgi qaǵıdattary ómirdiń ózinen alynǵan deýge bolady. Mysaly, «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq aktsııasyna, volonterlik qozǵalystarǵa, qaıyrymdylyq sharalarǵa áleýmettik kásipkerlikke jáne el ıgiligine arnalǵan basqa da jumystarǵa belsene qatysý – jaýapkershilikke negizdelgen jasampaz otanshyldyq kórinisi. Bul jaıynda búgin depýtat Sabılıanov óte jaqsy aıtty.
«Taza Qazaqstan» – ulttyq ıdeologııamyzdyń ajyramas bóligine aınaldy. Tazalyq halqymyzdyń adal nıeti men taza peıilinen bastalady. Bul – eń aldymen kóshelerdi, úılerdi taza, uqypty ustaý degen sóz. Taza Qazaqstan – ádemi uran da, naýqan da emes, bul – kúndelikti qajyrly eńbektiń nátıjesi. Tazalyq tártipti kúsheıtedi, al tártip jaýapkershilikti arttyrady. Osy mańyzdy tujyrymdy urpaqtyń sanasyna sińirý óte mańyzdy. Biz sonda ǵana naǵyz órkenıetti jáne ilgeri qadam basýshy ozyq el bolamyz.
Qazaqstannyń patrıoty bolý – azamattyq jaýapkershilikti tereń túsiný degen sóz. Ult múddesin jeleý etip bos aıqaıǵa basatyn, odan qaldy, azamattarymyzdyń Otanymyzǵa degen shynaıy súıispenshiligin saıası upaı jınaýǵa paıdalanǵysy keletin teris pıǵyldy adamdardyń bizge qajeti joq. Barlyq salada, sonyń ishinde zaýyttarda, aýyl sharýashylyǵynda, densaýlyq saqtaý uıymdarynda, mektepterde, ýnıversıtetter men ǵylymı zerthanalarda, memlekettik mekemelerde, jeke kompanııalarda jumys istep júrgen adamdardyń bilikti ári tabandy eńbegin, áskerı boryshyn ótep júrgen jáne qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etetin azamattarymyzdyń Otanǵa adaldyǵyn jaýapkershilikke negizdelgen jasampaz otanshyldyq deýge bolady.
Qazaqstan Ádilettiń, Zań men tártiptiń mekeni, eńbekqor adamdardyń eli bolýǵa tıis. Zań ústemdigi men jasampaz eńbek joǵary turmystyq mádenıet ıdeologııasymen astasyp jatýy kerek. Osy qaǵıdattar kóptegen elde tabysty ári berekeli ómir súrýdiń formýlasy sanalady. Osyndaı basty qundylyqtar men ómirlik ustanymdar ár adamnyń boıyna otbasynan, mektep qabyrǵasynan darıdy. Sondyqtan biz irgeli ınstıtýttardy kúsheıtýge basa nazar aýdarýymyz kerek.
Túrli saıası avantıýrısterdiń ulttyq qundylyqtarymyzdyń ózegine balta shabýyna, jastardy «jańalyq» bolyp kórinetin jat qundylyqtarǵa eliktirip, adastyrýyna jol bermeýge tıispiz. Meniń neni meńzep turǵanymdy bárińiz túsingen shyǵarsyzdar dep senemin. Memleket dástúrli mádenı qundylyqtaryn qorǵaýǵa, eldi ishten iritetin zııandy nárselerdi, týrasyn aıtsaq, ersi qylyqtardy nasıhattaýǵa tosqaýyl qoıýǵa mindetti.
Qoǵamymyzda er men áıel óz erkimen shańyraq kóterip, nekesin memlekettik mekemede resmı túrde tirkeıtin dástúrli otbasy ınstıtýtyn zańnamalyq turǵydan nyǵaıta túsken jón. Biraq memlekettiń moralǵa qatysty resmı ustanymyna saı kelmeıtin kózqarasy úshin bireýdi qylmystyq qýdalaýǵa, moraldyq jaǵynan kemsitýge esh jol berýge bolmaıdy. Al memlekettiń ustanymyn «Ár azamattyń tańdaý quqyǵy bar. Alaıda eshkim óz tańdaýyn bireýge kúshtep tańa almaıdy» degen formýlamen túıindeýge bolady. Bizdiń memleketimiz barlyq azamattyń quqyǵy men bostandyǵyn, ar-namysyn tabandylyqpen qorǵaı beredi.
Shymkentte Nuraı esimdi boıjetkenniń kisi qolynan qaza bolýy búkil eldi dúrliktirdi. Ulttyq quryltaıǵa osy oqıǵa boıynsha 130-dan astam ótinish kelip tústi. Kúdiktiniń Nuraıdy ańdyp, maza bermeı, qoqan-loqy kórsetkeni anyqtalyp otyr. Aqyry, munyń arty adam ólimine ákep soqtyrdy. Osyǵan baılanysty Іshki ister mınıstrine Shymkent qalalyq departamentiniń áreketine quqyqtyq baǵa berýdi tapsyrdym. Bas prokýror da bul máseleni muqııat tekseredi. Qyz alyp qashý – adam urlaý degen sóz, bul – ultymyzdyń bedeline nuqsan keltiretin óreskel, jabaıy qylmys. Ondaı qatigezdikke eshqashan jol berýge bolmaıdy.
Jyl ótken saıyn halyqtyń sana-sezimi ósip, qoǵamda azamattyq jaýapkershilik deńgeıi artyp keledi. Zańnamalyq ózgerister de soǵan saı bolýy óte mańyzdy. Zań men tártip – bárine ortaq. Elimizdiń árbir azamaty zań talaptaryn buljytpaı oryndaýǵa tıis.
Qurmetti Ulttyq quryltaı músheleri!
Kez kelgen memlekettiń kúshi – halyqta. Azamattarymyzdyń jasampazdyq qýatynyń arqasynda elimiz kez kelgen kedergi men tosqaýylǵa qarsy turyp, orasan zor tabysqa jeterine kámil senemin. Ózderińiz bilesizder, men túrli josparlar quryp, strategııalar jasaýdy quptaı bermeımin. Sebebi bos qııalǵa berilip, qurǵaq ýáde berýge túbegeıli qarsymyn. Bolashaqqa baǵdar jasap, jospar qurǵanda ómirge shynaıy kózqaraspen qaraǵan jón dep sanaımyn. Biz óte qaýyrt dáýirge qadam bastyq. Bul adamdardyń úırenshikti ómir saltyn buzady, sana-sezimin ózgertedi. Tsıfrlandyrý men jasandy ıntellekt túbegeıli jańa orta qalyptastyrady. Onda ábden ornyǵyp qalǵandaı kórinetin uǵymdar men tájirıbelerge múldem oryn joq. Jahandyq tsıfrlyq ekonomıka dáýirinde memleketterdegi halyq sany burynǵydaı asa mańyzdy bolmaı qalatyn sııaqty. Jasandy ıntellekt zamanyna beıimdele bilgen, soǵan qarap tirshiligin túzgen, tipti, jańa úderisterge naqty ári belsene qatysqan elder ǵana tabysqa jetpek. Sondyqtan Qazaqstan tsıfrlandyrý isin qarqyndy damytyp, jeke jáne qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasyna jasandy ıntellektini engize bastady.
Biz bilim, ǵylym jáne joǵary tehnologııa salasyna qomaqty ınvestıtsııa salatyn boldyq. Sebebi adam kapıtalynyń sapasyn arttyrý – aıryqsha mańyzdy mindet. Bul, ásirese, el damýynyń qazirgideı tarıhı, betburysty kezeńinde halqymyzdyń bolashaǵyna tikeleı áserin tıgizedi. Eń bastysy – bul josparlar jurtty qur ýádemen jarylqaıtyn tusaýkeser rásimderi men forýmdardyń kóleńkesinde qalyp qoımaýy kerek. Biz pıar-aktsııalar men kóz aldaıtyn jalǵan ilgerileýge emes, naqty jetistikke umtylýymyz qajet.
Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jylyn sán qýyp, urandatý úshin jarııalaǵan joqpyz. Bul sheshim búkil memlekettik apparatqa naqty mindet júktep otyr. Bul – strategııalyq mindet. Sondyqtan memleket úshin aıryqsha mańyzdy osy mindetti oryndaýǵa qatysty talap ta óte joǵary bolmaq. Bul baǵyttaǵy jumystyń nátıjesi naqty ári kózge kórinetin kórsetkishtermen ólshenýge tıis. Atap aıtqanda, sheshim qabyldaý merzimin qysqartýǵa, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jáne qyzmet sapasyn jaqsartýǵa oń yqpal etýi kerek.
