Prezıdenttiń ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-da ǵylymı qoǵamdastyqpen kezdesken jıynda sóılegen sóziniń mátini

Prezıdent ǵylymı qaýym aldynda sóılegen sózinde búginde túrli memleketter arasynda tehnologııasy ozyq el bolý úshin qarqyndy kúres júrip jatqanyn atap ótti.

– Biz elimiz ósip-órkendesin desek, eń aldymen, tsıfrlandyrý men jasandy ıntellektiniń damýyna basa mán berýimiz kerek. Bul – meniń Prezıdent retindegi eń mańyzdy maqsatymnyń biri. Jalpy, sońǵy ýaqytta bul salada aýqymdy sharýa atqaryldy, áli de kóp jumys isteýimiz kerek. Keıingi bes jylda ǵylym salasyna salynǵan ınvestıtsııa kólemi alty eseden asty. Elimizde zertteý ýnıversıtetteri kóbeıýde, olardyń naqty óndirispen baılanysy nyǵaıyp jatyr. Úkimettiń málimeti boıynsha, qazir 200-den asa kommertsııalyq joba qolǵa alyndy. Osylaısha, «Ýnıversıtet – zertteý – ınnovatsııa – kommertsııa» ekojúıesi birtindep paıda bolyp jatyr. Ǵylym qalashyqtary salynyp, tehnologııa parkteri jáne ınjınırıng ortalyqtarynyń qurylysy bastaldy. Bir sózben aıtqanda, ǵylym salasynda kóp jyl boıy bolmaǵan oń úrdister baıqalyp jatyr. Bul óte mańyzdy jumysqa sizder de belsene atsalysyp júrsizder. Barshańyzǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent endi elimizdiń jańa Konstıtýtsııasyna saı ǵylym salasy budan da joǵary qarqynmen damıtynyna nazar aýdardy. Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, Ata zańymyzda ǵylymnyń órisin keńeıtý negizgi strategııalyq basymdyqtyń biri retinde kórsetilip otyr. Bul ýnıversıtetterdi, zertteý ınfraqurylymyn damytý, ǵalymdardyń jaǵdaıyn jasaý – Úkimet jumysynyń bir baǵyty ǵana emes, memlekettiń konstıtýtsııalyq mindeti retinde bekitildi degen sóz.

– Qazaqstanda 420-dan astam ǵylymı-zertteý uıymy bar. Onda 27 myńnan asa ǵalym men ǵylymı qyzmetker eńbek etip júr. Bul – óte úlken akademııalyq korpýs. Ásirese, ǵylymı ortanyń jasaryp kele jatqany qýantady. Otandyq ǵalymdardyń jartysyna jýyǵy 40 jasqa tolmaǵan. Urpaqtar sabaqtastyǵy kóz ilespes jyldamdyqpen damyp jatqan álemde ǵylymnyń zaman talabyna saı bolýyna múmkindik beredi. Men qazaq ǵylymynyń keleshegine úmitpen qaraımyn. Áıtse de halyqaralyq tájirıbemen jete tanys adam retinde otandyq ǵylymnyń qazirgi jaı-kúıin asyra baǵalaýdan, «tolaıym tabysqa jetti» dep aıtýdan aýlaqpyn. Degenmen ǵylymdy damytý úshin bizde ınfraqurylym da, adamı áleýet te bar. Úkimet pen ǵylymı qoǵamdastyqtyń aldynda ortaq strategııalyq maqsat tur. Ol – anaǵurlym tıimdi ǵylymı orta qalyptastyrý, ekonomıkadaǵy ınnovatsııany yntalandyrý, ǵylymdy óndirispen barynsha ushtastyrý. Ashyǵyn aıtqanda, sheshimin kútken másele shash etekten, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev ǵylymdy qarjylandyrý isine qatań tártip kerek, qarajatty basymdyqtarǵa qaraı jumsaǵan jón dep sanaıdy.

