Prezıdenttiń TMD memleketteri basshylary keńesiniń otyrysynda sóılegen sóziniń tolyq mátini
ASTANA. KAZINFORM — Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jıynǵa qatysýshylarǵa iltıpat bildirip, sammıtti oıdaǵydaı uıymdastyrǵany jáne qonaqjaılyq kórsetkeni úshin Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedovke alǵys aıtty.
– Qazaqstan Túrikmenstannyń Uıymǵa tóraǵalyq jasaǵan kezeńiniń nátıjelerin jáne TMD-nyń ortaq kún tártibin ilgeriletýge qosqan úlesin joǵary baǵalaıdy. Osyǵan oraı, qurmetti áriptes, Sizdiń joǵary kásibı deńgeıdegi jumysyńyzǵa rızashylyǵymdy bildiremin. Búgingi sammıt Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń 35 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyr. Ózderińizge málim, Qazaqstan Uıymnyń bastaýynda turdy. 1991 jyly qol qoıylǵan Almaty deklaratsııasy shyn máninde memleketterimizdiń tarıhyndaǵy betburysty sát boldy. TMD-nyń qurylýy postkeńestik keńistiktegi jappaı qaqtyǵystyń aldyn aldy. TMD-nyń biriktirýshi mıssııasy elderimiz táýelsizdik alǵan kezeńde aıqyn kórindi desek, artyq aıtqanymyz emes. Odaq quramyndaǵy elder irge bólgen kúrdeli sátte tarıhı baılanystarymyzdy saqtap, memleketaralyq yqpaldastyqtyń múldem jańa formatyn qurdyq. Osy jyldarda Dostastyq uıymy senim men yntymaqtastyqty dáripteıtin tıimdi kópjaqty tetik retinde búkil álemge keńinen tanyldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent TMD-nyń eń úlken baılyǵy – halyqtar dostastyǵy, ortaq mádenı jáne rýhanı mura ekenine nazar aýdardy.
– Kóz aldymyzda halyqaralyq qatynastardyń jańa qurylymy qalyptasyp keledi. Jahandyq ekonomıkalyq baılanystar júıesi kúıreı bastady. Tehnologııalyq báseke kúsheıdi, belgisizdik beleń alyp, aldaǵyny boljaý qıyndaı tústi. Mundaı jaǵdaıda tikeleı jáne senimdi dıalog órbitip, ár memlekettiń múddesin eskeretin ortaq sheshim tabý erekshe mańyzdy. Dostastyqtyń udaıy suranysqa ıe uıym bolýynyń birden-bir sebebi osy dep oılaımyn. Mereıli jylda Almaty deklaratsııasyndaǵy qaǵıdattarǵa taǵy bir nazar aýdaryp, júrip ótken jolymyzdy qaıta zerdeleýdi jáne keleshek mindetterdi aıqyndaýdy usynamyn. Qarasha aıynda Almatyda Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen atalǵan tarıhı qujattyń qabyldanǵanyna 35 jyl tolýyna oraı halyqaralyq konferentsııa ótedi. TMD memleketteriniń ǵalymdaryn, quqyqtanýshylaryn, tarıhshylary men sarapshylaryn konferentsııa jumysyna belsendi túrde qatysýǵa shaqyramyz, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, jańa tarıhı meje aldyndaǵy ortaq mindet – Dostastyqtyń halyqaralyq bedeldi uıym retindegi áleýetin kúsheıtip, jańa geosaıası jaǵdaıǵa beıimdeý. Budan keıin Prezıdent basty yqpaldastyq baǵyttaryna toqtaldy. Eń áýeli, TMD-nyń uzaqmerzimdi basymdyqtaryn belgileý qajet.
– Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn damytý tujyrymdamasy 2007 jyly bekitilip, alty jyl buryn jańartylǵan edi. Odan keıin qabyldanǵan baǵdarlamalar men qujattar kóbine belgili bir salaǵa qatysty boldy. Sondyqtan kóbine bir-birimen sáıkespeıdi. Olardyń bárin biriktirip, ózara baılanysty birtutas júıe túzgen jón. Keleshekte Dostastyqtyń qandaı bolǵanyn qalaımyz? Eýrazııadaǵy geosaıası arhıtektýra jyldam ózgerip jatqan kezeńde onyń orny qandaı bolmaq? TMD-ǵa múshe memleketter osy saýaldardyń naqty jaýabyn tabýymyz qajet. Sondyqtan Atqarýshy komıtetke elderimizdiń úkimetterimen birlesip, TMD-nyń 2035 jylǵa deıingi damý strategııasyn ázirleýdi usynamyn. Bul – ortamerzimdi perspektıva. Eń aldymen, memleketterimiz úshin asa mańyzdy basymdyqtarǵa mán bergen jón. Olar: ekonomıka, energetıka, ınfraqurylym, ozyq tehnologııalar jáne adam kapıtaly. Mundaı tásil ornyqty progreske jetý jolyndaǵy is-áreketimizdiń úılesimdi ári birizdi bolýyna septigin tıgizedi, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysynyń pikirinshe, ekonomıkalyq yqpaldastyqty tereńdetý jáne ındýstrııalyq-tehnologııalyq seriktestikti jetildirý erekshe mańyzǵa ıe. Bul rette ol Qazaqstan TMD elderiniń naryǵyna ádettegideı basymdyq beretinin aıtty – elimizdiń syrtqy saýda aınalymynyń shıreginen astamy Uıymǵa múshe memleketterdiń úlesinde.
– Ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha TMD elderimen saýda aınalymy 40 mıllıard dollarǵa jýyqtady, al bıylǵy jeti aıda 10 paıyzǵa ósti. Birlesken óndirister ashý isinde de úlken tájirıbe qalyptasty. Mysaly, Reseı Federatsııasynyń qatysýymen iske asyrylyp jatqan qazaqstandyq ónerkásip jobalary portfelinde jalpy quny 61 mıllıard dollar bolatyn 178 joba men bastama bar, onyń 124-i júzege asyryldy. Ózbekstanmen arada quny shamamen 2 mıllıard dollar bolatyn 80 joba boıynsha jumys júrgizilýde. Belarýspen arnaıy jáne aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń birlesken óndirisi jolǵa qoıyldy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdenttiń aıtýynsha, Qazaqstan bir mezgilde Reseı baǵytynda, sondaı-aq Ózbekstan jáne Qyrǵyzstan elderimen aradaǵy shekara mańynda ındýstrııalyq-saýda ortalyqtarynyń jelisin quryp jatyr. Ónerkásip jáne saýda salasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda quqyqtyq baza jasaldy.
– TMD keńistiginiń biraz bóliginde iskerlik baılanystardy damytýǵa jáne jańa óndiris oryndaryn ashýǵa arnalǵan zamanaýı ınfraqurylym qalyptasyp keledi. Endi osy áleýetti barynsha utymdy paıdalaný kerek. Basqasha aıtqanda, ózara saýda-sattyqtaǵy negizsiz, qoldan jasalǵan kedergilerden arylǵan jón. Qyzmetter naryǵyn keńeıtip, ınvestıtsııaǵa qolaıly jaǵdaı jasaý qajet. Dostastyq aıasynda birlesken iri bastamalardy júzege asyrý atalǵan jumystyń qısyndy jalǵasy bolýǵa tıis. Osy oraıda, TMD elderiniń 2027-2030 jyldarǵa arnalǵan úzdik ındýstrııalyq-tehnologııalyq jobalarynyń tizimin jasaqtaýdy usynamyn. Meniń oıymsha, qosylǵan quny joǵary ónim óndirisine basa mán bergen durys. Bul ekonomıkaǵa serpin beretin jańa nysandardy qurýǵa septigin tıgizedi. Sonymen qatar Qazaqstan osy mindetterdiń kúrdeli ekenin eskere otyryp, ekonomıkalyq saladaǵy artyqshylyqtary men jetistikterin tıimdi paıdalaný múmkindiginen bas tartpaıdy jáne pragmatıkalyq ustanymynda qala beredi. Atalǵan iske damý ınstıtýttary, qarjy uıymdary jáne bıznes atsalysýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Kólik baılanysyn damytý jáne tranzıt áleýetin nyǵaıtý yntymaqtastyqty keńeıtetin taǵy bir perspektıvti baǵyt retinde ataldy.