Degenmen, basqarý isinde beleń alǵan berekesizdikti ozyq tehnologııalar óz betimen joıyp jibere almaıdy. Muny jete túsingen abzal. Jumys áýel bastan durys jolǵa qoıylmasa, birin-biri qaıtalaıtyn mindetter kóbeıip, qaǵazbastylyq sharýaǵa kedergi keltire berse, jasandy ıntellektini engizý arqyly bárin áp-sátte jónge keltiremin deý – bos áýreshilik. Sondyqtan tsıfrlyq ózgerister strategııasyn júzege asyrý úshin aldymen basqarý júıesin rettep alý qajet. Osyǵan oraı, shuǵyl mindet týyndap otyr: memlekettik sektordaǵy jumysty uıymdastyrý mádenıetin jaqsartyp, oǵan basqarý salasyndaǵy ozyq tájirıbeler men quzyretterdi engizý kerek. Tsıfrlyq sheshimderdiń jáne jasandy ıntellekt tehnologııasynyń kómegimen barlyq saladaǵy memlekettik basqarý isiniń sapasyn arttyrýǵa mol múmkindik bar. Sony durys paıdalanǵan jón.
Joǵary tehnologııaǵa negizdelgen, energııany kóp qajet etpeıtin jańa ekonomıka qurý úshin, eń aldymen, myqty ınfraqurylym qalyptastyrý qajet. Logıstıka salasynda aldymen kóringen jerge qoıma salynyp, sodan keıin ǵana oǵan asa mańyzdy ınjenerlik júıeler tartylyp jatady. Osyndaı qatelikterge jol bermeý kerek. Onyń ústine, mundaı nysandar bárine biryńǵaı talaptarǵa saı kele bermeıdi. Sonyń saldarynan shyǵyn kóbeıip, aýqymdy jumystyń mán-mańyzy joǵalady. Bul – basqarý isindegi saýatsyzdyqtyń kórinisi. Sondyqtan muqııat oılastyrylǵan ári ortaq ustanym bolýy qajet. Barlyq ІT ınfraqurylymnyń senimdi, úzdiksiz jumys isteýin qamtamasyz etetin qýatty data ortalyqtar salýǵa arnalǵan arnaıy aımaqtardy aldyn-ala anyqtap alý kerek. Derekterdi taldaý ortalyqtaryn dál sondaı jerlerge salý qajet. Mundaı ortalyqtarda qýat kózderi, qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne salqyndatý júıesi bolýǵa tıis.
Úkimet Pavlodar oblysynyń ákimdigimen birge Ekibastuz basseıniniń energetıkalyq qýatyn paıdalana otyryp, «Derekterdi óńdeý ortalyǵy alqabyn» jasaýdy josparlap otyr. Bastama jaman emes, onyń qanshalyqty tabysty júzege asyrylatynyn kóre jatarmyz.
Biz atom stansalarynyń qurylysy aıaqtalǵanyn kútpeı-aq, jańa qýat kózderin iske qosýdy qolǵa alýymyz kerek. Sondaı-aq data-ortalyqtar metallýrgııa kombınattary sııaqty kóp mólsherde energııa tutynatynyn qaperde ustaǵan jón. Sol sebepti, qýat kózderiniń jetkilikti bolýyn qamtamasyz etý memlekettik saıasattyń asa mańyzdy bóligi retinde qarastyrylýǵa tıis. Qazaqstanda 123,1 mıllıard kılovatt-saǵat kóleminde elektr qýaty óndiriledi. Barlyq josparymyzdy tabysty oryndaýǵa bul jetkiliksiz. Men muny Qaýipsizdik Keńesiniń jaqynda ótken otyrysynda naqty atap óttim. Basqasha aıtsaq, biz elimizdiń álemdik básekedegi artyqshylyqtaryn tıimdi paıdalana almaı otyrmyz.
Qazaqstannyń 33 mıllıard tonnaǵa jýyqtaıtyn orasan zor kómir qory bar. Qazirgideı qarqynmen óndire bersek te, kómirdiń qory 300 jylǵa jetedi. Elimizde jyl saıyn 110 mıllıon tonnadan astam kómir óndiriledi. Bul kórsetkish boıynsha álemde aldyńǵy qatardaǵy memleketterdiń qataryna kiremiz. Kómir – bizdiń strategııalyq aktıvimiz. Onyń qorshaǵan ortaǵa zııanyn túgel joıatyn zamanaýı tehnologııany qoldanyp, kómirdi tolyq paıdalaný kerek. Prezıdent Tramp «Maǵan jel emes, kómir unaıdy» dep durys aıtady. Munda aqıqat bar. Kómirmen qýat óndirý isine Ulttyq joba mártebesi berilýge tıis. Úkimetke Ulttyq jobany ázirlep, 20 naýryzǵa deıin qabyldaýdy tapsyramyn.
Kókshetaý, Semeı jáne Óskemen qalalaryndaǵy jylý elektr ortalyqtarynyń qurylysyn tezdetý qajet. Onyń qaı-qaısysy da – mańyzdy jobalar. Bul másele sheshimin tappaı, tym sozbalańǵa túsip ketkenin moıyndaý kerek. Al jurtshylyq ony asyǵa kútip otyr. Men Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» qorynyń jumysyna syn-eskertpe aıtamyn.
Kýrchatovtaǵy elektr stantsııasy men Ekibastuzdaǵy 2-GRES-tiń qosymsha energobloktaryn ýaqtyly iske qosý, 3-GRES-tiń qurylysyn bastaý qajet. Energetıka júıesiniń ornyqty bolýyn qamtamasyz etý úshin teńgerimdi qýat kózderin tezirek iske qosý qajet. Bul – eń aldymen gazdan qýat óndirýge qatysty másele. Jańa ken oryndaryn izdeý arqyly tabıǵı gaz óndirý isiniń áleýetin arttyrý kerek. Ókinishke qaraı, kógildir otyn óndirisi ekonomıkamyzdyń kún ótken saıyn ósip bara jatqan suranysyn óteı almaı keledi. Byltyrdyń ózinde taýarly gaz ımporty 18 paıyzǵa ósip, 4,5 mıllıard tekshemetrge jetti. Soǵan qaramastan, jańa gaz kenishterin ashý jumystary óte baıaý júrip jatyr. Bul – tıimsiz josparlaýdyń tikeleı saldary. Qazirgi erekshe jaǵdaıda buǵan múldem jol berýge bolmaıdy. Men QazaqGaz basshylyǵyna jeke qarajat esebinen jáne ınvestorlardy tartý arqyly bolashaǵy zor ýchaskelerdi ıgerýge kirisýdi tapsyrdym.
Úkimet «Samuryq-Qazyna» qorymen birge geologııalyq barlaý jumystaryn jandandyryp, jańa kómirsýtegi kenishteriniń ıgerilýin qamtamasyz etýge tıis. Gaz óńdeýge qatysty iri jobalardyń der kezinde iske qosylýyn qatań baqylaýǵa alǵan jón. Bizge qur nıetti ǵana tanytatyn qujattar emes, naqty nátıjeler kerek.
Energetıka júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin taǵy bir mańyzdy rezerv – elimizdiń sý resýrstary. Onyń áleýeti tıisti deńgeıde paıdalanylmaı otyr. Ashyǵyn aıtsaq, osy asa mańyzdy baǵyttaǵy jumystar beı-bereket júrgizilip jatyr. Elimizdiń qolda bar sý qoryna shuǵyl túrde naqty baǵalaý jasaǵan jón. Óıtkeni keńes zamanynan qalǵan málimetter áldeqashan eskirdi. Ǵylym akademııasyndaǵy ǵalymdarymyz qaıda? Olar nelikten osy ýaqytqa deıin elimizdiń sý qoryna qatysty baǵa bermegen? Qazaqstannyń sý-energetıka resýrstaryn shynaıy kórsetetin karta ázirleý qajet.
Ýaqyt kútip turmaıdy. Bul qujattardy ázirleý jumystary gıdroenergetıkany jedel damytýǵa kedergi bolmaýǵa tıis. Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» qory keıbir gıdrotehnıkalyq nysandardyń tıimdiligin arttyrý úshin ony senimgerlik basqarýǵa berý máselesin sheshýi qajet.
Kólik-logıstıka keshenine de basa nazar aýdarý kerek. Ony durys damytpasaq, el ekonomıkasyn turaqty ósirý múmkin emes. Qazaqstannyń orasan zor tranzıttik áleýeti bar. Alaıda, osy áleýetti tolyq paıdalaný úshin qyrýar sharýa atqarý kerek.
Elimizde qyzý jumys qolǵa alyndy. Myńdaǵan shaqyrymdyq avtokólik joldary men temir joldar salynyp, jóndelip jatyr. Basty baǵyttardyń talapqa saı emes tustary retke keltirilýde. Vokzaldar, teńiz jáne áýe porttary, sondaı-aq qurǵaq porttar jańǵyrtylyp, keı jerde jańadan salynyp jatyr. Mýltımodaldy tasymal túri de damyp keledi.
Avtokólik tasymaly salasy da asa mańyzdy. Eldegi avtokólik joldaryn halyqaralyq standarttarǵa saı jańǵyrtý – aıryqsha mańyzdy mindet. Bul, birinshiden, Qazaqstannyń batys pen shyǵys arasyndaǵy tranzıt dálizi retindegi rólin arttyra túsedi. Ekinshiden, oblystar arasyndaǵy kólik baılanysyn barynsha jaqsartady.
Jaqynda Qyzylorda – Jezqazǵan jolynyń Qyzylordaǵa tıesili bóligi salynyp bitti. Jyl sońyna deıin Ulytaý oblysyndaǵy bóliginde kólik qozǵalysy tolyq ashylady. Joldyń jalpy uzyndyǵy – shamamen 400 shaqyrym.
Eń bastysy, bıyl elimizde buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdy ınfraqurylymdyq jobalar bastalady. «Batys Qytaı – Batys Eýropa» – Qazaqstandaǵy eń negizgi joldyń biri. Alaıda, onyń Qyzylorda – Aqtóbe arasyndaǵy bóligi – tar, kólik apattary jıi bolyp jatady. Men osyǵan deıin bul joldy keńeıtý týraly tapsyrma berdim. Bıyl osy baǵytta 4 jolaqty jańa kúre joldyń qurylysy bastalady.
Qazirgi joldyń kóbi oblystardyń ishki joly bolyp qala beredi. Sondaı-aq men byltyrǵy Joldaýymda «Beıneý – Sekseýil» jolynyń qurylysyn tezdetýdi tapsyrǵanymdy bilesizder. Ondaǵy jumystar da bıyl bastalmaq. Joba júzege asqan soń «Orta dálizdiń» qashyqtyǵy 900 shaqyrymǵa qysqarady, ıaǵnı Aqtaý, Quryq porttaryna týra jol ashylady. Qaraǵandy – Jezqazǵan baǵytyndaǵy jol talaı jyldan beri tozyp tur. Bıyl eski joldyń qaptalyna eki jolaqty jańa jol salýǵa kirisemiz. Keıin eski joldy da jańǵyrtyp, tórt jolaq etý josparlanýda. Budan bólek, Saryaǵash mańyndaǵy kólik qozǵalysy da óte tyǵyz. Sondyqtan osy jyly «Saryaǵash aınalma jolynyń» qurylysy qolǵa alynady. Barlyq jumystyń sapaly ári ýaqytyly oryndalýyn tikeleı baqylaýda ustaıtyn bolamyn. Sebebi bul jobalar Qazaqstannyń halyqaralyq kólik-logıstıka ortalyǵy retindegi áleýetin meılinshe nyǵaıta túsedi.
Avtokólik joldarymen qatar temir jol ınfraqurylymyn da keńeıtip, jaqsartý jumysyn jalǵastyrǵan jón. Bul – tasymal joldarynyń ózara baılanysy turǵysynan alǵanda óte mańyzdy másele. Byltyr «Dostyq – Moıynty» temirjolynyń ekinshi jelisi iske qosyldy. Almatyny aınalyp ótetin temir jol qurylysy aıaqtaldy. Munyń bári elimizdiń tranzıttik áleýetin aıtarlyqtaı kóterdi. Bıyl «Qyzyljar – Moıynty» jáne «Darbaza – Maqtaaral» temirjol jelileri salynady. Sondaı-aq «Altynkól – Jetigen» jáne «Jezqazǵan – Sekseýil» baǵyttary boıynsha temirjol ýchaskeleri jańǵyrtylady.
Áýe joldaryn damytý isi Qazaqstan úshin óte mańyzdy. Jańa halyqaralyq reısterdi iske qosý qajet. Bul – ekonomıkalyq másele ǵana emes, azamattary álemdi emin-erkin aralaıtyn ashyq qoǵamy bar memleket ekenimizdi bildiretin qadam.
Elimizdiń aýmaǵynda onnan astam halyqaralyq kólik dálizi bar. Bul – oń úrdis, ony barynsha damytý kerek. Dál osy kezde Qazaqstan ózin halyqaralyq kólik-tranzıt dálizi retinde tanytýǵa tıis. Jahandyq logıstıka kartasynan laıyqty ornymyzdy ıelený úshin júıeli jumys jáne aıqyn is-qımyl strategııasy kerek.
Úkimetke avıatsııa salasynda, sonyń ishinde áýemen júk tasymaldaý isinde naqty nátıjege jetý mindeti júkteldi. Menińshe, elimizdiń áli kúnge deıin Eýrazııanyń áýemen júk tasymaldaıtyn ortalyǵy bola almaı otyrǵany – keshirilmeıtin qatelik, qarapaıym tilmen aıtsaq, bul – naǵyz absýrd. Úkimet júk tasymaldaıtyn memlekettik áýe kompanııasyn qurý barysynda qate sheshim qabyldady. Nege ekeni belgisiz, bul mindetti «Qazaqstan temir joly» kompanııasyna júktedi. Eger Úkimet tapsyrmany oryndaýǵa qaýqarsyz bolsa, bul jumysty jeke qurylymdarǵa ótkizip berińizder.
Taıaýda ótken keńeıtilgen keńeste avıaotynnyń qymbattyǵy osy salanyń damýyna kedergi bolyp otyrǵany aıtyldy. Onyń baǵasy tym qymbat, kórshi elderdiń áýejaılaryndaǵy baǵamen básekelese almaıdy. Ózimiz 100 mıllıon tonna kóleminde shıki munaı óndiretin el bola tura, qara altyny joq memlekettermen avıakerosın baǵasy jaǵynan talasqa túse almaı otyrmyz. Bul aqylǵa syımaıdy ǵoı?! Osy rette, elimizdegi tanymal ekonomısterge de, energetıkterge de aıtar qatań syn-eskertpem bar. Kadrlyq sheshim qabyldaý qajet bolýy da múmkin.
Bizdiń basty strategııalyq maqsatymyz – ekonomıkanyń sapaly ósý qarqynyn báseńdetpeý. Sol úshin ınflıatsııany tómendetýge qatysty jumystar qolǵa alyndy, jańa ınvestıtsııalyq kezeń bastalǵany jarııalandy. Basqa da sheshimder qabyldandy. Ekonomıka jáne bıznes salasy jańa salyq rejımine kóship jatyr. Úkimet pen jergilikti atqarýshy organdar fıskaldyq júıedegi ózgeristiń eldi dúrliktirmeı, birqalypty júzege asyrylýyn qamtamasyz etýge mindetti. Salyq kodeksin qoldanýǵa qatysty jurtshylyqtyń oıǵa qonymdy, syndarly usynystaryn muqııat zerdeleý kerek. Qajet bolsa, túzetýler engizgen jón. Túptiń túbinde Salyq kodeksi qasıetti kitap emes.
Qoǵamda ózgerister jasaǵan kezde halyqpen tıimdi baılanys ornatý asa mańyzdy. Azamattardyń ótinishterine qatysty júıeli jumys júrgizý halyqtyń tynys-tirshiliginen habardar bolyp, olardyń talap-tilegine ýaqtyly jaýap berýge jol ashady.
Sońǵy kezde maǵan jekemenshik mektepterdi qarjylandyrý tásiline qatysty shaǵymdar jıi kelip túsetin boldy. Jýyrda «Turkistan» gazetine bergen suhbatymda men buǵan qatysty óz ustanymymdy aıttym. Bilim salasyn memleket tarapynan qarjylandyrýdyń qazirgi tártibi burmalanǵan. Bul olqylyqty ýaqyt ozdyrmaı túzetý qajet. Jekemenshik mektepterge júrgizilgen aýdıt nátıjesinde zańsyz jáne negizsiz shyǵyndarǵa baılanysty quqyq buzýshylyqtar anyqtaldy. Bul túıtkil jan basyna sáıkes qarjylandyrý júıesiniń osaldyǵynan týyndap otyr.
Úkimetke bilim berý salasyndaǵy memlekettik qarjylandyrý júıesin shuǵyl túrde reformalaý júkteldi. Qarjylandyrýdyń naqty krıterıılerin ázirleý kerek. Osy oraıda, orta bilim berý júıesin damytý isinde bıznes salasy mańyzdy ról atqaratynyn eskergen jón.
Mundaı, tipti budan da zor máseleler densaýlyq saqtaý salasynda da týyndap otyr. Áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý qorynyń jumysyn jan-jaqty tekserý barysynda kóptegen zań buzýshylyqtar men qyzmet babyn asyra paıdalaný jaıttary anyqtaldy. Memleketten qyrýar qarjy jymqyrý úshin kópe-kórneý jalǵan derekter usynylǵan, ótirik málimetter engizilgen.
