Prezıdenttiń Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń H quryltaıynda sóılegen sózi

Qadirli qaýym!

Qurmetti dostar!

Barshańyzben birge Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń H quryltaıynda bas qosyp otyrǵanymyzǵa rızamyn.

Búgingi jıynnyń mán-maǵynasy erekshe. Sebebi Ana tili máselesi, bul — memlekettik, saıası jáne ulttyq mańyzy bar taqyryp.

Qazirgi tańda dúnıe júzinde til ózekti, názik máselege aınalyp ketti. Bul úrdiske bárimiz kýá bolyp otyrmyz.

Eń aldymen, osy jerde sóz sóılep, mazmundy oılaryn ortaǵa salǵan azamattarǵa alǵysymdy bildiremin. Salmaqty pikirler, utymdy usynystar aıtyldy. Sonyń bárin muqııat qarap, aldaǵy jumysymyzda mindetti túrde eskerý qajet.

«Qazaq tili» qoǵamy — memlekettik tildiń myzǵymas tuǵyryn nyǵaıtyp júrgen asa mańyzdy qurylym. Sonaý 1989 jyly irgesi qalanǵan uıymnyń Egemen el tarıhyndaǵy orny bólek.

Kezinde kórnekti ǵalymdar — akademıkter Ábdýálı Qaıdar jáne Ómirzaq Aıtbaıulynyń bastamasymen qurylǵan «Qazaq tili» qoǵamynyń tarıhı jolyn qazirgi býyn ókilderi men belgili til mamandary laıyqty jalǵastyryp kele jatyr.

Búginde Uıym músheleri kóptegen tıimdi is-sharalardy, jasampaz jobalardy tabysty júzege asyrýda. Men Memleket basshysy retinde «Qazaq tili» qoǵamynyń ár múshesine shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.

Zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaevtyń «Til mereıi — el mereıi» degen qysqa-nusqa, maǵynasy tereń sózi bar. Til — barshamyzǵa ortaq qundylyq.

Til — Allanyń qudiretiniń arqasynda adamdarǵa berilgen úlken syı ári múmkindik. Til — adamzattyń negizgi jetistigi. Adam balasynyń oıdaǵydaı damýynyń eń basty sebebi de — til.

Biz órkenıetti el retinde ana tilimiz — qazaq tiliniń abyroı-bedelin arttyrý úshin bir el bolyp tabandy jumys isteýimiz kerek. Búgingi jıynnyń basty maqsat-mindeti de — osy.

«Qazaq tili» qoǵamynyń bul quryltaıy shyn máninde tarıhı sátte, ıaǵnı, qasıetti Táýelsizdigimizdiń 35 jyldyǵynyń qarsańynda ótip jatyr.

Qazaqstan Egemendik jolynyń osyndaı aıtýly mejesine bedeli bıik, bolashaǵy jarqyn el retinde qadam basyp otyr.

Táýelsizdik týyn kótergeli beri halqymyz kóptegen belesti abyroımen eńserdi. Birtutas ult bolyp, memlekettigimizdiń irgetasyn qalady jáne ony nyǵaıta tústi. Berekeli birligimizdiń arqasynda biz sońǵy jeti jyl ishinde aýqymdy reformalardy tabysty iske asyrdyq.

El ómiriniń barlyq salasynda túbegeıli ózgerister jasap, tyń bastamalar kóterdik. Eń bastysy, halqymyzdyń temirqazyǵyna aınalǵan qasterli qujat — Konstıtýtsııamyzdy qabyldadyq.

Mazmuny aıryqsha Konstıtýtsııa Ádiletti Qazaqstandy qurý isine zań turǵysynan jol ashty. Endi Konstıtýtsııaǵa sáıkes elimizdiń Táýelsizdigin, Egemendigin, keń baıtaq jerimizdiń tutastyǵyn, azamattarymyzdyń zańdy quqyqtaryn jáne bostandyqtaryn qorǵaý memleketimizdiń basty, tipti, qasterli mindeti sanalatyn boldy dep aıtsaq, qate bolmas.

Barshamyzǵa Táýelsizdik — bárinen qymbat asyl dúnıe. Táýelsizdik bolmasa, bizdiń halqymyzdyń keleshegi tyǵyryqqa tireletini anyq. Sondyqtan Táýelsizdikti qorǵaý ári nyǵaıtý — eń qasıetti borysh, eń qasterli paryz!