– Qazaqstan úshin Soltústik – Ońtústik, Batys Qytaı – Batys Eýropa dálizderi, sondaı-aq Transkaspıı baǵyty basty kúre joldar sanalady. Olardy bir-birimen úılesimdi ushtastyra bilsek, qurlyq arqyly júk tasymalynyń tıimdiligi aıtarlyqtaı artady. TMD-ǵa múshe memleketter aýmaǵy arqyly ótetin basty kólik joldaryn ushtastyrý tujyrymdamasy osy maqsatqa qyzmet etpek. Atalǵan qujat bıyl mamyr aıynda elimizdiń bastamasymen qabyldanǵan edi. Qazaqstan osy tujyrymdamany júzege asyrýǵa naqty úles qosýda. Tamyz aıynda jalpy uzyndyǵy 1,5 myń shaqyrymnan asatyn Aral – Kaspıı magıstraliniń qurylysy bastaldy. Atalǵan strategııalyq joba paıdalanýǵa berilgen kezde Qytaıdan Eýropaǵa deıingi avtojol shamamen myń shaqyrymǵa, al tranzıt júkterdi jetkizý merzimi úsh táýlikke deıin qysqarady. Basqa da iri jobalar boıynsha jumys jalǵasyp jatyr. Bul rette «Jumsaq ınfraqurylym», ıaǵnı júk tasymalyn tsıfrlandyrý, elektrondy qujat aınalymy jáne shekaradaǵy rásimderdiń úılesimdiligi zor ról atqarady. Basty maqsat – «Biryńǵaı tsıfrlyq dáliz» qalyptastyrý. Bizdiń usynysymyz boıynsha Ózbekstanmen jáne Qyrǵyzstanmen ruqsat qujattaryn elektrondy formatta almasý jolǵa qoıyldy. Reseı jáne Belarýs elderimen de dál osyndaı jumys júrgizilip jatyr. Reseı tarapymen birlesip bıyl mamyr aıasynda júrgizýshisiz júk kólikterimen alǵashqy transshekaralyq júk tasymaly uıymdastyryldy. Anaǵurlym tıimdi sheshimderdi TMD aýmaǵynda jappaı taratý qajet dep sanaımyn, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdent tsıfrlandyrý róli artyp, jasandy ıntellektini nemese sýperıntellektini qoldaný aıasy keńeıip kele jatqanyna nazar aýdardy. Onyń paıymdaýynsha, jańa tehnologııalardy ıgerip, tól ázirlemelerin engizý TMD elderi ekonomıkasynyń básekege qabiletin aıqyndaıtyn negizgi faktor bolmaq. Bul rette Qasym-Jomart Toqaev jasandy ıntellekt strategııasy, zańnama, memlekettik qoldaý sharalary boıynsha tájirıbe almasatyn turaqty mehanızm qalyptastyrý bastamasyn kóterdi. Oǵan ǵylymı ortalyqtar, ýnıversıtetter, kompanııalar men startaptar qatysa alady. Sondaı-aq Prezıdent kelesi jyldyń alǵashqy toqsanynda Astanada JI salasy mamandarynyń TMD aıasyndaǵy arnaıy forýmyn ótkizýdi usyndy.
Memleket basshysy mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy kúsheıtýdiń mańyzyna toqtaldy. Óıtkeni adamdar arasyndaǵy tyǵyz qarym-qatynas, ózara senim, uqsas mentalıtet, sondaı-aq orys tili TMD-nyń biregeı sıpatyn pash etetin erekshelikter sanalady.