– Memleket sońǵy alty jylda ǵylymǵa arnalǵan qarjyny birneshe ese ulǵaıtty. Jyl saıyn ǵylymǵa 200 mıllıard teńgeden astam, tipti, budan da kóp, 500 mıllıon dollardan asa qarjy bólinedi. Bul – Qazaqstan úshin qomaqty aqsha. Alaıda ǵylymdy qarjylandyrýdyń naqty nátıjesin ázirge kóre almaı otyrmyz. Bas prokýratýra salalyq mınıstrlikte jáne Ǵylym qorynda kóptegen ári aýqymdy qarjylyq zańbuzýshylyqtarǵa jol berilgenin áshkereledi. Nelikten osylaı bolǵanyn tap basyp aıtý qıyn. Grant alýshylardy akkredıtteýden bastap qarjylandyrý úderisiniń barlyq kezeńinde kemshilikter kózge kórinip tur. Meniń túsinigimde, ǵylym men jemqorlyq bir birine kereǵar qubylys, ekeýi qatar atalmaýǵa tıis. Memleket qarjysyn jymqyrǵysy keletin kez kelgen áreketke tosqaýyl qoıatyn súzgi ne kedergi joq. Ǵylymı úderisti damytýdyń tujyrymdy kózqarasy qalyptaspaǵan. «Áıteýir qarajatty qalaıda ıgersek boldy» degen ustanym tamyr jaıǵan. Ǵylymı jumystyń naqty paıdasy, jańashyldyǵy qandaı? Oǵan eshkim bas qatyrmaıdy. Buǵan qosa, saraptama uzaqqa sozylady. Jobalar ýaqtyly iske aspaıdy. Úkimet atalǵan máselelerdi egjeı-tegjeıli tekserip, jaǵdaıdy túzeý úshin shuǵyl sharalar qabyldaýy qajet, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń pikirinshe, ǵylymı ázirlemeler elge naqty paıda ákelýi kerek. Ókinishke qaraı, bul buljymas aksıomany qaıtalaýǵa týra kelip tur.

– Ǵylym qoryna ınnovatsııany yntalandyrýǵa arnalǵan jańa quzyretter berildi. Biraq jumystyń nátıjesi joq. Qordyń qyzmetin qaıta saralaý qajet. Ózimizdi aldaýdyń ne qajeti bar? Ǵylym bar sııaqty, biraq onyń naqty paıdasyn kórmeı otyrmyz. Maǵan úsh myńnan astam qoldanbaly ǵylymı jobanyń tek 193-i ǵana kommertsııalandyrýǵa laıyq dep tanylǵany, al naryqqa bar-joǵy 29 joba shyqqany baıandaldy. Ókinishke qaraı, ındýstrııaǵa áseri, qaıtarymy óte az. Taǵy bir keleńsiz jaıt: zamanaýı óndiris qurýǵa bólingen jer telimderi bos jatyr. Al jumysynda olqylyqtarǵa jol bergen Ǵylym qory memleket qarjysyn qaıtarmaǵany óz aldyna, tipti, quqyq qorǵaý organdaryna da shaǵymdanbaǵan. Eshteńe bolmaǵan sııaqty. Alaıda quqyq qorǵaý organdary grant retinde alynǵan aqshanyń keıin Ulttyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq saraptama ortalyǵy men Ǵylym qory qyzmetkerlerine aýdarylǵanyn áshkereledi. Tekseris nátıjesi boıynsha 11 qylmystyq is qozǵaldy. Ulystyń uly kúni – Naýryz meıramy qarsańynda ózim shynaıy qurmetpen qaraıtyn ǵylymı qyzmetkerler týraly osyndaı uıatty derekterdi ashyq aıtý ońaı emes. Biraq Konstıtýtsııadaǵy Zań men tártip qaǵıdaty ǵylym qaıratkerlerine de qatysty. Ǵylymı qoǵamdastyqtyń abyroı-bedeline nuqsan keltiretin osy jaǵymsyz jaıt jaýapkershiliktiń bolmaýy, baqylaýdyń nasharlyǵy jáne protsesterdi tsıfrlandyrýdyń tómen deńgeıi qaıda ákelip soǵatynyn anyq kórsetti. Barlyq ǵylymı ázirleme qoldanbaly mánge ıe bolýǵa tıis. Ekonomıkanyń naqty sektorlaryna belsendi engizilýi kerek. Álbette qazaq ǵylymynyń damýynda sátti mysaldar barshylyq. Aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmaıdy. Biraq shynaıy tabysqa jetkimiz kelse, sátsizdikterden sabaq alýymyz kerek. Týrasyn aıtqan jón. Shyndyqty burmalaýǵa túbegeıli qarsymyn. Biraq qur sóz ben maqtangershilikti jaqtyrmaımyn, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent ınnovatsııalyq saıasatty júrgizý quzyreti Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine berilgenin, «Indýstrııalyq PhD» mamandaryn daıarlaý baǵdarlamasy iske qosylǵanyn, irgeli zertteýlerdi turaqty qarjylandyrý tetigi engizilgenin, sondaı-aq jetekshi ǵalymdarǵa eńbekaqy tóleýdiń jańa ádistemesi zań júzinde bekitilgenin alǵa tartty.