Biraq, ashyǵyn aıtýymyz kerek, Egemendigimizdi qorǵaýǵa qatysty máseleniń bári tolyǵymen sheshimin tapty desek, ústirt pikirge teń bolar.

Aldymyzda aýqymdy jáne kezek kúttirmeıtin, mańyzdy ári kúrdeli mindetter tur. Halyqaralyq ahýaldy kórip-bilip otyrsyzdar. Álemde saıası, ekonomıkalyq, ıdeologııalyq shıelenister ýshyǵyp tur. Osyndaı almaǵaıyp kezeńde álemniń bolashaǵyn boljaý óte qıyn ekeni túsinikti.

Mundaı zamanǵa bizdiń bir ǵana jaýabymyz bar. Bul — birligimizdi bekemdep, ortaq múddege kúsh jumyldyryp, ulttyq jaýapkershiligimizdi tereń sezine otyryp, qasıetti Otanymyz — Qazaqstan Respýblıkasyna adal qyzmet etý.

Túptep kelgende, Egemendikti nyǵaıtý — halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, jańa tehnologııalardy jetik meńgerý, zańdy qurmetteý, tártipke baǵyný, ózara janashyr, eńbekqor, jasampaz bolý, tabıǵatty aıalaý degen sóz.

Biz osy mindetterdi tabysty oryndasaq, jahan órkenıetiniń tórinen laıyqty oryn alamyz. Sondyqtan Konstıtýtsııada qazirgi zaman talabyna saı bilim men ǵylymdy, ınnovatsııany, adam kapıtalyn damytý memlekettiń strategııalyq mindeti retinde bekitildi.

Ultymyzdyń Bas qujatynda, ıaǵnı Konstıtýtsııamyzda elimizdiń tamyry tereń tarıhy men bitim-bolmysy, bolashaqtaǵy beınesi aıqyndaldy. Atap aıtqanda, memlekettik til — qazaq tiliniń konstıtýtsııalyq mártebesi taıǵa tańba basqandaı jazyldy.

Konstıtýtsııa mátinin jazýǵa ózim de tikeleı atsalystym. Ár sózine muqııat qarap, ár babyna erekshe nazar aýdardym. Men úshin bul — eń aldymen azamattyq paryz.

Máselen, Konstıtýtsııada biz halqymyz úshin kıeli «Táýelsizdik» jáne «Egemendik» sózderin bas árippen jazatyn boldyq. Munyń tereń máni bar. Biz osylaısha árbir uǵym-túsinikke úlken jaýapkershilikpen qarap, tutas qoǵam sanasyna, ásirese, óskeleń urpaqtyń boıyna eldik qasıetterdi sińiremiz.

Jalpy, Konstıtýtsııa halqymyzdyń dúnıetanymyna jáne ozyq zańnama talaptaryna saı jazyldy. Qazaqstannyń Konstıtýtsııasy kásibı turǵydan óte sapaly daıyndalǵan qujat dep kúmánsiz aıtýǵa bolady.

Osy aýqymdy jumysqa bilikti zańgerlermen qatar, fılologııa salasynyń tájirıbeli ǵalymdary men qazaq tili mamandary da belsene qatysty.

Munyń bári qazirgi qazaq tiliniń áleýeti men kúsh-qýatynyń aıqyn kórinisi ekeni sózsiz.

Qazaq tili Táýelsizdigimizdiń myzǵymas sımvoly, Otanymyzdyń memlekettik tili, ultymyzdyń máńgilik jany retinde qabyldanýy qajet. Basqa kózqarastyń bolýy múmkin emes.

Sondyqtan qazaq tiline syılastyqpen qaraý, bul — azamattyq, adamı borysh. Al paryz qanshama qasterli bolsa da, onyń myqty negizi bolýy kerek.

Biz ekonomıkasy damyǵan, ınnovatsııasy men tehnologııasy úzdik, álem jurtshylyǵy moıyndaǵan, órkenıetti, myqty memleket bolsaq, qazaq tili de qýatty til bolatyny anyq. Memlekettiń bedeli artqan saıyn, memlekettik tildiń de abyroıy kúsheıedi. Bul — aqıqat.

