Prezıdent teńge alǵash engizilgen qıyn jyldardy eske aldy

Fılm táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna arnalǵandyǵyn atap ótken jón.

«RF vıtse-premeri Aleksandr Shoxın basqarǵan delegatsııa Qazaqstanǵa keldi. Bizge oryndaýǵa kelmeıtin talaptar qoıa bastady, depozıtke 700 mıllıon dollardy ornalastyrýdy talap etti. Bizge tipti tıimdi emes mindetter júktedi. Ony biz qalasaq ta, oryndaı almas edik», - deıdi táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda Qazaqstannyń Premer-Mınıstri bolǵan Sergeı Tereşenko KTK telearnasynyń derekti fılminde.

Osydan soń, fılmde Prezıdenttiń ashyq aspan astynda xalyqpen júzdesken sáttegi sózderi jazyp alynǵan qysqa beıneúzindi kórsetiledi.

«Reseıliktermen aıyrbas quraly týrasynda kelissózder júrýde, valıýtany qashan aýystyramyz degen talqylaýlar ótkizilip jatyr. Jeke ulttyq aqshany shyǵarý týraly másele kóterilýi yqtımal. Odan úreılenetin eshteńesi joq. Barlyq jerdegideı aıyrbas baǵamyn belgileımiz, basqa ne amalymyz bar?. Qazaqstan bireýge táýeldi bolyp, jalaqyny keshiktire almaıdy ǵoı. Reseımen kelisim jasaımyz, urys-keristiń qajeti shamaly», - deıdi beınerolıkte Elbasy.

Derekti týyndyda áńgimelengenindeı, 1993 jyldyń shilde aıynda jasalǵan kelisimderge qaramastan, Reseı úkimeti kórshilerin qulaqtandyrmaı, óz aqshasyn - jańa keskindegi rýbldi aınalymǵa engizip jiberdi. Biryńǵaı qarjylyq-ekonomıkalyq keńistik resmı túrde jumysyn toqtatty. Shynyna kelgende, mundaı jaǵdaıǵa Qazaqstan daıyn bolatyn. Ómirde joq memlekettiń banknottaryn uzaq qoldanýdy eshkim qalamady. Ulttyq valıýtany jasaqtaý týraly qupııa komıssııany Nursultan Nazarbaev 1992 jyldyń kókteminde-aq quryp qoıǵan bolatyn. 1993 jyldyń kúzinde osy baǵyttaǵy jumystardyń barlyǵy aıaqtaldy. Qazaqstanda ol kezde óziniń banknota shyǵaratyn zaýyty bolmaǵan edi. Buryn barlyq qarajattardy ortalyqtandyrylǵan júıe arqyly Máskeýden jetkizetin. Jańa ulttyq aqshany shyǵarý jónindegi tapsyrysty Reseıge berýge bolmaıdy. Kez kelgen qupııa aqparattyń syrtqa shyǵyp ketýi, saıası jáne ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa alyp keler edi. Qazaqstannyń qaýipsizdik organdary onsyz da Keńes Odaǵynyń burynǵy memleketterinen aǵylyp jatqan rýbldiń aǵynyn úlken qıyndyqpen ustap turǵan bolatyn. Jańa banknottardy basyp shyǵarý jumysy Anglııadaǵy Haıýıkan qalashyǵynda, 300 jyldyq tarıxy bar baspahana - «Harrıson jáne onyń uldary» atty kompanııaǵa júkteldi.

Keńes Odaǵy ýaqytynda Meńdibaı Alın balalar kitaptarynyń sýretshisi bolyp qyzmet etti. Biraq ol alǵashqy ulttyq aqshanyń dızaınyn jasaǵan qupııa toptyń basshysy bolǵan kezde úlken tanymaldylyqqa ıe boldy. Sýretshilerdi Almaty sanatorııalarynyń birinde qamap qoıdy. Sol jerde, kúzettiń qorǵaýynda, táýelsiz eldiń alǵashqy táýelsiz banknottarynyń alǵashqy eskızdary paıda boldy. Sol syzbalarmen sýretshiler sonaý Anglııaǵa attandy.

«Sol kezde meniń alǵash aǵylshyndyqtardy kórgen sátim edi. 90-shy jyldary Almaty qarańǵy, sur bolatyn. Laıner Hıtroý áýejaıyna otyrar kezde terezeden kórgenim meni tań qaldyrdy. Onda jaryq shamdarynan teńiz kórgendeı boldym», - deıdi Alın telearnaǵa bergen suxbatynda.

Daıyn aqshalar Qazaqstanǵa asa qupııa jaǵdaıda, IL-76 júk ushaqtarymen ónerkásiptik qural-jabdyqtar retinde jetkizilip otyrdy. Londonnan Qazaqstanǵa 4 ushaq 18 reıs jasady. Qarajattyń aımaqtarǵa jetkizilýin Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerleri men joǵary laýazymdy polıtseıler qadaǵalap otyrdy. 1993 jyldyń 12 qarashasynda memlekettik telearnalar efırinde el Prezıdentiniń kópten kútken Úndeýi jarııa etildi.

Jańa banknottardy elge Prezıdenttiń ózi kórsetti. Ol kezdegi teńgeniń eń iri nomınaly Abylaıxan beınelengen 100 teńgelik kýpıýra bolatyn. Sol tusta aqshany Keńes Odaǵynyń 500 rýbline 1 teńge deńgeıinde aýystyrý kózdelgen edi. Valıýta almastyrý kezinde onsyz da qańyrap turǵan dúken sóreleri tipti bos qaldy. Sút pen nanǵa uzyn-sonar kezek paıda boldy, dep eske alady derekti fılmde.
«Teńgeni alǵash engizgende óte qıyn matematıkalyq-arıfmetıkalyq problema boldy. Aqshany qalaı aınalymǵa engizemiz, kýpıýralar qandaı bolýy kerek, álemdik valıýtalarǵa shaqqandaǵy baǵamy qandaı bolýy tıis, qalaı úlestirý kerek, Qazaqstanda eshqashan bolmaǵan qarjy júıesin qalaı quramyz!? Halyqaralyq valıýta qorynan mamandardy, Reseıdegi tájirıbeli azamattardy shaqyrýǵa májbúr boldyq. Teńgeni aınalymǵa engizý úshin Ulttyq bankte keminde 500 mıllıon rezerv bolýy kerek. Bizde ol bolǵan joq. Biz ol ýaqyttarda Halyqaralyq valıýta qorynan qaryzǵa aldyq. Ómir májbúrlikke ıteremeledi. Keıin ol aqshany úlken qıynshylyqpen ýaqytynan buryn qaıtaryp berdik», - dedi Elbasy fılmge bergen suxbatynda.

Osylaısha, táýelsiz qarjy júıesi túzildi, táýelsizdik deklaratsııasy qur qaǵazdaǵy deklaratsııa bolýdan qaldy. Degenmen ol áleýmettik máselelerdi sheshti degen sóz emes. Kerisinshe, ınflıatsııanyń kesirinen qıyndyqtar eseleı berdi. Teńgeniń engizilgen birinshi jylynda ınflıatsııa 1158 paıyz boldy.

«Qazir biz qıyn kezeńderdi bastan keshýdemiz. Óndiris kólemi qulaýyn jalǵastyrýda. Inflıatsııa qysýda. Halyq kirisi baǵa ósiminen qalyp barady. Qaıǵyǵa salyna bersek, qoldy sulyq qoısaq, bizge syrttan kelip, eshkim kómektespeıdi. Osyny biz barlyǵymyz túsinýimiz kerek», - deıdi Elbasy sol bir qıyn kezderde telearnalardan sóılegen sózderinde.

N. Nazarbaev 90-shy jyldary aqshasyz qalǵan elge qarajat tartý úshin Halyqaralyq valıýta qorymen jumys isteýge týra kelgendigin atap ótti.

«Birinshi kezderi biz Halyqaralyq valıýta qorymen jumys istedik, olar bizge qarjy berip otyrdy. Bizde ol kezde eshteńe joq edi ǵoı. Bizde zeınetaqy, jalaqy tóleýge, turmysy tómenderdi qoldaýