Prezıdenttiń Tamyz konferentsııasynyń plenarlyq otyrysynda sóılegen sóziniń tolyq mátini

Qadirli ustazdar! Qurmetti qaýym!

Eń aldymen, barshańyzdy dástúrli Tamyz konferentsııasynyń ashylýymen quttyqtaımyn! Búgingi jıynǵa Qazaqstannyń barlyq aımaǵynan ulaǵatty ustazdar arnaıy kelip otyr.

Myqty muǵalim — sapaly ulttyń tiregi, bul — naǵyz aqıqat.

Búgin óte utymdy, mazmundy baıandamalardy tyńdadyq, tıimdi pikirler men usynystar aıtyldy. Sóz sóılegen ustazdarǵa, búkil muǵalimder qaýymyna rızashylyǵymdy, iltıpatymdy bildiremin. Tıisti mınıstrlik, jalpy Úkimet aıtylǵan máselelerdi únemi nazarda ustaýy kerek. Bul jumysty asa mańyzdy strategııalyq mindet dep túsiný qajet.

Ustazdy ulyqtaǵan eldiń keleshegi jarqyn bolary aıdan anyq. Uly Abaı 38-shi qara sózinde adamnyń adamdyǵy jaqsy ustazdan bolatynyn aıtqan. Sizder jas býynǵa tereń bilim berip, sanaly, ozyq oıly jáne otanshyl urpaq tárbıeleýge zor eńbek sińirip júrsizder. Osylaısha, básekege qabiletti ult qalyptastyrýǵa atsalysyp kelesizder.

Bıylǵy Tamyz konferentsııasy elimizdegi aýqymdy ózgerister kezeńine tuspa-tus keldi. Bárimiz bir el bolyp, túbegeıli reformalardy oıdaǵydaı júzege asyrdyq. Naýryz aıynda ótken jalpyulttyq referendým nátıjesinde jańa Halyq Konstıtýtsııasy qabyldandy. Tutas qoǵam qoldaǵan Ata zań birinshi shilde kúni kúshine endi. Bul — elimiz úshin mańyzy erekshe tarıhı oqıǵa.

Bas qujatta tuńǵysh ret bilim salasyna aıryqsha mán berildi, ıaǵnı adam kapıtalyn, bilimdi, ǵylymdy, ınnovatsııany damytý elimizdiń strategııalyq baǵyty retinde aıqyndaldy. Qazir búkil bılik júıesin jáne qoǵamdyq ınstıtýttardy aýqymdy jańǵyrtý jumysy júrip jatyr.

Osydan birneshe kún buryn alǵashqy Quryltaı saılaýy ótti. Al keshe onyń nátıjeleri shyqty. Bul óte mańyzdy saıası naýqan, saıası is-shara dep te aıtýǵa bolady, shyn máninde, buryn-sońdy bolmaǵan joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Osy iste Ortalyq saılaý komıssııasy úlken ról atqardy. Saılaý úderisine durys sheshimder, sonyń ishinde jasandy ıntellekt tehnologııasy engizilýde. Mundaı ádis-tásilder naýqannyń sapasyn arttyra tústi.

Sondaı-aq saılaýǵa sheteldik baıqaýshylar tarapynan da qyzyǵýshylyq joǵary boldy. Halyqaralyq qaýymdastyq saılaý nátıjesin moıyndady, onyń ulttyq zańnamaǵa jáne barlyq talaptarǵa saı ótkenin atap ótti.

Men búgin Konstıtýtsııanyń 46-babyna sáıkes birinshi shaqyrylymdaǵy Quryltaıdyń birinshi sessııasyn shaqyrý týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Alqaly jıyn 28 tamyz kúni bolady. Oǵan deıin Quryltaıǵa ótken partııalar depýtattardyń tizimin ázirleýge tıis.

Jalpy, Quryltaı saılaýy elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirine úlken ózgeris ákeldi. Partııalar usynǵan tizimge tájirıbesi mol túrli mamandyq ıelerimen qatar, saıasatqa jańadan kelgen azamattar da endi. Olardyń qatarynda qabiletti jastar, solardyń ishinde Prezıdenttiń kadrlyq rezerviniń músheleri bar. Jańa býyn ókilderi saıası naýqandy jandandyra túskeni sózsiz. Halyqqa adal qyzmet etkisi keletin, jaýapkershilikten taısalmaıtyn, jańashyl adamdardyń bárine birdeı múmkindik berildi. Túptep kelgende, bul — qalypty, ıaǵnı evolıýtsııalyq úderis.

Osy oraıda saıası partııalardyń belsendiligin, olardyń ıdeologııalyq ustanymdaryn, kásibı deńgeıin erekshe atap ótkim keledi. Saıası doda kezinde el bolashaǵyna tikeleı yqpal etetin utymdy usynystar aıtyldy. Saılaýshylar da bul jumystan tys qalǵan joq, olar ár másele boıynsha óz pikirlerin ashyq bildirip otyrdy. Bul úgit-nasıhat kezinde bolǵan ulttyq teledebattardan, aqparat alańyndaǵy ashyq pikirtalastardan anyq baıqaldy.

Osylaısha, qoǵamda ózara qurmet pen jaýapkershilik jáne pikir alýandyǵy qundylyqtary ornyǵyp jatyr, jańa saıası mádenıet qalyptasýda.

Qadirli ustazdar!

Ultymyzdyń keleshegin aıqyndaıtyn tarıhı ózgerister tabysty bolýy úshin, eń aldymen, qoǵamdyq sana jańǵyrýǵa tıis. Bul iste mártebeli mamandyq ıesi — muǵalimniń róli aıryqsha mańyzdy. Álemdi eń damyǵan tehnologııa ózgertýi múmkin. Al adamdy, onyń dúnıetanymyn ózgertý — naǵyz ustazdyń ǵana qolynan keletin is. Sondyqtan memleket bilim júıesin damytýǵa árdaıym basa nazar aýdarady.

Sońǵy jeti jylda bul salaǵa bólinetin qarjy úsh ese artyp, 6,4 trıllıon teńgege jetti. Keıingi bes jyldyń ishinde 1 mıllıonnan astam oqýshyǵa arnalǵan 1120 mektep salyndy. 5 myńnan astam aýyl mektebiniń materıaldyq-tehnıkalyq qory jańartyldy. Bilim oshaqtarynda 7 myńnan astam zamanaýı úlgidegi pán kabınetteri jasaqtaldy.

Ózderińizge málim, osydan eki jyl buryn meniń tikeleı tapsyrmammen «Keleshek mektepteri» jobasy bastaý aldy. Osy joba aıasynda 460 myń oqýshyǵa arnalǵan 217 mektep salyndy. Zamanaýı mektepterdiń jańa standarty paıda boldy desek, artyq bolmaıdy. Alaıda, biz árbir óńirde, sonyń ishinde mektepterge suranys bar aýdandarda sapaly oqý oryndarynyń qurylysyn mindetti túrde jalǵastyramyz. Bul — aldymyzda turǵan memlekettik mańyzǵa ıe asa ózekti mindet. Ýaqytty sozbaı jumysqa kirisýimiz kerek, kelesi jyly qurylys barysy qarqyndy bolýy qajet.

Ustazdyń bedelin nyǵaıtyp, olardy jan-jaqty qoldaý úshin belsendi jumys atqarylyp jatyr. «Pedagog mártebesi týraly» arnaıy zań qabyldandy. Bıyl bul zańǵa tolyqtyrý engizilip, ustazdarǵa qosymsha quqyqtyq jáne áleýmettik kepildikter berildi. 5 qazan kúni ustazdardyń kásibı merekesi retinde naqty bekitildi.

Memlekettik marapattar tizimine «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» ataǵy engizildi. Bul mártebeli nagradamen marapattalǵan tulǵalarǵa qomaqty syıaqy berilip jatyr. Qazirdiń ózinde 100-ge jýyq muǵalim marapattaldy. Basqa da laıyqty ustazdar memleket nazarynan tys qalmaı, osy qurmetti ataqqa ıe bolary kúmánsiz. Sońǵy úsh jylda elimizdegi 3 muǵalimge eń joǵary memlekettik nagrada — «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berildi. Bul ustazdar qaýymyna degen aıryqsha qurmettiń belgisi ekeni sózsiz.

TALIS-2024 (The OECD Teaching and Learning International Survey) zertteýiniń nátıjesine sáıkes, Qazaqstan muǵalimderdiń bedelin nyǵaıtý kórsetkishi jóninen ekinshi orynda tur. Sondaı-aq ustazdardyń eńbekaqyǵa qanaǵattaný ólshemi boıynsha elimiz álemdegi alǵashqy bes memlekettiń qataryna kiredi. Atap aıtqanda, ustazdardyń 95 paıyzy óz jumysyna kóńili tolatynyn aıtqan. Al 80 paıyzy osy mamandyqty qaıta tańdaýǵa daıyn ekenin jetkizgen.

Barshańyzǵa zor alǵys!

Ustazdy qadirleı bilý — órkenıetti qoǵamǵa tán qasıet. Biz ult sapasyn arttyramyz desek, birinshi kezekte muǵalimderge barynsha qoldaý kórsetýimiz kerek. Bul — men úshin myzǵymas ustanym.

Jalpy, elimizdegi bilim salasyn damytý úshin kóp jumys atqaryldy. Naqty nátıjeler de bar. Byltyr oqýshylarymyz 30-dan astam bedeldi halyqaralyq olımpıada men ǵylymı jobaǵa qatysyp, myńnan astam medal jeńip aldy.

Aýyl mektebinen shyqqan respýblıkalyq olımpıada júldegeriniń sany 10 ese ulǵaıdy. Osylaısha, qala men aýyl mektebindegi bilim sapasynyń alshaqtyǵy aıtarlyqtaı azaıyp keledi. Alaıda arqany keńge salýǵa áli erte, aldymyzda kóp jumys bar, ony tıimdi atqarýymyz qajet.

Bilim berý salasynda áli kúnge deıin sheshimin tappaı otyrǵan biraz túıtkil bar. Sondyqtan birqatar ózekti máselege arnaıy toqtalǵandy jón dep sanaımyn.

BІRІNShІ. Oqý-aǵartý salasyndaǵy kadr tapshylyǵyn joıyp, ustazdardyń biliktiligin kóterý qajet.

Bul baǵytta júıeli sharalar qolǵa alynýda, naqty jumys júrgizilip jatyr. Sonyń arqasynda bilim salasyn tańdaǵan jastardyń qatary kóbeıýde. Bul — jaqsy úrdis. Bıyldyń ózinde mektep bitirgen 12 myńnan astam túlek pedagogıkalyq mamandyq boıynsha memlekettik grant ıegeri atandy. Olardyń 2 myńnan astamy — mektepti «Altyn belgimen» bitirgender. Degenmen kadr máselesin túpkilikti sheshý úshin áli de biraz sharýa atqarylýǵa tıis.

Elimizge taǵy da 5 myńnan astam muǵalim kerek. Sebebi halyq sany turaqty túrde artyp keledi. Sońǵy jyldary salynyp jatqan mektepterdiń sany da edáýir kóp. Osy jaǵdaı pedagog mamandarǵa degen suranysty arttyryp otyr. Bul másele boıynsha mınıstrlik tyń tásilder usynýǵa tıis.

Sonymen qatar muǵalimderdiń biliktiligin kóterý máselesine erekshe nazar aýdarǵan jón. Alaıda osy saladaǵy kezekti aýqymdy reformany jasaımyz dep, búkil oqý júıesin qysqa merzimde túbegeıli ózgertýge bolmaıdy. Áıtpese, burynnan qalǵan teris nátıjeler osy asa mańyzdy salanyń tas-talqanyn shyǵarǵany esimizde bar. Osyndaı synaqtar oqý salasyna úlken zııan ákeldi. Tek reforma úshin jaı ǵana aty bar, zaty joq reformalar júrgizýdi doǵarý qajet. Basqa sózben aıtqanda, reformalardy, ózgeristerdi, árıne, júrgizý kerek, biraq ondaı ózgerister muǵalimderdi ábden sharshatyp, olardy kúızeliske ushyratpaýy kerek.

Árbir reformany, ásirese, bilim salasyndaǵy reformany júzege asyrý aldynda ony jan-jaqty saralaý qajet, onyń tıimdiligine ábden kóz jetkizý kerek. Reforma, bul — bastapqy synaq, eksperıment emes, bul — jaýapty sheshim men is-shara. Úkimet pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń qyzmetin qaıta qaraý kezinde bul máseleni mindetti túrde eskerýge tıis.

Ustazdardy mektep pen balabaqshadaǵy jumystyń kásibı erekshelikterine barynsha beıimdeıtin biryńǵaı júıe qurý qajet degen usynys bar eken. Ony jan-jaqty qarap, qajet bolsa, iske asyrý kerek. Bul iske ádistemelik ortalyqtar, mektepke deıingi, orta jáne qosymsha bilim berý mekemeleri belsene atsalysýǵa tıis. Osy salaǵa jaýapty mınıstrlikter pedagogterdiń jańa býynyn daıarlaý úshin kúsh jumyldyrýy kerek. Bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, jumyla áreket etý qajet.

Ózderińizge málim, muǵalimderge kásibı qoldaý kórsetý úshin «Órleý» biliktilikti arttyrý ulttyq ortalyǵy quryldy. Biraq búginde bul uıymnyń jumysy mardymsyz deýge bolady. Máselen, maǵan ustazdardan attestatsııa erejesin qaıta qaraý týraly kóptegen ótinish kelip tústi. Muǵalimder artyq júktemeniń jáne qaǵazbastylyqtyń kóp ekenin aıtyp, shaǵymdanyp otyr.

Osyǵan oraı, men pedagogterdi attestatsııadan ótkizý talaptaryn ońtaılandyrý, jetildirý jóninde naqty tapsyrma berdim. Bul jerde baǵalaýdan múlde bas tartý nemese ony kúrdelendirý týraly sóz bolyp otyrǵan joq.

Bilimdi ádil baǵalaý — bilim berý júıesiniń ózegi. Bizge meılinshe túsinikti ári ashyq júıe kerek. Bul — óte mańyzdy másele, ony qarastyrǵan kezde joǵary jaýapkershilik pen minsiz kásibılik tanytý qajet. Tıisti mınıstrlik bul máselemen aınalysyp, kóp uzamaı naqty usynystar berýge tıis.

Biliktilikti kóterý baǵdarlamalaryna jańa Konstıtýtsııa qundylyqtaryn, sondaı-aq, «Zań men tártip», «Adal azamat», «Taza Qazaqstan» ıdeıalaryn engizgen jón, bul qyzmettik mindet dep aıtýǵa bolady.

EKІNShІ másele. Aımaqtar arasyndaǵy bilim sapasyna qatysty alshaqtyqty joıý qajet.

Osy tusta Ulttyq biryńǵaı testileýdiń bıylǵy nátıjelerine toqtalǵym keledi. Máselen, Qyzylorda, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Qostanaı oblystarynyń, sondaı-aq, Astana jáne Almaty qalalarynyń túlekteri joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Al Túrkistan, Ulytaý, Atyraý, Aqtóbe jáne Almaty oblystaryndaǵy jaǵdaı jaqsy dep aıtý qıyn.

Ásirese, tıisti mınıstrlik pen ákimdik Túrkistan oblysyndaǵy ahýalǵa nazar aýdarýy kerek. PISA uıymynyń zertteýi de Túrkistan oblysyndaǵy bilim sapasynyń máz emes ekenin kórsetti. Bul — aımaqtyń oqý-aǵartý júıesinde olqylyqtar áli bar degen sóz. Biraq oblystaǵy jaǵdaıdy daǵdarys dep te aıtýǵa bolmaıdy.

Másele mynada: oblysta bilim alyp jatqan oqýshylardyń 75 paıyzǵa jýyǵy aýylda turady. Olardyń jan-jaqty jáne qarqyndy damýy úshin qolaıly jaǵdaı jasalýǵa tıis. Qajetti ınfraqurylym salyp, shalǵaı eldi mekenderge myqty mamandardy tartqan jón. Bul — Úkimettiń jáne ákimdikterdiń aldynda turǵan jedel mindet, jumysty josparly túrde tezdetip atqaryp, naqty nátıjelerge qol jetkizý qajet. Jalpy, tómen nátıje kórsetken barlyq aımaqtyń ákimderi bul baǵyttaǵy jumysty kúsheıtýi kerek. Úkimetke osy jumysty tıimdi úılestirýdi tapsyramyn.

Budan bólek, Prezıdent Ákimshiligine Úkimetpen birlesip, tómen nátıje kórsetken oblystarǵa naqty kómek kórsetýdi, mysaly, arnaıy taldaý júrgizýdi tapsyramyn. Al Úkimet bilim júıesiniń tıimdiligin arttyra túsetin jan-jaqty zerttelgen sheshimder usynýǵa tıis. Bul máselede jetistikke ıe bolǵan mektepter men damý ınstıtýttarynyń múmkindikterin keńinen paıdalanǵan jón.

Quzyrly mınıstrlik orta bilimniń mazmunyn zaman talabyna saı jańǵyrtýy qajet. Mysaly, tarıhı ańyzdar men shyndyqqa saı kelmeıtin oqıǵalardyń ornyna óskeleń urpaqqa ilgerileýge, progreske baǵyttalǵan pánderdi oqytý qajet. Al tıisti baǵdarlamalardy daıarlaý, bul — mınıstrliktiń jedel maqsaty.

«Keleshek mektepteri» ınnovatsııalyq sheshimderdi engizý jáne ulttyq bilim berý úlgisin qalyptastyrý isinde mańyzdy ról atqarýy kerek. Osy oraıda Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasyna zor jaýapkershilik júkteledi.

Aldaǵy úsh jyl ishinde «Keleshek mektepteri» bilim berýdiń ozyq tájirıbelerin synaqtan ótkizetin ortalyqqa aınalýǵa tıis.

Bilim joly — synaǵy men qıyndyǵy kóp jol. Osy jolda tabysqa jetip, beınettiń zeınetin kórý úshin, eń aldymen, tabandy eńbek etý qajet. Túptep kelgende, bárimizdiń maqsatymyz — bir, múddemiz — ortaq ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.

Bul oraıda bir máselege arnaıy toqtalyp ótkim keledi. Kóbińizge belgili, áleýmettik jelide bilim salasyna qatysty qyzý pikirtalastar bolyp turady. Keıde mundaı daý-damaılarǵa bilim júıesiniń burynǵy jáne qazirgi laýazymdy tulǵalary aralasyp jatatyny kózge túsetin boldy.

Ókinishke qaraı, osyndaı tartystar bilim salasyna paıdasyn tıgizedi dep aıtý qıyn. Órkenıetti pikirtalastardyń ornyna aıqaı-shý men dańǵazany tyńdap otyrýǵa májbúrmiz. Tipti ustazdar qaýymy da ondaı pikirtalastardyń túpki mánin túsine almaı dal bolýda.

Árıne, balalardyń bolashaǵy úshin alańdap, utymdy usynystar bildirý — bir bólek áńgime. Al janashyr bolyp emes, jaqsy atty bolý úshin pikir bildirý — tipten basqa másele. Ónbeıtin daýdy qýyp, órisimizdi keńeıte almaıtynymyz anyq.

Qazir bos, burys sózdiń ýaqyty emes, naqty, durys istiń dáýiri. Osyny eskergen jón.

ÚShІNShІ. Jasandy ıntellektini orta bilim berý júıesine engizý.

Jańa tsıfrlyq dáýirge qadam basqan tusta adamı kapıtal damýdyń asa mańyzdy faktoryna aınalyp otyr. Ári bul — Qazaqstannyń artyqshylyǵy.

Balalarymyz — talantty. Álemde joǵary básekege qabiletti ekenin kórsetip júr. Birer kún buryn Aqordaǵa laıyqty marapattaryn alý úshin halyqaralyq zııatkerlik olımpıada jeńimpazdary arnaıy keldi. Osy oqý jylynda daryndy balalardy qosymsha yntalandyrý sharalaryn qabyldaýdy tapsyrdym. Olımpıadadaǵy tabystaryna ǵana emes, ǵylymı jobalar baıqaýyndaǵy jeńisteri úshin de aqshalaı syıaqy beriledi.

Ozyq tehnologııalar men jastardyń zııatkerlik áleýeti úılesim taýyp, qazirdiń ózinde eleýli ekonomıkalyq nátıje berip otyr. Jańa startaptar ashylyp, alǵashqy «syńarmúıiz startaptar» paıda boldy. Osy tájirıbeni keńeıtý úshin bilim berýdi basty orynǵa qoıatyn ınnovatsııalyq ekojúıe qurý qajet. Sol sebepti Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly aıasynda salany basqarýdyń platformalyq úlgisine kóshý bastaldy. Bilim berý bazasyn jańǵyrtý qolǵa alyndy. ıAǵnı búkil memlekettik servıs pen qyzmet biriktiriledi. Muǵalimder ýaqyt alatyn sharýadan arylady. Ásirese, sońǵysy óte mańyzdy. Pedagogterdi yǵyr qylatyn qaǵazbastylyqtan, bitpeıtin esepten, attestatsııadan ótý talabynan jáne basqa da paıdasyz tekseristerden bosatý kerek.

Muǵalimderdi jóndeý jumystaryna, oqý protsesine tikeleı qatysy joq túrli qoǵamdyq is-sharalarǵa tartqany týraly jańalyqtar ara-tura shyǵyp jatady. Bul jóninde áldeqashan keliskenbiz. Buǵan jol berýge bolmaıdy.

Oqý-aǵartý mınıstrligi men ákimdikter basqarmalary, eń aldymen, quqyqtyq-normatıvtik aktiler men salany retteý bazasyn jetildirýmen, oqý úderisin tıimdi uıymdastyrýmen jáne bilim berý baǵdarlamalaryn muqııat saralaýmen aınalysýy qajet.

Jaqynda Úkimet jurtshylyqqa nátıjeli jumystyń qorytyndysyn jarııalady. Mektep oqýlyqtarynan 700-den astam óreskel qate tabylǵan. Munyń bári orta bilimniń sapasyna nuqsan keltiredi desek, artyq aıtqandyq emes.

Álginde ǵana tekserilmegen tarıhı derekter men oqıǵalar sıpattalatyn, balalarǵa jalǵan «qaharmandar» men olardyń «erligi» jóninde áńgimeleıtin ańyzdar engen oqý materıaldaryn qaıta qaraý qajet ekenin aıttym. Jalǵan, oıdan qurastyrylǵan málimetter taratý arqyly balalardy otanshyldyqqa tárbıeleý jaqsylyqqa aparmaıdy. Bul halqymyzdyń ar-ujdanyna qaıshy.

Udaıy japa shekken ult keıpinen arylýymyz kerek. Bul jóninde únemi aıtyp kelemin. Bizdiń keıbir qalamgerlerimiz «muń» degen sózdi jaqsy kóredi: «júregimde muń, kózimde muń»! Muń-qaıǵy jastyq shaqqa, jastarǵa jaraspaıdy. Jastarymyz óz halqynyń tarıhyn durys túsine otyryp, bolashaqqa úmitpen jáne senimmen qaraýǵa tıis. Elimizdiń jastary optımıst bolyp, eńsere almaıtyn qıyndyq joq ekenin bilýi qajet. Biz óz kúsh-qýatymyzǵa senetin, myqty ultqa aınalýymyz kerek. Muń, qaıǵy, kúızelis — jastarymyzǵa jat nárse bolýǵa tıis.

Bıyl mamyr aıynda Orta bilim berý júıesine jasandy ıntellektini endirý jónindegi sharalar týraly arnaıy Jarlyqqa qol qoıdym. Alaıda jańa oqý jylynyń qarsańynda tapsyrma tıisti deńgeıde oryndalmady. Bul úlken kemshilik. Sebebi nede? Báribir tehnologııa qaryshtap damyǵan zamanda mundaıǵa jol berýge bolmaıdy. Balalar men pedagogterdiń jasandy ıntellektini júıeli ári durys qoldaný tártibin belgileıtin pármendi sharalardy shuǵyl qabyldaý qajet. Jastar, ásirese, aýyl jastary tsıfrlyq qurylǵylardy, máselen, smartfondy turaqty tabys tabýǵa paıdalana bilýi kerek. Sizderdi qulaqqaǵys eteıin, Joldaýda osy jóninde naqty mindet qoıamyn.

Bizge tsıfrlyq memleketten tsıfrlyq halyq ekonomıkasy degen túsinikke kóshý qajet. Basqasha aıtqanda, jasandy ıntellekt pen onyń múmkindikteri ermek emes, kiris kózi bolýǵa tıis. Joǵary bilim salasynda jasandy ıntellektini paıdalanýdyń etıkalyq, quqyqtyq jáne uıymdastyrý erekshelikterin eskeretin ortaq standart bar. Úkimet dál osyndaı standartty orta jáne kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesine de engizýi qajet.

Jańa formatsııa mamandaryn daıarlaýdy orta bilimnen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Tómennen joǵary qaraı birtutas júıe bolǵany jón. Osy oraıda, 18 jasqa tolǵan jasóspirimderdiń mektep partasynda otyrǵany qanshalyqty durys degen oryndy saýal týady. Ádette Nazarbaev zııatkerlik mektepterinde jáne jekemenshik bilim oshaqtarynda solaı qalyptasqan. Qazirgi balalar fızıologııalyq turǵydan tez jetiletinin eskersek, bul qanshalyqty aqylǵa qonymdy? Mınıstrlik osy máseleni qarastyryp, qajet bolsa tıisti sheshim joldaryn usynady dep oılaımyn. Konstıtýtsııamyzda jalpyǵa birdeı bilim berý standarty belgilengen. Muny mindetti túrde eskerý kerek.

Qyrkúıekte Jasandy ıntellekt ýnıversıteti ashylady. Biraq bul jetkiliksiz dep oılaımyn. Úkimet Qytaıdyń jańa tehnologııalardy meńgerýdegi jetistigi men tájirıbesin eskere otyryp, Astanada Qazaqstan-Qytaı jasandy ıntellekt mektebin ashý máselesin pysyqtaǵany jón.

TÓRTІNShІ másele. Balalardy qorǵaý jáne olardyń jan-jaqty damýy úshin qolaıly jaǵdaı jasaý — asa mańyzdy mindet.

Bul — memleket saıasatyndaǵy negizgi basymdyqtyń biri. ıÝNISEF Qazaqstannyń osy salada Ortalyq Azııa elderine ǵana emes, Eýropadaǵy birqatar memleketke úlgi bola alatynyn málimdep otyr. Bul halyqaralyq uıymǵa rızashylyǵymdy bildiremin.

Shyn máninde, biz bul baǵytta kóp jumys atqardyq. 2024 jyldan beri «Ulttyq qor — balalarǵa» baǵdarlamasy aıasynda 7 mıllıonǵa jýyq balanyń esepshotyna qarajat aýdaryldy. 2024 jyly — 695,5 mıllıon dollar, 2025 jyly — 888,8 mıllıon dollar, 2026 jyly — 901,7 mıllıon dollar boldy. Bul jumys elimizdiń úlken jetistigi ekeni sózsiz. Kóptegen memleket balalarǵa arnalǵan osyndaı aýqymdy qoldaý saıasatyn júrgize almaı otyr.

Jyl basynan beri «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasy júzege asyryla bastady. Bul qujatta óskeleń urpaqty qoldaýǵa arnalǵan sharalardyń bári kórinis tapty. Barlyq aımaqta balalardyń quqyqtaryn qorǵaý basqarmalary, sondaı-aq, psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary quryldy.

Buǵan qosa, ınklıýzıvti bilim berý júıesi qarqyndy damyp keledi. Biraq sheshimin tappaǵan túıtkilder de bar. Máselen, aqparattyń shamadan tys kóbeıip ketýi qoǵamǵa, sonyń ishinde jas urpaqqa keri áserin tıgize bastady. Mundaı ahýal azamattardyń jumys qabiletin tómendetedi. Bul, ásirese, bolmys-bitimi endi qalyptasyp kele jatqan balalar úshin óte qaýipti.

Áleýmettik jeliler, tsıfrlyq platformalar, jasandy ıntellekt pen agressıvti marketıng balalar dúnıetanymyna otbasy men mektepten kem áser etpeıdi. Óskeleń urpaqtyń psıhologııalyq saýlyǵy men emotsııalyq turaqtylyǵy, adamgershilik tárbıesi ulttyq qaýipsizdikke jáne eldiń ornyqty damýyna yqpal etetin mańyzdy faktorǵa aınaldy.

Qazirgi jaǵdaı 2018 jyly qabyldaǵan «Balalardy densaýlyǵy men damýyna zardabyn tıgizetin aqparattan qorǵaý týraly» Zańdy qaıta qaraýdy jáne eleýli ózgerister engizýdi talap etedi. Úkimet 16 jasqa tolmaǵan paıdalanýshylarǵa áleýmettik jelide tirkelýge tyıym salatyn zań jobasyn ázirledi (bıyl maýsym aıynda Parlament qaraýyna usynyldy). Quryltaıdyń birinshi sessııasynyń ashylýynda depýtattarǵa osy máseleni qarastyrýdy usynamyn.

Kóptegen ozyq elder osy ispettes sharalar qabyldady. Bizge de balalardyń psıhologııalyq jaı-kúıine tóngen qaýiptiń saldarymen kúresýdi doǵaryp, aldyn alatyn kez keldi dep oılaımyn. Áıtpese bul qoǵamnyń turaqtylyǵyna keri áserin tıgizedi.

Úkimet balalardy qorǵaý maqsatynda mazmundy (kontentti) súzgiden ótkizý sharalaryn qabyldaǵany jón. Belgili bir, meılinshe obektıvti sebepterge baılanysty jaýapkershilikti ata-analarǵa ǵana artyp qoıa almaımyz. Sondyqtan balalarǵa arnalǵan mindetti SIM-kartalardy engizý tájirıbesin jappaı taratýdy tapsyramyn. Bul olardyń aqparattyq ımmýnıtetin qamtamasyz ete alady.

Taǵy bir másele. Fast-fýdtyń agressıvti jarnamasy qaptap ketti. Tez iship-jelinetin taǵam zııandy ádet qalyptastyrady, densaýlyq saqtaý júıesine salmaq túsiredi, elimizdiń eńbek kúshi áleýetine teris áser etedi.

Dárigerlerdiń baqylaýynda qant dıabetine shaldyqqan 7 myńǵa jýyq bala bar. Olardyń sany kóbeımese, azaıyp jatqan joq. Kóptegen el quramynda maı, qant jáne tuz mólsheri joǵary ónimderdiń jarnamasyna tyıym salady nemese shekteý qoıady. Bul óte kúrdeli másele. Túrli shetin tustary, pikirtalastarǵa negiz bolǵan medıtsınalyq, tipti saıası astary bar. Degenmen Úkimet, eń aldymen, balalarymyzdyń saýlyǵyn oılap, atalǵan problemanyń uńǵyl-shuńǵylyn muqııat zerdeleýi kerek.

BESІNShІ. Bala tárbıesi máselesine basa mán berý qajet.

Qoǵamda zań men tártipke, tazalyqqa, mádenıettilikke negizdelgen jańa etıka qalyptastyrý isi dál osy mańyzdy mıssııany júzege asyrýdan bastalady. Qazir elimizde 7 mıllıonǵa jýyq bala bar. Jastarmen qosa eseptegende olardyń úlesi halyq sanynyń jartysyna jýyqtaıdy.

Elimizdiń keleshegi jarqyn bolsyn desek, eń aldymen, ulaǵatty urpaq tárbıeleýimiz kerek. Jastardyń boıyna otanshyldyq, bilimpazdyq, eńbekqorlyq qundylyqtaryn sińirýimiz qajet. Áıtpese, salynǵan mektepterden, bilim salasyndaǵy ınnovatsııalyq sheshimderden esh nátıje bolmasy anyq. Bul turǵydan alǵanda, oqý-aǵartý salasy aıryqsha ról atqaratyny barshaǵa málim.

Mektepter sapaly bilimmen qatar taǵylymdy tárbıeniń oshaǵy bolýy kerek. Balalar mektepke zor yntamen barýy qajet. Olar mektepti bilim alatyn, qurdastarymen aralasatyn jáne ómirindegi eń tamasha jyldardy — balalyq pen jastyq shaqtyń shynaıy ǵajap kezeńderin ótkizetin óz úıindeı qabyldaýǵa tıis. Qalaı bolǵanda da, jaǵdaı dál solaı bolýy qajet.

Taǵy bir ózekti másele. Biz jastardyń quqyqtyq saýatyn arttyrýǵa basa mán berýimiz kerek. Meniń tapsyrmam boıynsha osy jyldan bastap mektepterde «Quqyq negizderi» páni oqytylatyn boldy. Budan bólek, oqý baǵdarlamasyna «Konstıtýtsııa negizderi» jáne «Zań men tártip» kýrstary engiziledi. Negizgi maqsat: tek zańdy saqtaıtyn, Konstıtýtsııany syılaıtyn jastar ǵana jarqyn keleshekke, mol tabysqa qol jetkizedi, túsinikti tilmen aıtsaq, baqytty ómir súredi.

Al zańǵa nemquraıly qaraıtyn, zań erejelerin buzyp júrgen jastar qylmystyq jazasyn alyp, óz ómirine balta shabýda. Ókinishke qaraı, bul óte qarapaıym aqıqatty kóptegen jas azamattar bilmeıdi de, túsinbeıdi de. Bizdiń mindet — olarǵa ómirdiń osy shyndyǵyn túsindirip aıtý.

Jalpy, oqýlyqtardyń mazmuny zaman talabyna, sondaı-aq, jańa Konstıtýtsııa ıdeıalaryna saı bolǵany óte mańyzdy. Osy mindettiń sapaly ári ýaqtyly oryndalýyna Úkimet pen tıisti mınıstrlik tikeleı jaýapty.

Sondaı-aq óskeleń urpaqty tabıǵatqa qamqor bolýǵa tárbıeleý qajet. Men buǵan deıin mektepter men joǵary oqý oryndaryna ekologııalyq aǵartý salasynyń biryńǵaı standarttaryn engizý qajettigi jóninde aıttym. Úkimet bul jumysty jyl sońyna deıin aıaqtaýǵa tıis.

Sonymen qatar «Adal azamat» birtutas tárbıe baǵdarlamasynyń qoldanys aıasyn keńeıte túsý kerek. Qazir bul baǵdarlama, negizinen, orta bilim salasynda ǵana júzege asyrylyp jatyr. Urpaq tárbıesi — el taǵdyryna tikeleı áser etetin asa mańyzdy mindet. Degenmen osy máselege kelgende barlyq jaýapkershilikti tek mektepterge artyp qoıý durys emes. Biz tutas qoǵam bolyp, balalarǵa qaýipsiz ári qolaıly orta qalyptastyrýymyz kerek. Eń mańyzdy maqsat: Konstıtýtsııanyń negizgi qaǵıdattary ulttyq bolmysymyzdyń ajyramas bóligi bolýǵa tıis. Jastarymyz Konstıtýtsııany jaqsy bilýi qajet. Sonda ǵana qoǵamymyz órkenıetti, bilimdi, uqypty, al elimiz óte damyǵan ári ozyq bolatynyna kúmán joq.

Kitap oqý mádenıetin nasıhattaýǵa aıryqsha nazar aýdarǵan jón. Bıyl tıisti Jarlyqqa qol qoıdym. Úkimet osy jumysqa qoǵam belsendilerin, shyǵarmashylyq pen ǵylymı qaýymdastyq ókilderin, jýrnalıster men kásipkerlerdi kóptep tartqany jón.

Balalardyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatpasaq, adam áleýetin nyǵaıtý múmkin emes. Bul iste oqýshylarǵa arnalǵan ǵylymı mýzeıler men zertteý ortalyqtary mańyzdy ról atqaratynyn álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Dál osyndaı alańdar oqýshylarǵa bilimin is júzinde qoldanyp kórýge, tájirıbe júrgizýge, ǵalymdardyń eńbegimen tanysýǵa jáne bolashaq mamandyǵyn sanaly túrde tańdaýǵa múmkindik beredi.

Osy oraıda Astanada, Almatyda jáne birqatar oblys ortalyǵynda balalarǵa arnalǵan Jaratylystaný mýzeıin ashý oryndy dep sanaımyn.

Eki jyl ishinde Astana, Almaty, Qyzylorda qalalarynda Prezıdenttik kitaphanalar óz jumysyn bastaıdy. Mundaı kitaphanalardy Shymkentte jáne basqa da oblys ortalyqtarynda salý josparda bar. Demeýshiler atalǵan bastamaǵa qoldaý bildiredi dep senemin.

Konstıtýtsııamyzda kórsetilgendeı, Qazaqstan — zaıyrly memleket. Sondyqtan bilim berý mekemelerin kóbirek salýǵa, bilim berý júıesin damytýǵa jáne jetildirýge den qoıaıyq. Óskeleń urpaqty órkenıetti ári jasampaz qundylyqtar negizinde tárbıeleý — ortaq paryzymyz. Memleket, ustazdar jáne ata-analar kúsh biriktirgende ǵana balalarymyzdyń úılesimdi damýyna barlyq jaǵdaıdy jasaı alamyz, basqasha aıtqanda, jarqyn bolashaǵyna jol ashamyz.

Uly Abaı «Adam balasynyń eń jamany — talapsyz» dep beker aıtpaǵan. Ózine senimsiz, jasyq, ár nársege muńaıa beretin, únemi kúızeliste júretin kertartpa adamnyń bolashaǵy bulyńǵyr.

Taǵy da aıtyp keteıin. Qazaq — kez kelgen syn-qaterdi eńserýge daıyn jurt, keleshegine senimmen qarap, alǵa qaraı batyl qadam basatyn naǵyz jeńimpaz ult. Ótkenge ókpe artyp, tarıhtaǵy sátsizdikter úshin basqa halyqtar men memleketterdi aıyptaý — bolmysymyzǵa múldem jat dúnıe. Biz óskeleń urpaqty osyndaı keselden, teris túsinikten saqtaýymyz kerek. Bul turǵydan alǵanda, oqý-aǵartý salasyna zor jaýapkershilik júkteledi. Sondyqtan ustazdarymyz eń aldymen, oıy taza, nıeti túzý, jaqsylyqqa, jarqyn bolashaqqa degen senimi zor jigerli azamattardy tárbıeleýge tıis.

Otanshyl, bilimpaz, jańashyl, talapty, eńbekqor adamdar eldiń kóshin alǵa bastaıdy. Rıza bolatynym: men osy qasıetterdi óskeleń urpaqtyń boıynan anyq kóremin. Jastarymyz árdaıym jaqsylyqqa umtylady, elimizdiń keleshegine zor senimmen qaraıdy.

Naǵyz otanshyldyq degenimiz, bul — jemisti, tabandy eńbek. Ár saladaǵy eńbek — mańyzdy, onyń jamany nemese ultqa zııan ákeletini bolmaıdy. Eńbek, bul — eń joǵary deńgeıdegi qasıetti dúnıe. Al, memlekettiń mindeti — osyndaı eńbekqor adamdarǵa laıyqty qurmet kórsetý, olardy marapattaý. Alysqa kóz tigetin jasampaz ulttyń shynaıy bolmysy osyndaı bolady.

Qadirli ustazdar!

Ádiletti, Qýatty, Qaýipsiz ári Taza Qazaqstannyń tiregi bolatyn jaýapty ári adal azamattardy tárbıeleý — bárimizdiń ortaq mindetimiz. Biz ozyq oıly ult qalyptastyrý jolynda birlese eńbek etýimiz kerek. Halqymyzda «Bilim — taýsylmas qazyna» degen sóz bar. Sapaly bilim men naǵyz ǵylymǵa umtylsaq, biz barlyq maqsatymyzǵa qol jetkizemiz.

Bilikti muǵalimderimiz, daryndy jastarymyz, myzǵymas birligimiz barda elimiz kez kelgen belesti baǵyndyrady. Buǵan esh kúmánim joq. Ustaz — ulttyń shamshyraǵy. Muǵalimniń eńbegi eń joǵary qurmetke laıyq. Men búgin bir top ustazdy joǵary memlekettik nagradalarmen marapattaý týraly arnaıy Jarlyqqa qol qoıdym. Barshańyzǵa qutty bolsyn deımin! Qyzmetterińizge tabys tileımin. Jańa oqý jyly jemisti bolsyn!