Búginde balabaqsha men mektepterde balalardyń basym bóligi qazaq tilinde tálim-tárbıe alyp jatyr. Bıyl mektepke barǵan oqýshylardyń 71 paıyzy qazaq synyptaryna qabyldandy. Kolledjder men ýnıversıtetterde qazaq bólimderiniń sany kóbeıdi.

Qazaq tili barlyq salada, sonyń ishinde kreatıvti ındýstrııa salasynda keń qoldanys tabýda. Ana tilimizde jaryq kórgen kitaptardyń, ánderdiń, fılmderdiń naryqtaǵy úlesi ulǵaıa tústi. Mysaly, byltyr baspadan shyqqan 6 myńnan astam kitaptyń 70 paıyzy qazaq tilinde basyldy. Al bıyl Qazaqstanda túsirilgen 71 fılmniń 63-i ana tilimizde jaryqqa shyqty.

Aıtylǵan derekterdiń bári jurtymyzdyń arasynda qazaq tiline úlken suranys týdyrdy. Bul — óte qýanyshty jaıt, jaqsy úrdis. Osyndaı jumysty kúsheıte berýimiz kerek.

Tól tilimiz ultty uıystyratyn, órkenıetimizdiń órisin keńeıtetin «jumsaq kúshke» aınalýda. Mysaly, álemge áıgili tarıhı tulǵa Beıbarys sultannyń, uly oıshyl Abaıdyń, asa kórnekti ǵalym Qanysh Sátbaevtyń ult órkenıetindegi orny men eńbegi biregeı.

Al búginde jahan jurtynyń súıikti ánshisine aınalǵan Dımash Qudaıbergen, áıgili Kann festıvalinde úzdik aktrısa dep tanylǵan Samal Eslıamova, belgili shahmatshy, álemniń birneshe dúrkin chempıony Bıbisara Asaýbaeva, búkil japon halqyna, sonyń ishinde ımperatorǵa da óte tanymal, kásibı sýmoda júrgen jalǵyz qazaq balýany, jeńimpaz Ersin Baltaǵul (Kımbozan Harýkı) jáne Higgsfield AI jahandyq startap jetekshisi Erzat Dýlatov sııaqty naǵyz daryn ıeleri qazaqtyń mádenıetin, rýhanııatyn, zııatkerlik qýatyn jan-jaqty dáriptep júr.

Halqymyz «Eldestirmek — elshiden» dep beker aıtpaǵan. Bul azamattardy elimizdiń naǵyz otanshyl perzentteri ári rýhanı elshileri desek, artyq bolmas. Qazir Qazaqstan kóptegen shetel adamdary qurmetpen qaraıtyn, yqpaldy memleketke aınaldy.

Sondyqtan biz qazaq tiliniń bolashaǵyna qatysty teris kózqarastan aýlaq bolýymyz kerek. Tilimizdiń taǵdyry kúmándi, belgisiz dep zarlaı bersek, ózge elder men halyqtar bizge qalaı qaraıdy, qalaı senedi?!

Únemi túńile berý oń nátıje ákelmeıdi, mundaı áńgimeni doǵaratyn kez kelgenine kózimiz ábden jetti.

Qazaq eli barda qazaq tili tuǵyrdan túspeıdi. Ótken zamandarda saıası qysym bolǵan kezde ana tilimiz ádebıetshiler men til mamandarynyń, jýrnalısterimizdiń, zııaly qaýym men qarapaıym azamattardyń arqasynda aman qaldy da, óziniń damýyn toqtatqan joq. Bul — tipti, qazaq tiliniń ómirsheńdigi biregeı degen sóz.

Al qazirgi tańda tilimizdiń keleshegine eshqandaı qaýip tónip turǵan joq dep anyq aıtýǵa bolady. Búginde qazaq tili ozyq tehnologııalar salasyna keń aýqymda enip, zaman talabyna saı damyp kele jatyr.

Elimizde san alýan tsıfrlyq platformalar tabysty jumys istep tur. Onyń bári qazaq tilinde qyzmet kórsetetin boldy. Ana tilimizdiń áleýetin álemniń ozyq tehnologııalyq kompanııalary da moıyndaı bastady.