– Alaıda qabyldanyp jatqan sharalarǵa qaramastan, ǵylymı ázirlemelerden aýyz toltyryp aıtarlyq ekonomıkalyq áser ázirge joq. Bul jaǵdaıdyń sebepterin anyqtaýymyz kerek. Ǵylym akademııasy, tıisti ınstıtýttar, ǵalymdar men bıznes-qoǵamdastyq osy tyǵyryqtan shyǵaratyn usynys berýge tıis. Basqasha aıtqanda, ǵylymı ázirlemelerdi kommertsııalandyrýdy qolǵa alǵan jón. Negizi, bul áldeqashan oryndalýǵa tıis mindeti edi. Biraq eshten kesh jaqsy. Strategııalyq maqsatymyz – ǵylym men ınnovatsııaǵa keletin ınvestıtsııany eseleý. Bul iske jeke kásiporyndar men kásipkerler de atsalysýy qajet. ıAǵnı, ǵylym – jalpyhalyqtyq is. Máseleni osylaı tótesinen qoıýmyz kerek. Úkimet ǵylymdy basqarýdyń nátıjege qurylǵan jáne bıznespen seriktestikti damytýdy kózdeıtin tıimdi modelin jasaqtaýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy osydan úsh jyl buryn elimizde álemniń eń úzdik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý jóninde naqty tapsyrma bergenin eske saldy.

– Bul Qazaqstanǵa óte qajet. Osy bastama, eń aldymen, jastardyń óz jerimizde sapaly bilim alýyna jol ashady. Biz sol arqyly elimizdiń joǵary bilim júıesine halyqaralyq baǵdarlamalar men ozyq standarttardy engize alamyz. Jalpy, osy ýaqyt ishinde aýqymdy sharýa atqaryldy, 33 ýnıversıtettiń fılıaly ashyldy. Onyń ishinde Máskeý ınjenerlik fızıka ınstıtýty, Arızona ýnıversıteti, Sorbonna, Lotarıngııa ýnıversıteti, Kardıff ýnıversıteti, De Montfort ýnıversıteti, Beıjiń til jáne mádenıet ýnıversıteti sııaqty bedeldi joǵary oqý oryndary, sondaı-aq Lý Ban sheberhanasy bar. Biraq bul jumys álemniń úzdik ýnıversıtetterimen seriktestik ornatýmen aıaqtalmaýy kerek. Bizge esep úshin ashylǵan, ulttyq ǵylymdy damytýǵa qaýqarsyz fılıaldardyń qajeti joq. Basty nazar sanda emes, sapada bolýǵa tıis. Qazaqstanda jumys isteıtin ár fılıal joǵary bilim salasyndaǵy básekeni arttyrýǵa yqpal etýi kerek. Osy máseleni muqııat zerdeleý mańyzdy. Qazir elimizdegi shetel joǵary oqý oryndarynyń fılıaldarynda bilim alyp jatqan stýdentterdiń deni – memlekettik grant ıeleri. Elimizde jergilikti joǵary oqý orny men sheteldik ýnıversıtetterge beriletin memlekettik oqý granttarynyń aqysynda úlken aıyrmashylyq bar. Úkimettiń málimeti boıynsha, bir stýdentti oqytý úshin sheteldik fılıalǵa bólinetin memlekettik grant kólemi ulttyq mártebesi bar ýnıversıtetterge bólinetin grant kóleminen bes ese artyq. Mundaı jaǵdaıda básekelestik týraly sóz aıtýdyń ózi orynsyz bolýy múmkin. Sondyqtan Úkimet sheteldik joǵary oqý oryndaryna bólinetin memlekettik grant qunyn qaıta pysyqtap, tıisti taldaý júrgizgeni jón bolady, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev kásiptik, ǵylymı, ınjenerlik-tehnıkalyq mamandardy sapaly daıarlaýǵa kúsh salýdyń mańyzyna toqtaldy.