– Qazaqstannyń usynysymen TMD memleketteri basshylarynyń mádenıet salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý týraly málimdemesi qabyldandy. Tamyz aıynda tuńǵysh ret Astanada TMD volonterler forýmy ótti. Osy arada volonterlik uǵymy nemese izgi ister saıasaty jańa Konstıtýtsııamyzda kórinis tapqanyn atap ótkim keledi. ıAǵnı volonterler konstıtýtsııalyq mártebege ıe boldy, soǵan sáıkes olardyń qyzmetine erekshe qamqorlyq kórsetiledi. Bastamalarymyzǵa árdaıym qoldaý bildiretin áriptesterime jáne TMD elderi úkimetteriniń basshylaryna alǵys aıtamyn. Elderimiz arasyndaǵy qarym-qatynasta orys tiliniń atqaratyn rólin atap ótken mańyzdy. Orys tili ózara túsinisýge, bilim berý, ǵylym salalaryndaǵy seriktestik pen adamdar arasyndaǵy baılanystyń keńeıýine yqpal etýde. Bul aıdan anyq dúnıe. Sondyqtan qadirli áriptesterimdi Halyqaralyq orys tili uıymynyń qyzmetin qoldaýǵa shaqyramyn. Dúnıe júzinde orys tilin ár túrli deńgeıde meńgergen 300 mıllıonǵa jýyq halyq bar. Sondyqtan atalǵan uıymnyń keleshegi jarqyn. Men buǵan senimdimin. Sonymen qatar TMD elderiniń tilderi men mádenı áralýandyǵyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, búkil halyqtyń tarıhyna, dástúri men mádenıetine qurmetpen qaraý asa mańyzdy. Bizge halyqtarymyzdyń dostyǵyna arqaý bolatyn jańa yntymaqtastyq joldaryn izdeý qajet. Jastardyń oqýǵa qushtarlyǵyna qoldaý bildirý óte ózekti. Sebebi artyq bilim – kitapta. Kitap oqyǵan adam ǵana bilimdi, parasatty tulǵa bolyp qalyptasyp, ómirden óz ornyn tabady. Internet ústemdik qurǵan, TikTok-mentalıteti sekildi qubylys paıda bolyp, jastardyń minez-qulqy ózgergen zamanda buǵan mán bermese bolmaıdy. Qazaqstanda Ulttyq kitap kúni belgilendi. «Ult oqıtyn 100 kitap» jobasy iske asyrylyp jatyr. Osy ıdeıany ári qaraı órbitip, halyqtarymyzdyń ádebı jaýharlarynan quralǵan «TMD kitaphanasynyń altyn qoryn» jasaýdy usynamyn. Atalǵan qordy qurylysy kelesi jyldyń orta sheninde aıaqtalatyn Astanadaǵy Prezıdent kitaphanasynda ornalastyrýǵa bolar edi. Joba aıasynda kásibı aýdarmany da qamtyp, kópshilik erkin paıdalanatyn tsıfrlyq kitaphana jasaqtaýǵa bolady. Úzdik ádebı shyǵarmalardy nasıhattaý arqyly Dostastyq halyqtarynyń tarıhyn, mádenıetin jáne rýhanı murasyn zerdeleý múmkindigi jastarymyzdyń ózara túsinistigine jol ashatyny, eń bastysy, qazirgi qubylmaly zamanda yntymaǵymyzdy nyǵaıta túsetini sózsiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Prezıdent Dostastyqtyń halyqaralyq baılanysyn keńeıtý qajet dep sanaıdy. Atap aıtqanda, Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń usynysymen TMD janynan Baıqaýshylar jáne Seriktester ınstıtýty qurylǵanyn eske saldy.
– Osy bastamanyń jelisimen «TMD plıýs» formaty paıda boldy. Endigi qadam – alǵashqy «TMD plıýs» sammıtin uıymdastyrý dep oılaımyn. Joǵary deńgeıdegi mundaı kezdesý yqpaldastyq geografııasyn keńeıtip, eýrazııalyq aýqymdaǵy ashyq ári suranysqa ıe alań retinde Uıymnyń rólin kúsheıtedi. Qazaqstan konstrýktıvti ustanymǵa saı Eýrazııadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq tujyrymdamasyn jetildirý boıynsha ortaq jumysqa atsalysýǵa nıetti. Atalǵan qujattyń sıpaty jaǵymdy, konfrontatsııalyq mazmunnan ada bolǵany jón, – dedi Prezıdent.
Memleket basshysy sóz sońynda 35 jyl ishinde Dostastyq uıymy memleketter men halyqtar ómiriniń ajyramas bóligine aınalǵanyn atap ótti. Sondaı-aq kelesi jyly TMD-ǵa tóraǵalyq etetin Ózbekstanǵa sáttilik tiledi.
Jıynda Túrikmenstan Prezıdenti Serdar Berdimuhamedov, Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Armenııa Premer-mınıstri Nıkol Pashınıan, Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, Ózbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeev jáne TMD Bas hatshysy Sergeı Lebedev sóz sóıledi.