Búkil el ekonomıkamyzdy órkendetip, ınfraqurylym jobalaryn júzege asyrý úshin bar kúsh-jigerin jumyldyryp, densaýlyq saqtaý salasyn damytýǵa qarjysyn jumsap jatsa, áleýmettik salaǵa bólingen orasan zor qarajat talan-tarajǵa túsýde. Medıtsına salasyn damytýǵa memleket 2024-2025 jyldardyń ózinde 7,8 trıllıon teńge bóldi emes pe?! Túsinikti bolýy úshin aıtaıyn, bul – 15,5 mıllıard dollar degen sóz.
Memlekettiń bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyna jumsap jatqan qarjysy, eń aldymen, azamattarymyzdyń turmys sapasyn arttyrýǵa arnalatynyn jáne Ádiletti Qazaqstandy qurý strategııasymen ushtasyp jatqanyn túsingen abzal.
Quqyq qorǵaý organdaryna sybaılas jemqorlyqtyń qıturqy amal-aılasyn taýyp, paıdaǵa kenelip jatqandardy anyqtaý tapsyryldy. Men Úkimettiń Áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý qoryn Qarjy mınıstrligine berý týraly sheshimin qoldaımyn. Áleýmettik sala basshylarynyń biliksizdigi men memleket múddesine nemquraıly qaraýynyń saldarynan Qorda osyndaı jaǵdaı oryn alyp otyr. Bul jaǵdaıda patrıotızm týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Sondyqtan sheneýnikter adal bolýǵa tıis degen talap jalpy memlekettik aýqymdaǵy ózekti mindet bolyp qala beredi.
Shekten shyqqan alaıaqtar ulttyq qaýipsizdigimizge shyndap qater tóndirýge aınaldy. Medıtsınalyq saqtandyrý qorynda qomaqty qarjy qoldy bolsa, sol ýaqytta «Jedel járdem» qyzmetkerleri men feldsherler alaıaqtardyń arbaýymen narazylyq aktsııasyna shyǵady, áleýmettik talaptar qoıady.
Bizdiń azamattarymyz alaıaqtardyń qurbany bolyp jatyr. Kóptegen adam adal eńbekpen tapqan tabysynan aıyrylýda. Aldaýǵa senip, qylmystyq qarjy operatsııalarynyń qaqpanyna túsip jatyr. Álemde ımmıgratsııalyq alaıaqtyq ta qatty ýshyǵyp tur. Eýropa men AQSh-ta ne bolyp jatqanyn barshańyz kórip-bilip otyrsyzdar. Bul másele bizdiń elimiz úshin de ózekti. Sebebi ýaqyt ótken saıyn Qazaqstan sheteldikterdiń jumys isteýine jáne turaqtap qalýyna qolaıly elge aınalyp keledi. Quqyq qorǵaý organdary Qazaqstan aýmaǵynda sheteldikterdiń turaqty turýyn zańdastyrý úshin zańsyz qujat áperýmen aınalysqan alaıaqtardyń qylmysyn áshkereledi.
Ekonomıkalyq nemese áleýmettik saladaǵy alaıaqtyq qylmystarǵa qarsy kúresti kúsheıtý qajet. Sondaı-aq usaq buzaqylardan, vandaldar men urylardan bastap, uıymdasqan qylmystyq top múshelerine jáne qoǵamnyń tynyshtyǵyn buzǵysy keletin arandatýshylarǵa deıin, qysqasy, zań men tártipti buzǵandardyń bárin batyl túrde jaýapkershilikke tartý qajet. Bul – óte ózekti ári eń basty mindettiń biri.
Tsıfrlandyrý úderisi barlyq jerde jappaı júrgiziledi. Sondyqtan derbes derekterdi zańnamalyq turǵydan qorǵaýǵa, azamattardyń qarjylyq jáne tsıfrlyq saýatyn arttyrýǵa erekshe kóńil bólý kerek.
Taǵy bir ózekti másele – halyqaralyq ahýal shıelenisip turǵan zamanda strategııalyq ekonomıkalyq seriktesterimizben tıimdi baılanys ornatý. Bizdiń ustanymymyz aıqyn: Qazaqstan ekonomıkalyq ıntegratsııany qoldaıdy, osy úderiske belsene atsalysady. Biraq bul yqpaldastyq bizdiń múddemiz turǵysynan qaraǵanda ádil bolýy kerek. Bıyl Qazaqstan Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyna tóraǵalyq etedi. Biz eýrazııalyq yqpaldastyqtyń tıimdiligin arttyrý úshin jasandy ıntellektini engizý máselesine basymdyq beremiz. Saýdadaǵy kedergilerdi joıý, negizsiz protektsıonızmge qarsy kúresý jumystary jalǵasa beredi. Máselen, elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý salasy orynsyz qysymǵa ushyrap otyrǵanyn qalypty jaǵdaı deýge bolmaıdy. Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵynyń quramyndaǵy memleketterdiń sýbsıdııa beriletin ónimderi kóbeıip ketkendikten, otandyq taǵam ónerkásibiniń ókilderi ónim óndirýdi azaıtýǵa májbúr. Al bul – biz úshin azyq-túlik qaýipsizdiginiń máselesi. Sondyqtan ıntegratsııanyń ádil júrgizilýi qajet ekenin aıtyp otyrmyn.
Úkimet ult múddesin qorǵaý úshin barynsha belsendi jumys isteýge tıis. Taraptardyń múddesi ádil eskeriletin orta tusty taýyp, Qazaqstannyń ustanymyn dáıekti, kásibı túrde qorǵaý qajet. Sonda ǵana ekonomıkamyzdy halyqaralyq naryqtaǵy básekege barynsha qabiletti ete alamyz.
Qymbatty jıynǵa qatysýshylar!
Biz múlde jańa qubylystardyń paıda bolǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Ózimiz de, keıingi urpaq ta buǵan beıimdelýine týra keledi. Basqasha aıtsaq, buryn múmkin emesteı nemese adam sengisiz kórinetin nárseler qazir qalypty jaǵdaıǵa aınalýda. Halyqaralyq quqyq kóz aldymyzda qadir-qasıetinen aırylyp jatyr. Dúnıe júzinde senim daǵdarysy kúsheıe tústi. Álemde áskerı shyǵyndar rekordtyq deńgeıge, ıaǵnı úsh trıllıon dollarǵa jetti. 2035 jylǵa qaraı bul kórsetkish taǵy eselep ósýi múmkin.
Kún ótken saıyn órshı túsken mılıtarızatsııa halyqaralyq qoǵamnyń álemde ádil tártip qurýǵa baǵyttalǵan kúsh-jigerin joqqa shyǵaryp jatyr. Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda syrtqy saıasattyń mán-mańyzy arta túsedi. Ol barynsha teńgerimdi bolyp, memlekettiń strategııalyq múddesin qorǵaýǵa jáne ilgeriletýge baǵyttalýy kerek.
Jalpy, dıplomatııada burys sheshimniń saldary óte aýyr bolady. Memlekettiń uzaq merzimge arnalǵan múddelerine oryn tolmas nuqsan kelýi yqtımal. Bizge bul jaǵdaı jaqsy tanys. Ekonomıka salasynda bir jospardy nemese tujyrymdamany basqa bir baǵdarlamalyq qujatpen almastyrýǵa bolady. Al halyqaralyq sharttarǵa qol qoıǵan soń odan bas tarta almaısyz. Aıtylǵan sóz – atylǵan oq!
Biz dıplomatııany halyqaralyq qaqtyǵys pen daý-damaıǵa aparatyn jol emes, mámilege, kelisimge kelýdiń esh balamasy joq, eń mańyzdy quraly dep bilemiz. Kásibı ustanym men shynaıy nıet bolsa, kez kelgen qaqtyǵystyń túıinin tarqatýǵa bolady.
Men Ibrahım kelisimderine qosylý týraly sheshim qabyldadym. Mundaı kelisimderdi Prezıdent Tramppen tarıhtyń astaryn jáne qazirgi saıası ahýaldy tereń túsinýden týyndaǵan dıplomatııalyq ınnovatsııa deýge bolady. Taıaý Shyǵysta beıbitshilikti myqtap ornatýǵa arnalǵan Ibrahım kelisimderine qosylý jónindegi sheshiminiń durys ekenine senimdi jáne ony júzege asyrýǵa bar kúshin salady. Bul kelisimniń túpki mánin túsiný úshin onyń ataýyna nazar aýdarýymyz kerek. Avraam, ıaǵnı, Ibrahım din tarıhynda ıýdaızm, hrıstıan jáne ıslam dinderine ortaq paıǵambar bolyp esepteledi.
Elimiz búkil adamzatty biriktiretin qundylyqtarǵa arqa súıeýge tıis. Biz túrli halyqtar men din ókilderi arasynda tatýlyq bolǵanyn qalaımyz. Sol sebepti, osy kelisimge qosylǵanymyzdyń mán-maǵynasy erekshe, bul sheshim elimizdiń halyqaralyq bedeline oń serpin beredi.
Qazaqstan – jaýapkershiligi joǵary «orta derjava» jáne jer kólemi boıynsha ıslam álemindegi asa iri memleket. Biz barshaǵa túsinikti, ıaǵnı aqylǵa qonymdy jáne ádil saıasatty jaqtaımyz, osy ustanymdy árdaıym saqtaımyz. Syrtqy saıasattaǵy is-áreketimizdiń bári bir ǵana maqsatty kózdeıdi. Eń bastysy, Qazaqstannyń jeriniń tutastyǵyn, qaýipsizdigi men egemendigin qamtamasyz etýimiz kerek. Qazaq memleketiniń basshysy retinde men úshin Táýelsizdik – bárinen qymbat! Bul – mereıtoı kezindegi uran emes, qazirgi dúrbeleńge toly zamanda ulttyq strategııamyzdyń negizgi qaǵıdasy. Men «Táýelsizdik degenimiz – eń aldymen, jalpyulttyq birlik pen kelisim» ekenin únemi aıtyp júrmin. Biz el birligin saqtap, ósip-órkendegen, abyroı-bedeli joǵary ári qýatty memleket qurýdy basty mindetimiz dep sanaýymyz qajet. Osy maqsatqa strategııalyq turǵydan qarap, parasatty, dana halyq ekenimizdi kórsetýimiz kerek.
Buryn da aıtqam, qazir de atap ótkim keledi: biz «tarıhı jaraqat alǵan» ult psıhologııasynan birjola arylýymyz kerek. Basqa túsken qaıǵy-qasirettiń bárin ózge halyqtardan kórý, ultymyzdyń mańdaıyna jazylǵan aşy taǵdyr týraly bitpeıtin pikirtalastar júrgizý – keshegi kúnmen ómir súrý degen sóz.
Búkil álem ózgerip jatyr, bizge de ózgeretin ýaqyt keldi. Biz – bolashaǵy jarqyn, joly ashyq jas memleketpiz. Sondyqtan ýaqyt kóshinen qalmaı, tek alǵa qaraı júrýimiz kerek.
Álem barlyq salada birdeı úlken ózgeriske ushyraıdy. Saıasat pen ekonomıkadan bastap, klımat pen tehnologııaǵa deıin, bári ózgeredi. Mundaı jaǵdaıda biz de batyl ári tosyn ınnovatsııalyq sheshim qabyldaı bilýimiz, esh nárseden qoryqpaýymyz kerek. Men Úkimet múshelerine «Eger áldekimnen nemese áldeneden qoryqsańyzdar, maǵan qyzmettik hat jazyńyzdar. Eger sizder qabyldaǵan sheshimniń, ıá bolmasa usynystyń paıdasy bolatynyn baıqasam, oń rezolıýtsııa qoıamyn. Búkil jaýapkershilikti ózime alamyn» dep eskerttim. Osy úndeýdi, eń aldymen, memlekettik qyzmetshilerge, kásipkerler men ǵalymdarǵa qarata aıtyp otyrmyn. Úlken ári túbegeıli ózgerister ýaqyty kele jatyr, tipti, bastalyp ketti deýge bolady. Elimiz jańa tarıhı álemnen laıyqty ornyn ıelenýi qajet.
Qymbatty dostar!
Bıyl Qazaqstannyń keleshegine tikeleı yqpal etetin asa mańyzdy jyl bolady. Men muny jaqynda «Turkistan» gazetine bergen suhbatymda atap óttim. Elimiz aýqymdy saıası jańǵyrýdyń jańa kezeńine qadam basqaly tur. Aldaǵy parlamenttik reforma osy ózgeristerdiń ózegi bolatyny anyq.
Joldaýymda bir palataly Parlament qurý týraly bastama kótergenimdi bilesizder. Bul asa mańyzdy másele qoǵamda keńinen talqylandy. Men byltyr 8 qazanda Parlamenttik reforma jónindegi jumys tobyn qurý týraly ókimge qol qoıdym. Onyń quramyna belgili zańgerler, sarapshylar, saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi kirdi. Eldik iske beı-jaı qaramaıtyn basqa da azamattarymyzdyń bul talqylaýǵa qatysýy óte mańyzdy. Sondyqtan e-Otinish platformasy men Egov portalynda «Parlamenttik reforma» degen arnaıy bólim ashyldy. Azamattarymyz osy máselege qatysty ózderiniń oı-pikirin bildirip, usynystaryn joldady. Jumys toby kelip túsken usynystardy jınaqtap, zerdelep, parlamenttik reformany barlyq jaǵynan qarastyrdy, óte mańyzdy jumys atqardy. Bul baǵyttaǵy sharýanyń bárin ózim tikeleı baqylaýda ustadym. Byltyr qazan aıynyń ortasynda Jumys tobynyń alǵashqy otyrysyn ótkizdim. Jeltoqsannyń 2-si jáne 29-y kúnderi taǵy eki jıyn boldy. Jańa jyldan beri Jumys tobynyń músheleri 3 ret bas qosty. Sońǵy otyrys kúni keshe ǵana Quryltaı qarsańynda ótti.
Bir sózben, konstıtýtsııalyq reforma týraly qyzý talqylaýlar jarty jylǵa jýyq ýaqyt boıy júrip jatyr. Bir palataly Parlamentke kóshý týraly bastamany halyq qoldap otyr desek, eshqandaı qate bolmas. Qoǵamdyq pikirdi bilý úshin turaqty túrde júrgizilgen saýalnamalar jáne jumys tobynyń qortyndysy da osy paıymǵa kelip toǵysady. Depýtattar men partııa fraktsııalarynyń jetekshileri jaqynda aımaqtardy aralap, saılaýshylarmen kezdesip qaıtty. Olar halyqtyń osy bastamadan habardar ekenin jáne reformany qoldap otyrǵanyn aıtýda. Bul jerde qandaı da bir pikir qaıshylyǵy joq.
Jalpy baǵyt-baǵdarymyz – aıqyn. Aldaǵy ózgeristerge qatysty ortaq mámile bar. Jumys toby barlyǵyn jan-jaqty saraptaı otyryp, naqty paıymdary men usynystaryn ortaǵa saldy. Negizgi pikirtalas «Jańa Parlament qandaı bolady, neshe depýtattan turady? Qurylymy qandaı bolady jáne qalaı jumys isteıdi?» degen saýaldar jóninde órbidi. Bul tereń zerdelep, jan-jaqty saraptap, ólshep, baıyppen túpkilikti sheshim qabyldaıtyn asa mańyzdy, tipti, sheshýshi másele boldy der edim.
Qazir men Ulttyq quryltaıdyń tórinen sizderge Jumys tobynda talqylanǵan negizgi usynystardy tanystyrǵym keledi. Eń aldymen, bolashaq Parlamenttiń ataýy boıynsha pikirimdi aıtsam. Qysqasha aıtqanda, Quryltaı degen ataýdy berý kerek dep senemin. Quryltaıdyń tarıhı aıasy da, maǵynasy da halqymyzǵa túsinikti, jaqyn. Quryltaı otyrystaryn jańǵyrtý bastamasyn men ózim 2022 jyly kóterdim. Bul baıandamanyń basynda Quryltaı jumysynyń tıimdiligi men paıdasyna den qoıdym. Jalpy, elimizdiń saıası júıesinde Quryltaı ataýyn asa mańyzdy memlekettik ınstıtýttyń sımvoly retinde saqtap qalýymyz kerek dep oılaımyn.
Al depýtattar sanyna kelsek, bul másele de qyzý pikirtalas týǵyzdy. Eń kóp pikir qaıshylyǵy osy máselege qatysty boldy. Birinshi tarap elimizdegi halyq sanyna qaraı proportsıonaldy ýákildik ıdeıasyn usyndy. Ekinshi tarap depýtat sanyn 500-ge deıin arttyrý qajet dedi. Bizdiń negizgi maqsatymyz – shyn máninde tıimdi ári kásibı Parlament qurý. Jańa zań shyǵarýshy organ eldegi aýqymdy ózgeristerge zańnamalyq turǵyda barynsha qoldaý kórsetýge tıis. Álemdegi ozyq tájirıbelerge qarasaq, bul úshin depýtat sanyn kóbeıtýdiń esh qajeti joq. Sondyqtan, másele – sanda emes, sapada! Eń bastysy, Parlamentte naǵyz otanshyl azamattar – bilikti mamandar otyrýǵa tıis!
Jumys toby azamattardyń usynystaryn muqııat zerdelep, qyzý talqylady. Aqyr sońynda Parlamenttiń mandat sany 145 bolýy kerek degen baılamǵa keldi. Jańa Parlamentte Tóraǵanyń úsh orynbasary bolýy múmkin. Al komıtet sany 8-den aspaýy kerek.
Usynystardyń ekinshi bóligi Parlamenttiń negizgi memlekettik organdardyń quramyn jasaqtaý isindegi quzyreti týraly boldy. Qazirgi Konstıtýtsııaǵa sáıkes Konstıtýtsııalyq sottyń, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń jáne Ortalyq saılaý komıssııasynyń quramyn jasaqtaý quzyreti Májilis, Senat jáne Prezıdent arasynda teńdeı bólingen. Endi osy mańyzdy memlekettik qurylymdardyń barlyq múshesi Parlamenttiń kelisimimen ǵana taǵaıyndalýy qajet degen usynys aıtyldy. Buǵan qosa, Prezıdenttiń usynysy boıynsha Joǵarǵy sottyń barlyq sýdıalaryn saılaý quzyretin joǵary ókildi organ depýtattaryna berý usynyldy. Bul – bılik tarmaqtary arasyndaǵy tejemelik tepe-teńdik júıesin nyǵaıtý jáne ulttyq parlamentarızmdi damytý jolyndaǵy mańyzdy qadam.
Usynystardyń úshinshi bóligi jańa Parlamentti jasaqtaý tártibi týraly boldy. Depýtattar endi proportsıonaldy júıe qaǵıdatymen saılanady. Mundaı tásil saıası partııalardyń ınstıtýtsıonaldyq rólin kúsheıtedi. Sondaı-aq olardyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrady. Keıbir partııalar Parlamentpen qatar barlyq deńgeıdegi máslıhattardy proportsıonaldy júıemen jasaqtaýdy usynǵanyn bilemin. Biraq aımaqtarda majorıtarlyq júıeni saqtap qalý kerek dep oılaımyn. Elimizdiń óńirlerinde jergilikti azamattardyń daýystary, pikirleri jaqsy estilýi qajet. Bul – men úshin aıqyn ustanym.
Talqylaý kezinde maǵan Parlamenttegi Prezıdent kvotasyn qaldyrý kerek degen usynys aıtyldy. Biraq men jańa Parlament eshkimniń qamqorlyǵyna, qadaǵalaýyna muqtaj emes ekenine senimdimin. Depýtattardyń ishinde arnaıy taǵaıyndalǵan «tańdaýly tulǵalar» bolmaýy kerek. Olar bárine birdeı, ortaq tártippen saılanýǵa tıis. Soǵan sáıkes Qazaqstan halqy Assambleıasynyń arnaıy kvotasy da alynyp tastalady. Osy ustanymmen jastarǵa, áıelder men erekshe qajettiligi bar azamattarǵa arnalǵan kvotany qosa alyp tastaýdy usynǵandar boldy. Biraq bul múlde basqa másele. Bul kvota – áleýmettik ádildik qaǵıdatynyń aıqyn kórinisi, sondaı-aq elimizdegi barlyq qoǵamdyq-saıası ókilderdi eskeretin mańyzdy talap. Sol sebepti, osy kvotalardy ózgerissiz saqtap qalýdy usynamyn.
Buǵan qosa, partııalardyń Parlamentke ótý mejesin qazirgi bes paıyzdan jeti paıyzǵa qaıtarý qajet degen pikir aıtyldy. Bul ereje kezinde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń bastamasymen qabyldanǵan bolatyn. Bes jyl buryn engizilgen osyndaı ózgerister saılaý zańnamasyn jaqsartýǵa edáýir septigin tıgizdi. Mejeni tómendetý arqyly Parlamenttegi iri saıası kúshterdiń ústemdigin azaıtyp, partııalar arasyndaǵy básekeni kúsheıtýdi maqsat tutqan edik. Búgingi tańda osy normanyń tıimdiligine kózimiz jetti. El tarıhynda alǵash ret Májiliske alty partııanyń ótýi – sonyń aıqyn dáleli. Sondyqtan men bes paıyzdyq mejeni qaldyrǵan jón dep sanaımyn.
Usynystardyń tórtinshi bóligi zań shyǵarýshy organnyń jumys tártibi men rásimderine qatysty boldy. Jańa Parlamentte depýtattardy bes jylǵa saılaý kózdelip otyr. Zań qabyldaýdyń úsh kezeńnen turatyn protsedýrasy usynylady. Depýtattar birinshi kezeńde zań jobasyn jalpy maquldaıdy. Odan keıin ózgeristerdi maquldaıdy, sońynda zańdy qabyldaıdy. Osylaısha, biz Parlament qyzmetin túbegeıli qaıta qurý arqyly osyǵan deıin júzege asyrylǵan saıası reformalardy odan ári jalǵastyramyz. Memlekettiń ınstıtýtsıonaldyq tuǵyryn nyǵaıtyp, «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyna sáıkes ornyqty saıası júıe qalyptastyramyz. Basty maqsatymyz da – osy. Bılik ınstıtýttarynyń jańa qurylymy barshaǵa birdeı múmkindik beretin ádiletti qoǵam qurýdyń myzǵymas negizi bolmaq.
Túptep kelgende, biz bir qoǵam bolyp qolǵa alǵan Parlamenttik reforma elimizdiń áleýetin arttyratyn bolady. Sonymen qatar áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristerdiń qarqynyn kúsheıtip, sapasyn jaqsarta túsedi. Men Memleket basshysy retinde buǵan kámil senemin.
Men reformalar qoǵamnyń qajettiligi men memlekettiń damý josparyna sáıkes úzdiksiz jalǵasa beretin úderis ekenin buǵan deıin birneshe ret aıttym. Ózgeris jasaý máselesi ábden pisip-jetilgenin Jumys toby aıasynda ótken talqylaýlardyń qorytyndysynan anyq baıqaýǵa bolady. Biz zańgerler men sarapshylardan, qoǵam belsendilerinen parlamenttik reformaǵa qatysty bes júzden astam usynys aldyq. Elimizdiń jalpy konstıtýtsııalyq qurylymyna qatysty usynystar sany budan úsh esedeı kóp boldy. Onyń ishinde Jumys tobynyń quzyretine kirmese de, naqty negizdemesi bar, muqııat qarastyrýdy qajet etetin máseleler de boldy. Mysaly, qoǵamdy óńirler men etnomádenı birlestikter ókilderiniń memlekettik bılik júıesinde bolýyna qatysty jaıttar alańdatady. Bul jaıynda depýtat búgin Ponomarev baıandady. Munyń eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıtyn, mańyzdy másele ekeni sózsiz. Sondyqtan oǵan memleket múddesin eskere otyryp, zor jaýapkershilikpen qaraý qajet. Josparlanǵan ózgeristiń bári úılesimdi bolyp, birin-biri tolyqtyryp otyrýy kerek, eshqashan ózara qaıshylyqqa ákep soqtyrmaýǵa tıis.
Qazaqstandaǵy birlik pen kelisimniń biregeı úlgisi konstıtýtsııalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen. Elimizde bılik pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynastyń qalyptasqan dástúri bar. Meniń myzǵymas ustanymym – osy qundylyqtardy saqtap qana qoımaı, nyǵaıta túsý qajet.
Reformalardyń jańa kezeńinde qoǵam damýynyń barlyq máselesine qatysty turaqty jalpyulttyq dıalog júrgizý úshin aýqymdy platforma nemese bıik minber qajet. Halqymyzdyń yntymaq-birligin nyǵaıtýǵa yqpal etetin negizgi qoǵamdyq-saıası birlestikter men qurylymdar osy platformaǵa kelip toǵysýǵa tıis. Bul rette, Qazaqstan halqy Assambleıasy men Ulttyq quryltaıdyń tarıhı mán-mańyzy zor ári aıryqsha jaýapty mıssııalary tabysty aıaqtaldy dep sanaýǵa bolady. Endi jańa ınstıtýt retinde Qazaqstannyń Halyq Keńesin qurýdy usynamyn. Assambleıa men Ulttyq quryltaıdyń qazaq memlekettiligin jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigin dáıekti túrde nyǵaıtý sııaqty mindetterin osy jańa organǵa júkteı otyryp, strategııalyq sabaqtastyqty saqtap qalý óte mańyzdy dep sanaımyn. Sonymen birge, Halyq Keńesi basqa elderdegi konsýltatıvti qurylymdardyń oń tájirıbelerin eskere otyryp qurylatyn jańa memlekettik organ bolmaq. Onyń quramyna barlyq etnostyń, túrli sanattaǵy azamattardyń jáne aımaqtardyń ókilderi kiredi.
Qazaqstannyń Halyq Keńesi memleketimizdiń joǵary konsýltatıvtik organy mártebesine ıe bolady. Keńesti 126 adamnan jasaqtap, oǵan etnomádenı ortalyqtardyń 42 ókilin, iri qoǵamdyq birlestikterdiń 42 ókilin jáne máslıhattar men aımaqtardaǵy qoǵamdyq keńesterdiń 42 ókilin qosý usynyldy. Halyq Keńesiniń barlyq múshesin Prezıdent taǵaıyndaıdy. Al tóraǵasyn onyń músheleri saılaıdy. Keńes tóraǵasynyń qoǵamdyq negizde jumys istep, rotatsııa arqyly taǵaıyndalatyn eki orynbasary, sondaı-aq hatshylyq meńgerýshisi bolady.
Halyq Keńesine zań shyǵarýǵa bastamashylyq etý quqyǵy berilýge tıis. Bul qadam onyń mártebesin aıtarlyqtaı arttyratyny sózsiz. Jylyna keminde bir ret shaqyrylatyn sessııa Halyq Keńesiniń joǵary organy rólin atqarady. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim máselelerine qatysty negizgi qyzmeti Keńeske beriledi. Іshki saıasatty jetildirý jóninde usynystar ázirleý jańa organnyń negizgi mindetiniń biri bolmaq. Bul mekeme memlekettik ıdeologııaǵa qatysty máselelerdi, sondaı-aq Konstıtýtsııanyń jáne elimizdegi ózge de asa mańyzdy qujattardyń erejelerin túsindirip, nasıhattaý jumysymen aınalysady. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin, memlekettik mańyzy bar basqa da gýmanıtarlyq forýmdardy ótkizý de Keńestiń quzyretine kiredi. Halyq Keńesiniń mártebesi men ony qurý tártibi Konstıtýtsııanyń arnaıy bólimimen jáne konstıtýtsııalyq zańmen retteledi.
Kásibı zańgerler Ata zańnyń mátinine qatysty pikirlerin bildirdi. Olar Konstıtýtsııamyzdyń keıbir tustaryn naqtylaı túsý qajettigine nazar aýdardy. Atap aıtqanda, Memleket basshysyn saılaý máselesi boıynsha mańyzdy usynys bar. Qazirgi Ata zańǵa sáıkes Prezıdent óz mindetin atqara almaıtyndaı oqys jaǵdaı týyndasa, onyń ókilettigi qalǵan merzimge Senat tóraǵasyna beriledi. Senat tóraǵasynyń memleketti basqarýǵa múmkindigi bolmasa, Prezıdent ókilettigi belgilengen tártipke sáıkes tıisti laýazym ıelerine ótedi. Bul rette, máseleniń bári «qalǵan merzimge» degen sózge kelip tireledi, osy máseleni erekshe atap ótken jón. Basqasha aıtsaq, «qalǵan merzim» 6 aıǵa da, 6 jylǵa da sozylýy múmkin. Sondyqtan Memleket basshysy merziminen buryn qyzmetten ketse, eki aıdyń ishinde kezekten tys Prezıdent saılaýy ótedi degen norma negizgi zańda naqty belgilenýi qajet. Bul qadam halyqaralyq ozyq tájirıbege saı keledi.
Elimizdiń kez kelgen basshysy bılikke saılaý arqyly, ıaǵnı zańdy túrde kelýi kerek. Bul – men úshin myzǵymas ustanym. Osy norma keıingi memleket basshylary úshin de esh ózgermeıtin qaǵıda bolýǵa tıis! Sonymen qatar Konstıtýtsııamyzdyń mátininde jekelegen qateler bary anyqtaldy. Kezinde termınologııalyq, stıldik kemshilikterge jol berilgen. Konstıtýtsııalyq reforma aıasynda osy olqylyqty da túzeýimiz kerek. Bul jumysqa zańgerlermen qatar, bilikti til mamandary shaqyrylady. Taǵy bir mańyzdy másele. Biz Ata zańnyń Preambýlasyn ulttyq qundylyqtarymyzdy aıshyqtap, qansha zaman ótse de, ózekti bolyp qala beretindeı etip qaıta jazýymyz kerek. Onda qazaq jerindegi órkenıet pen memlekettiliktiń tarıhy tereń ekeni naqty kórinis tabýǵa tıis. Sol arqyly biz Qazaqstannyń Uly daladaǵy uly memleketterdiń murageri ekenin pash etýimiz kerek.
Budan bólek, Konstıtýtsııamyzǵa «Biz bárimiz Ádiletti Qazaqstandy eń joǵary maqsat retinde kózdeımiz jáne oǵan jetemiz» degen qaǵıdatty engizýimiz kerek. Negizgi zańǵa, sonyń ishinde, Preambýlanyń jańa mátinine quqyqtyq memleket qurýǵa, sondaı-aq tabıǵatty aıalaýǵa jáne qorshaǵan ortany qorǵaýǵa qatysty qaǵıdattardy engizý kerek dep sanaımyn. Memleket qurylysyna qatysty osy qaǵıdattyń bári – eshqashan eskirmeıtin, árdaıym ózekti bolyp qala beretin jáne qaıta qaraýǵa jatpaıtyn myzǵymas qaǵıdattar. Biz Ata zańda elimizdiń zaıyrly memleket ekenin áıgileıtin normalardy saqtap, kúsheıte túsýimiz qajet. Konstıtýtsııamyz zaman talabyna saı bolýy kerek.
HHІ ǵasyrda tsıfrlandyrý úderisi óte jyldam júrip jatyr, turaqty jáne asa qarqyndy sıpatqa ıe boldy. Joǵary tehnologııa adamnyń kúndelikti ómirine, quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı áserin tıgize bastady. Bolashaqta bul úrdis úzdiksiz jalǵasa beretini anyq. Sondyqtan elimizdegi tsıfrlandyrý úderisiniń ınstıtýtsıonaldyq-quqyqtyq negizi Ata zańda mindetti túrde atalyp ótýi qajet. Konstıtýtsııada azamattardyń derbes tsıfrlyq derekteri zańmen qorǵalatyny naqty aıtylýy kerek dep sanaımyn.
Men ázirge kelip túsken usynystardyń negizgi tustaryna toqtalyp óttim. Osylaısha, konstıtýtsııalyq reformanyń jalpy sulbasy shyǵyp keledi. Jarty jyl boıy ótkizilgen pikirtalastar men talqylaýlar kezinde aldaǵy reformaǵa qatysty basty ustanymdar aıqyndaldy. Bul ustanymdar bir-birimen ózara tyǵyz baılanysty. Tıisti baılanys arnalary arqyly halyqtan kelip túsken ıdeıalar muqııat saralandy. Oıǵa qonymdy bastamalar barynsha eskerildi. Halyqtyń qoldaýyna ıe bolsa, Qazaqstannyń memlekettik qurylysynyń jańa kezeńi bastalady.
Qurmetti Quryltaı músheleri!
Sizderdiń árqaısyńyz aýqymdy reformalardy júzege asyrýǵa belsene atsalysyp júrsizder. Eldegi ózgeristerdiń logıkasyn jaqsy túsinesizder. Saıası jańǵyrýdyń basty maqsaty – Qazaqstannyń áleýetin arttyrý jáne memlekettiligimizdiń qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge daıyndyǵyn kúsheıtý. Ústirt ózgerister jasaý mańyzdy emes. Memlekettik ınstıtýttardyń túpki mánin ózgertý jáne olardyń ózara baılanysyn jaqsartý mańyzdy.
2022 jylǵy konstıtýtsııalyq reformalardyń nátıjesinde biz saıası júıeni teńgerimdi etýge jáne memlekettik basqarýdyń tıimdiligin arttyrýǵa arnalǵan sharalar qabyldadyq. Zań ústemdigin nyǵaıtyp, quqyqtyq mádenıetti ornyqtyrý úshin Konstıtýtsııalyq sot quryldy. Jańa Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeks qabyldanǵan soń sot úkimderi azamattar men kásipkerlerdiń paıdasyna kóbirek sheshile bastady. Olardyń óz zańdy múddelerin tabysty qorǵaýyna jol ashyldy. Kassatsııalyq sottardyń qurylýy jáne Adam quqyǵy jónindegi ýákildiń konstıtýtsııalyq mártebege ıe bolýy azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý júıesin nyǵaıtý jolyndaǵy mańyzdy qadam boldy.
Biz saılaý júıesin jáne ókildi organdardy jasaqtaý tártibin jetildirdik, olardyń saıası yqpaly men quzyretteri edáýir kúsheıtildi. Jańa saılaý modeli Parlamentke jáne máslıhattarǵa túrli ıdeologııalyq kózqarastaǵy adamdarǵa jáne saıası partııalar ókilderine jol ashyp berdi. Aýyl ákimderin saılaý júıesi engizilgennen keıin atqarýshy bılik tarmaǵy jappaı jańardy. Memleket basshysynyń týystaryna basqarý júıesindegi joǵary ári negizgi laýazymdardy ıelenýge tyıym salynýy asa mańyzdy konstıtýtsııalyq jańalyq boldy. Osylaısha jan-jaqty ózgerister sot, zań shyǵarý, atqarý sııaqty bılik tarmaqtarynyń bárin qamtydy. Bul ózgerister ortalyq deńgeıde de, óńirlik deńgeıde de boldy. Budan bólek, joǵarǵy bılik deńgeıinde, ıaǵnı Prezıdenttik ınstıtýtta da eleýli ózgerister jasaldy.
Júzege asyrylǵan jáne josparlanyp otyrǵan ózgerister asyǵys qabyldanǵan nemese belgili bir jaǵdaıǵa baılanysty týyndaǵan sheshimder emes. Men bul reformanyń bárin memleket múddesiniń sózsiz basymdyqtary men halyqtyń ıgiligi turǵysynan muqııat oılastyrdym. Sondyqtan bastamalardyń bári eldi jan-jaqty jańǵyrtýdyń uzaq merzimge arnalǵan birtutas strategııasyna toǵysyp otyr. Oń ári turaqty nátıjege jetý úshin evolıýtsııalyq jolmen júrý, kezeń-kezeńimen áreket jasaý, sondaı-aq qoǵamdy jańa saıası jáne ekonomıkalyq ahýalǵa beıimdeý qajet ekenine senimdimin. «Ár nárseniń óz ýaqyty bar» dep halqymyz beker aıtpaǵan.
Ulttyq quryltaıdyń búgingi qorytyndy otyrysynda da osyndaı sát týyp tur dep sanaımyn. Sol sebepti jańadan mańyzdy usynys aıtqym keledi. Men usynatyn jańashyldyqty biz birneshe jyl boıy muqııat qalyptastyryp kele jatqan saıası qurylymnyń úılesimdi túıini deýge bolady. Áńgime Qazaqstan Respýblıkasynyń Vıtse-prezıdenti ınstıtýtyn qurý, tıisinshe ony Konstıtýtsııada bekitý týraly bolyp otyr. Vıtse-prezıdentti Memleket basshysy Parlament depýtattarynyń kópshiliginiń kelisimin ala otyryp taǵaıyndaıdy. Onyń quzyret aıasyn Memleket basshysy ózi belgileıdi.
Vıtse-prezıdent Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha:
– Halyqaralyq forýmdarda jáne shet memleketter delegatsııalarymen ótkiziletin kelissózderde Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan ókildik etedi;
– Parlamentte Prezıdenttiń atynan ókildik etedi;
– Elimizdiń jáne shetelderdiń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı jáne mádenı-aǵartýshylyq uıymdarymen qarym-qatynas ornatady;
– Prezıdenttiń basqa da tapsyrmalaryn oryndaıdy.
Vıtse-prezıdenttiń qyzmettik mindetterine qatysty osy negizgi erejelerdi de Konstıtýtsııa mátininde kórsetken jón bolar edi.
Qazirgi Parlamenttiń qyzmetin qamtamasyz etip otyrǵan apparattyq qurylymnyń bir bóligi jáne Memlekettik keńesshi laýazymy qysqartylady. Prezıdent Ákimshiliginiń mindetteri men qurylymy is júzindegi qajettilikke sáıkes reformalanady. Sizder Vıtse-prezıdent laýazymy birqatar memlekette bar ekenin biletin shyǵarsyzdar. Bizdiń jaǵdaıymyzda bul laýazymdy engizý memleketti basqarý protsesin turaqtandyrady. Sondaı-aq bılik ıerarhııasyn birjola aıqyndap beredi. Osy konstıtýtsııalyq jańashyldyq Prezıdent bıligi ınstıtýtynyń ózi álsireıdi degendi bildirmeıtinin atap ótkim keledi. Kerisinshe, Prezıdent laýazymy memlekettik júıedegi basty laýazym bolyp qala beredi. Qazaqstannyń Prezıdenttik respýblıka retinde tabysty damı beretinine senimdimin. Óziniń tıimdiligin kórsetken osy saıası júıeden bas tartýǵa bolmaıdy. Halyqaralyq tájirıbe dál osy tańdaýdyń durys ekenin aıqyn kórsetip otyr. Men usynǵan memlekettik bılik reformalary, atap aıtqanda, bir palataly Parlament – Quryltaıǵa kóshý, Halyq Keńesin qurý, Vıtse-prezıdent laýazymyn engizý elimizdiń damýyna zor serpin beredi, onyń áleýetin arttyra túsedi dep senemin.
2022 jylǵy júıeli ózgeristermen qatar alyp qaraǵanda, aldymyzda turǵan reformalardy júzege asyrý – 1995 jyly osydan otyz jyldan astam ýaqyt buryn bekitilgen úlgiden múlde jańa konstıtýtsııalyq úlgige kóshý degen sóz. Osy bastamalar jalpyhalyqtyq referendýmda azamattarymyz tarapynan qoldaý tapqan jaǵdaıda Qazaqstannyń memlekettiligi, elimizdiń saıası júıesi túbegeıli jańǵyryp, elimiz jańa turaqtylyq deńgeıine kóterilmek. Osylaısha, biz bir el, bir halyq bolyp, qazirgi almaǵaıyp zamannyń syn-qaterlerine tótep beremiz, olardy eńseremiz.
Jalpy, bastapqyda Parlamenttik reforma aıasynda Ata zańnyń 40-qa jýyq babyn ózgertý josparlanǵan edi. Alaıda, jumys barysynda túzetýler sany áldeqaıda kóp ekeni belgili boldy. 2022 jylǵy reformada Ata zańnyń 33 baby jańarǵanyn bilesizder. Al endigi ózgerister odan da aýqymdy. Biz, shyn máninde, jańa Konstıtýtsııa qabyldaýmen para-par qadam jasaǵaly turmyz.
Sondyqtan men Konstıtýtsııalyq komıssııa qurý týraly sheshim qabyldadym. Arnaıy Jarlyqqa erteń qol qoıamyn. Komıssııa quramyna 100-den astam azamat kiredi. Onyń ishinde Ulttyq quryltaı músheleri, belgili zańgerler, aqparat quraldary basshylary, aımaqtyq máslıhat tóraǵalary men qoǵamdyq keńes ókilderi jáne basqa da bilikti mamandar bolady. Bul jumysqa Konstıtýtsııalyq sottyń tóraǵasy jetekshilik etedi. Komıssııa barlyq usynysty saraptap, qorytyp, naqty ózgeristerdiń jobasyn ázirleıdi. Sodan soń jalpyhalyqtyq referendým ótetin ýaqytty belgileımiz.
Álemdegi ahýal tym shıelenisip turǵanyna qaramastan, biz elimizde kúrdeli ári túbegeıli ózgeristerdi júzege asyrdyq. 2022 jylǵy konstıtýtsııalyq reformaǵa, odan keıin Atom elektr stantsııasyn salýǵa qatysty referendým kezinde halqymyzdyń basym kópshiligi meni qoldady. Men árbir sheshimdi elge qajettigi turǵysynan muqııat saralaı otyryp qabyldaımyn. Azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan naqty jumyspen aınalysý men úshin bárinen mańyzdy. Halyqtyń qamy, ulttyń, memlekettiń múddesi – men úshin baǵa jetpes qundylyq. Aldaǵy ýaqytta da elimizdi damytyp, Táýelsizdigimizdi nyǵaıta túsý jolynda bar kúsh-jigerimdi salyp eńbek ete beremin. Osy oraıda, strategııalyq baǵdarymdy únemi qoldap kele jatqan barsha halyqqa jáne osy zalda otyrǵan elimizdiń laıyqty azamattaryna shyn júrekten rızashylyǵymdy bildiremin jáne zor alǵysymdy aıtamyn.
Qurmetti qaýym!
Ulttyq quryltaı el tarıhynda qalady. Biz az ǵana ýaqyt ishinde aýqymdy jumys atqardyq. Ádiletti, Qýatty, Qaýipsiz ári Taza Qazaqstannyń irgesin birge qaladyq. Sizder elimizdiń saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik jáne rýhanı bolmysyn ózgertý jolynda zor eńbek ettińizder. Memlekettigimizdi nyǵaıtýǵa eleýli úles qostyńyzdar. Aldaǵy ýaqytta da biz birge el ıgiligine qyzmet ete beremiz dep senemin. Bizdi áli de kóp jumys kútip tur.
Ult bolashaǵyn aıqyndaıtyn eń mańyzdy sharýalar endi bastaldy. Sondyqtan qıyndyqtan jaltaryp nemese tabysqa toqmeıilsip otyrýǵa qaqymyz joq, ýaqytymyz da joq. Birligimizdi bekemdep, bilek sybanyp, iske kirisýimiz kerek. Kelesi Parlamentimiz halqymyzdyń ulttyq sanasynda ózindik orny bar uǵym, atyna zaty saı Quryltaı sózimen atalsa, muny jaqsy yrymǵa balaýǵa bolady dep senemin.
Búgin men Ulttyq quryltaıdyń qyzmetine belsene atsalysyp, reformalardyń tabysty júzege asyrylýyna eleýli úles qosqan bir top azamatty memlekettik nagradamen marapattaý týraly sheshim qabyldap, tıisti Jarlyqqa qol qoıdym.