– Ózderińizge málim, bıylǵy jyldy «Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly» dep jarııaladym. ıAǵnı Qazaqstandy ǵylymı-tehnologııalyq turǵydan damytyp, tehnıka men óndiristik protsesterdi arttyrý úshin shara qabyldaýymyz kerek. Meniń oıymsha, bizde zańgerler, fılologtar men dıplomattar, ıaǵnı, gýmanıtarlyq sala mamandary óte kóp. Ulttyń mentalıtetin ózgertýimiz kerek. Al ol qalaı ózgeredi? Ol úshin ǵylym men tehnologııaǵa moıyn burýymyz qajet. Bul bizdiń qolymyzdan kelmeı me? Qazaqstanda týra maǵynasynda sana revolıýtsııasyn jasaýymyz kerek dep oılaımyn. Osy oraıda ýnıversıtetterdiń erekshe mıssııasyn atap ótkim keledi. Olar bilimdi, parasatty, eldiń keleshegi úshin jaýapkershilik arqalaı alatyn azamattardyń jańa býynyn tárbıelep shyǵarýda aıryqsha ról atqarady. Memlekettiń zııatker qaýymy ýnıversıtet qabyrǵasynda qalyptasady. Bilim berý salasyn áleýmettik qyzmet retinde qabyldaý durys emes. Qazirgi qubylmaly álemde bilim mańyzdy óndiristik kúshke aınaldy. Jastarymyzdyń ǵylymǵa, ınnovatsııalyq kásipkerlikke, ozyq tsıfrlyq daǵdylardy meńgerýge qyzyǵýshylyq tanytatyny qýantady. Memlekettiń mindeti – jastardy sapaly bilimmen qamtamasyz etý, olardyń zamanaýı ǵylymı bazada jumys isteýine, dúnıe júzimen akademııalyq baılanys ornatýyna jaǵdaı jasaý. Kóp uzamaı Jasandy ıntellekt ýnıversıteti ashylady. Muny mańyzdy ýaqıǵalardyń biri dep aıtýǵa bolady. Oqý orny alǵashqy stýdentteri men magıstranttaryn bıyl qabyldaýdy josparlap otyr. Іrgeli ǵylymsyz jasandy ıntellektini damytý múmkin emes ekenin túsingen jón. Algorıtmder men kúrdeli ınjenerlik ónimder, eń aldymen, damyǵan ǵylymı jáne ýnıversıtettik ortada paıda bolady. Sol sebepti osy baǵytqa aıryqsha kóńil bólemiz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń paıymdaýynsha, ǵylym qalashyqtary men qarqyndy damıtyn qalalar ınvestıtsııa jáne jańa tehnologııalardy tartý ortalyǵyna aınalýǵa tıis.

– Osy mindetti iske asyrý úshin tıisti tujyrymdama qabyldandy. Bul kontseptsııaǵa sáıkes myqty ǵylymı- tehnologııalyq parkter qurý josparlanyp otyr. Meniń tapsyrmam boıynsha Kýrchatov qalasyna ǵylym qalashyǵy mártebesin berý jumysy bastalyp ketti. Parlament osyndaı qalashyqtardyń quqyqtyq mártebesin jáne qarjylandyrý tetikterin aıqyndaıtyn zań jobasyn qarap jatyr. Ǵylymdy arqaý etken aýmaqtar qurý – bizdiń strategııalyq basymdyqqa ıe maqsatymyz. Jańa Konstıtýtsııada qarqyndy damıtyn qalalar úshin arnaıy quqyqtyq rejım bekitildi. Sondyqtan Alatau City joǵary tehnologııalar salasyndaǵy ınvestorlar úshin tartymdy jobaǵa aınalady dep senemiz. Jalpy, memleket óńirlerde ǵylym men ınnovatsııany damytýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Soǵan sáıkes ákimderge ǵylymı-tehnologııalyq saıasatty júrgizý quzyreti berildi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy sózin qorytyndylaı kele, elimizdiń ǵylymı-akademııalyq qoǵamdastyǵyna úndeý jasady.

– Qazaqstannyń erteńi qandaı bolatyny, ınnovatsııalyq jáne ozyq elge aınalý múmkindigi sizderdiń ıdeıalaryńyzǵa, zertteýlerińizge, jasaǵan eńbekterińiz ben ashqan ǵylymı jańalyqtaryńyzǵa tikeleı baılanysty. Kúsh-jiger biriktirip, Qazaqstandy Eýrazııadaǵy jetekshi ǵylymı, tehnologııalyq ortalyqtardyń birine aınaldyra alamyz. Men buǵan senimdimin, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev ǵalymdar jańa Konstıtýtsııanyń mán-mazmunyn jurtshylyqqa tereń túsindirýge aıtarlyqtaı úles qosqanyna nazar aýdaryp, ǵylym eldikti nyǵaıtýdyń mańyzdy quraly ekenin aıtty.

Jıyn sońynda Prezıdent eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna qosqan eleýli úlesi úshin bir top azamatqa memlekettik nagradalar tabystady.