Máselen, Open.AI kompanııasy júrgizgen zertteýge sáıkes qazaq tili sońǵy úsh jylda jasandy ıntellekt júıesindegi qoldanys aıasy qarqyndy keńeıip jatqan tilderdiń qataryna kirgen.

Al Yandeh kompanııasy óziniń bir belgili ónimin byltyrdan beri qazaq tilinde qoldanatyn adamdardyń sany 30 paıyzǵa artqanyn málimdep otyr. Sondaı-aq ótken jyly Google kompanııasy qazaq tilin Gemini tildik modeline engizdi. Munyń bári — qazaq tilin ǵylym tili retinde damytý úshin júrgizilgen júıeli jumystyń bir nátıjesi.

«Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degen. Sondyqtan biz osy baǵytta bastalǵan óte qajetti ári mańyzdy jumysty toqtatpaı, jalǵastyra berýimiz kerek.

Eń birinshiden, aldymyzda qazaq tiliniń ulttyq tsıfrlyq derekter qoryn jasaqtaý mindeti tur.

Jalpy, biz qazaq tiliniń sózdik qory óte baı dep jıi aıtamyz. Munyń shyndyq ekeni de kúmánsiz. Ádebı-mádenı muramyz da ushan-teńiz.

Alaıda sol dúnıeniń kóbi kezinde tsıfrlyq júıelerge tolyq ári sapaly kóshirildi dep aıtý qıyn. Sol sebepti muraǵatta nemese kitaphanalarda ǵana saqtalǵan qazaq tilindegi kitaptardy, merzimdi basylymdardy, aýdıo-beıne jazbalardy, muraǵat (arhıv) jáne murajaı (mýzeı) qorlaryn tsıfrlyq formatqa kóshirý isin qaıta jandandyrý qajet.

Halqymyzdyń óshpes murasy men rýhanı baılyǵy qaǵaz betinde emes, tsıfrlyq keńistikte saqtalýǵa tıis. Keleshek urpaq osy ıgi istiń jaqsylyǵyn kóredi.

Buǵan qosa, ınjenerııa, medıtsına, quqyq, ekonomıka sııaqty túrli ǵylymdy jáne aqparattyq tehnologııalardy qazaq tilinde úırenýge barynsha qolaıly jaǵdaı jasalýy kerek.

Bul tusta, eń aldymen, sapaly oqýlyqtar men oqý quraldaryn daıarlaýǵa basa mán bergen jón. Ókinishke qaraı, bul másele boıynsha kóp qatelik jasaldy, olqylyqtar da az emes.

Árıne, bul — qazaq ǵylymynyń, ıaǵnı ǵalymdardyń áleýeti myqty bolýy qajet degen sóz. Ǵylym damysa, qazaq tili de ǵylym men óndiristiń tili bolmaq. Tarıhı derekter men mysaldar jetkilikti, máselen — parsy, frantsýz tilderiniń tarıhy, al qazirgi dáýirde aǵylshyn tili birinshi qatarǵa shyqty.

Bul tusta joǵary oqý oryndarynyń róli asa mańyzdy. Ýnıversıtetter qazaq tilindegi ǵylymı-zertteý eńbekterine aıryqsha nazar aýdarýy qajet.

Osy jerde taǵy bir ózekti máselege toqtalyp ótken jón dep sanaımyn. Bul — tildegi birizdilik máselesi. Ókinishke qaraı, qazir qazaq tilindegi keıbir sózder, uǵymdar, tipti, túsinikter ártúrli qoldanylyp júr. Bul — jyly jaýyp qoıa salatyn jeńil-jelpi dúnıe emes. Sebebi mundaı jaǵdaı jurtty shatastyryp, til tazalyǵyna keri áserin tıgizedi. Sondyqtan qazaq tilin qoldaný isinde naqty júıeniń, belgili bir tártiptiń bolýyna basa mán bergen jón.

Jalpy, osy máselege keń aýqymda qaraǵan durys. Eń aldymen, emle men erejeni túgendep, júıeleý kerek. Buǵan qosa, barlyq sózdikti, sonyń ishinde orfografııalyq sózdikti jańartatyn ýaqyt keldi.

Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen resmı túrde bekitilgen Qazaq tiliniń orfografııa sózdigi Keńes zamanynda, ıaǵnı 1983 jyly shyqqan. Árıne, odan keıin de birneshe sózdik jaryq kórdi. Alaıda olardyń eshqaısysy memlekettik deńgeıde bekitilmegen, zańdy kúshi joq.

Keıbir kórshi memleketterde mundaı ǵylymı eńbekter bes jyl saıyn jańartylyp otyrady. Sondyqtan biz de qazaq tili orfografııasynyń ǵylymı negizin zerdelep, jedel túrde retke keltirýimiz kerek. Osy jumysty kelesi jyldyń sońyna deıin aıaqtaý qajet.

Biraq jalpy tilimiz basqa irgeles elderdiń tilderimen salystyrǵanda áldeqaıda taza dep aıtsaq, durys bolar. Mysaly, buryn óte sırek paıdalanǵan nemese múlde paıdalanbaǵan «tujyrymdama, qaǵıdat, jospar, syıaqy, shákirtaqy, eńbek ótili, keshendi, ámbebap, júıeli, tyńaıtqysh, janarmaı, kógaldandyrý, bosqyn, qyrǵı-qabaq soǵys, qoqan-loqy, lańkestik, esirtki, bitimgerlik kúshter, mámileger, ǵarysh, zymyran, jahan, ǵalamtor, tikushaq, jasandy sana, paıyz, synyp» sııaqty sózder tilimizde keń qoldanys tapty. Bul — jaqsy dúnıe.

Biraq ár jaqsy qubylystyń shegi bolýy kerek. Mysaly, «kúısandyq (pıanıno), qyltıma (balkon), sýburqaq (fontan), sebezgi (dýsh), qyryqqabat (kapýsta), únqaǵaz (gazet), jedelsaty (lıft), jelkóz (fortochka)» jáne taǵy basqa jasandy sózderdiń qajettiligi ekitalaı sııaqty.

Sońǵy kezde dinge qatysty kóne sózderimizdiń ornyna arab sózderin jıi qoldaný sán bolyp ketti. Munyń da qajettiligine kúmán bar.

Jalpy, osynyń bári — óte ózekti máseleler, sondyqtan kásibı ǵalymdar ózderiniń salmaqty pikirlerin ortaǵa salýy qajet.

Til ǵylymyna qatysty ámbebap, bárine qoljetimdi tsıfrlyq júıe ázirleý mańyzdy. Bul mindetti memlekettik deńgeıde sapaly oryndaý úshin quramyna kásibı til mamandary, ǵalymdar, sarapshylar men jalpy qoǵam ókilderi kiretin arnaıy jumys tobyn qurǵan jón dep sanaımyn. Jumys tobynyń qyzmetin úılestirý Prezıdent Ákimshiligine júkteledi.

Qazaq tilin halyqaralyq tilder qaýymdastyǵynda óz orny bar til retinde damytýymyz kerek. Ana tilimizdiń ózge tildermen baılanysyn qamtamasyz etý óte mańyzdy.

Osy oraıda, «Qazaq tili» qoǵamy júzege asyrǵan Oxford Qazaq Dictionary jobasyn jalǵastyrý kerek dep esepteımin. Men ózim bul sózdikti qarap shyqtym, jalpy paıdaly eńbek dep sanaımyn.

Qazaq tilin Birikken Ulttar Uıymynyń negizgi resmı tilderimen jalǵaıtyn sapaly eki tildi jáne kóptildi sózdikter ázirleıtin ýaqyt keldi. Qazaq-frantsýz, qazaq-ıspan, qazaq-qytaı, qazaq-arab, sonymen qatar, qazaq-nemis, qazaq-ıtalıan, qazaq-japon, qazaq-koreı, qazaq-parsy sózdikterin jasaý qajet. Qazaq-orys sózdigin ýaqyt talabyna saı jańartqan jón.

Sózdikterdiń elektrondyq nusqasyn ázirlep, únemi tolyqtyryp otyrý kerek.

Tildiń halyqaralyq baılanysyn nyǵaıtý arqyly mádenı jáne ǵylymı yqpaldastyqqa jol ashylady, elimizdiń zııatkerlik áleýeti artady.

Biraq tildiń bolashaǵy tek sózdik pen oqýlyqqa baılanysty emes. Adam qaı tilde aqparat izdep, fılm kórip, bilim alsa, sol tildiń áleýeti kúsheıe túsetini anyq.

Sondyqtan tsıfrlyq keńistikte qazaq tilindegi sapaly ári tartymdy ónimderdi kóbeıtý — asa mańyzdy mindet. Ásirese, qazaq tilin ózdiginen úırenýge múmkindik beretin ІT-ónimder, balalardyń tilin damytýǵa arnalǵan fılmder men oıyndar kóp bolýy qajet.

Qazaqsha aqparattyń aıasy, ıaǵnı qazirgi tilmen aıtsaq, qazaq tilindegi kontenttiń aýqymy meılinshe keń bolǵany durys. Ǵylym, tehnologııa, mádenıet, kásipkerlik, sport jáne basqa da ózekti taqyryptar boıynsha sapaly ónim ázirlegen jón.

Jalpy, osyndaı jobalarǵa memleket tarapynan naqty qoldaý kórsetý qajet. Bul másele boıynsha arnaıy jumys tobyn qurýǵa bolady.

Osy mańyzdy iske «Qazaq tili» qoǵamynyń basshysy Raýan Kenjehanuly jáne qoǵamnyń músheleri zor úles qosary kúmánsiz.

Saıyp kelgende, tilimizdiń bolashaǵyna bárimiz birdeı jaýaptymyz. Árqaısymyz qazaq tiliniń tuǵyryn nyǵaıtýǵa atsalysýymyz kerek.

«Qazaq tili» qoǵamy osy jumystyń alǵy shebinde turǵan irgeli uıym. Bárimiz bul Uıymdy qoldaýymyz kerek.

Qoǵam quramynda úsh jyldan beri Qazaq Tili Endowment Qory jumys istep tur. Men ózim de bul mańyzdy bastamaǵa qoldaý kórsettim. El azamattary da osy ıgi iske óz úlesin qosýda. Kásipkerlerimiz de óz yntasyn kórsetip, «Qazaq tili» qoǵamyna belsendi túrde qarjylaı járdem beretinine kúmánim joq.

Til — halyq qazynasy. Sondyqtan Uıymnyń bul qyzmetin shyn máninde halyqtyq múddeni kózdegen is dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Osy oraıda, Uıym qolǵa alǵan taǵy bir mańyzdy bastamany atap ótkim keledi.

Maǵan keshe «Qazaq tili» qoǵamynyń basshysy Raýan Kenjehanuly «Dala ormany» degen jaqsy jobany tanystyrdy.

Bul uıym bir jyldyń ishinde seriktesterimen birge 400 gektar jerge 5 mıllıon tal ekken. Osy jumystyń nátıjesinde elimizdiń úsh oblysynda 4 úlken orman pıtomnıgi qurylǵan. Endi onyń aýqymyn odan ári keńeıtý kerek.

Ár aýyldyń mańynan 25, aýdan ortalyǵynyń qasynan 50, al úlken qalalardyń mańaıynan 100 gektardan kóshetter ósiretin saıabaqtar ashý josparda bar eken. Men muny tolyq qoldaımyn. Durys bastama. Úkimet pen ákimdikter de bul jumysqa atsalysýy qajet.

Osy jobanyń arqasynda Qazaqstandaǵy orman alqabyn 14,5 mıllıon gektarǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik týady. Bul «Qazaq tili» uıymynyń «Taza Qazaqstan» jobasyna qosqan naqty úlesi bolmaq.

Qazaqtyń dalasy ormanǵa aınalmaıdy dep kim aıtty?! Ormandy ósirý de, dalany jaınatý da bizdiń qolymyzdan keledi. Sondyqtan «Dala ormany» jobasyn sapaly júzege asyrý óte mańyzdy. Bárimiz qoldaıyq.

Qadirli qaýym!

Qazaq tili ult birliginiń myzǵymas tuǵyry sanalady. Osy oraıda, men memlekettik tildi jetik meńgergen ózge ulttardyń ókilderin aıryqsha atap ótkim keledi. Olardyń arasynda qazaq tilin úıretýmen aınalysatyn bilikti mamandar bar.

Áleýmettik jeli arqyly tilimizdi dáriptep júrgen azamattar da az emes. Mundaı adamdar tilimizdiń damýyna ún qosyp, onyń jarqyn keleshegin naqty ispen jasap jatyr. Solardyń eńbegin biz syılastyqpen, rızashylyqpen qabyldaýymyz kerek.

Jalpy, sońǵy jyldary memlekettik tildi meńgergisi keletin adamdardyń qatary kóbeıip jatyr. Olarǵa barynsha jaǵdaı jasaý — bizdiń azamattyq paryzymyz.

Qazaq tilin tez ári ońaı úırenýge múmkindik beretin ozyq ádistemeler, sonyń ishinde tsıfrlyq oqý quraldaryn ázirleý qajet. Jalpy, bul másele qoǵamda jıi aıtylyp júr. Osy jumysqa til mamandaryn, aqparattyq tehnologııa salasynyń ókilderin jumyldyrǵan jón.

Qazaq tilin biletin adam qazaq halqyn, jalpy Qazaqstandy tanyp-biledi. Tildi meńgergen árbir azamat elimizdiń tarıhy men mádenıetin tereńirek túsinedi.

Men Qazaqstan Halyq Keńesiniń birinshi sessııasynda el birligin bekemdeıtin eń mańyzdy faktor — memlekettik til ekenin naqty aıttym.

Degenmen myna nárseni este ustaǵan abzal: Qazaq tilin damytý — elimizdegi ózge tilderdiń damýyna kedergi keltirý emes. Basqasha aıtqanda, ana tilimizdi basqa tilderge qarsy qoıýǵa múldem bolmaıdy. Tilderdi paıdalanyp, qoǵamdyq jantalas, janjal jasaǵysy keletin arandatýshylar óte qaýipti istermen aınalysyp júr. Sondyqtan olardy «Zań men tártip» qaǵıdasyna sáıkes jaýapkershilikke tartý kerek.

Osy jerde taǵy da qaıtalap aıtqym keledi: kez kelgen tilge qarsy shyǵý — Jaratqannyń adamǵa bergen nyǵmetine qarsy shyǵýmen birdeı.

Bir tildi basqa tilge qarsy qoıýǵa bolmaıdy. Bul — úlken kúná. Onyń saldaryn óz kózimizben kórip jatyrmyz.

Biz qazaq tilin eń aldymen birlik pen yntymaq tili retinde damytýymyz kerek. Ana tilimiz jahan jurtshylyǵyna tartymdy til bolýy kerek.

Birtutas halqymyzdy bólip-jarýǵa múldem bolmaıdy. Óz tutastyǵyn saqtaı almaǵan halyq basqalarǵa úlgi-ónege kórsete almaıdy, basqa elderdiń qurmetine eshqashan ıe bolmaıdy.

«Birlik bar jerde tirlik bar», bul — ómirdiń talaı synaǵynan ótken aqıqat. Biz bir-birimizge qurmet kórsetip, ózara syılastyqpen qarap, yntymaǵymyzdy nyǵaıta berýimiz qajet.

Barshańyzǵa málim, qazir elimizdiń aldynda mańyzdy mindetter tur. Bárimiz bir el bolyp «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasyn iske asyratyn boldyq. 2027 jyl «Jalpyhalyqtyq aýqymdy qurylys jyly» bolmaq. Qazaqstan úlken qurylys alańyna aınalady.

Elimiz boıynsha ártúrli áleýmettik nysandar — balabaqshalar, mektepter, kitaphanalar, aýrýhanalar, emhanalar, ońaltý ortalyqtary, sport ınfraqurylymy jáne basqa da ǵımarattar, óndiris oryndary, joldar, vokzaldar, áýejaılar salynady.

Barlyq óńirde myńdaǵan jumys orny ashylady. Otandyq kásipkerlerge mol múmkindikter beriledi. Táýelsiz Qazaqstannyń tól tarıhynda mundaı aýqymdy joba buryn-sońdy bolǵan emes.

«Halyqtyq qurylys» — mazmuny keń, mán-maǵynasy tereń naǵyz halyqtyq joba. Biz el ıgiligine qyzmet etetin nysandar salyp, tutas memleketimizdiń kelbetin jańartamyz, búkil ultymyzdyń sana-sezimine serpin beremiz.

Biraq eń mańyzdy másele — biz keleshek urpaqtarǵa tujyrymdamalar men josparlar, sheteldegi qundy qaǵazdarda saqtalǵan, ýaqyt ótken saıyn arzandap bara jatqan qarjyny emes, halyqqa qyzmet etetin naqty áleýmettik nysandardy amanat retinde qaldyrýymyz kerek.

Qurylyspen aınalysý — jasampazdyqqa, jańashyldyqqa umtylý. Sondyqtan «Qurylys jáne taǵy da qurylys» degen bir aýyz sóz jańǵyrý jolyna túsken Qazaqstannyń myzǵymas qaǵıdaty, jalpyulttyq urany bolýǵa tıis.

«Halyqtyq qurylys» jurtymyzdy bir maqsat pen múddege biriktiredi, elimizdi naǵyz órleý men órkendeý jolyna bastaıdy.

Osyǵan oraı, aldaǵy úsh jyldyń ishinde Ulttyq qordan 6,5 trıllıon teńge bólinedi. Arnaıy komıssııa bul aýqymdy qarajattyń únemdi, jymqyrýsyz jumsalýyn muqııat baqylaýda ustaıdy.

Qazir bul Komıssııanyń quramyn qarap jatyrmyn. Eń basty talap — músheler aıqaı-shýsyz, dańǵaza jasamaı, óz jumysyn joǵary kásibı deńgeıde, tıimdi atqarýy kerek.

Biz ádiletti qoǵam bolamyz desek, ár iske jaýapkershilikpen qarap, bir-birimizge janashyr bolýymyz qajet. «Taza Qazaqstan» ıdeıasyna saı tabıǵatqa qamqor kózben qarap, bolmysymyzdy, nıetimizdi jáne tilimizdi taza ustaý mańyzdy.

Órkenıetti qoǵamda dóreki sóıleýge, bireýdiń ar-ojdanyna nuqsan keltirýge, ózgelerdi kemsitýge, qoqysty kóshege nemese qoǵamdyq jerlerge laqtyrýǵa, kez kelgen jerge túkirýge, qoǵamdyq dúnıeni buzyp, syndyrýǵa jol berilmeıdi jáne ondaı áreket zań boıynsha jazalanady. Bul — barlyq quqyq qorǵaý mekemelerine qatysty jeke jáne óte mańyzdy tapsyrmam.

Otanymyzdy jańa órkenıetti deńgeıge kóterýimiz kerek. Osy ózekti jumysta qazaq tiliniń memlekettik til retinde mártebesin kóterý, kúsheıtý, dáripteý tarıhı mindet ıa mıssııa desek, artyq bolmas.

«Zań men Tártip» el ómiriniń ajyramas bóligi, buljymas qaǵıdaty bolýǵa tıis. Óıtkeni zań men tártip ústemdigi — memlekettiligimizdi nyǵaıtýdyń, Egemendigimizdi qorǵaýdyń birden-bir sharty.

Ókinishke qaraı, keıbir teris pıǵyldy adamdar «Zań men tártip» qaǵıdatyn burmalap, ony qysym jasaýdyń quraly retinde kórsetkisi keledi. Ashyǵyn aıtsaq, bul — aramdyq. Mundaı keleńsiz áreketke qatań tosqaýyl qoıýymyz kerek.

Halqymyzda «Ádep basy — til» degen ataly sóz bar. Sondyqtan osy memlekettik mańyzy bar jumysqa «Qazaq tili» qoǵamynyń ókilderi, jalpy, tilimizdi únemi qoldaıtyn azamattar belsene atsalysýy kerek.

Bárińizge taǵy da shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. «Qazaq tili» qoǵamynyń basshysy Raýan Kenjehanulyna da alǵys aıtamyn.

Men búgin elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq damýyna eleýli úles qosqan birqatar azamatqa memlekettik marapat tapsyrý týraly Jarlyqqa qol qoıdym. Barshańyzǵa qutty bolsyn!

Qasterli Otanymyz — Qazaqstan men qasıetti qundylyǵymyz — qazaq tili jasaı bersin!

Buǵan deıin Prezıdent tsıfrlyq keńistikte qazaqsha sapaly ári tartymdy ónimderdi kóbeıtýdi tapsyrǵanyn jazǵanbyz.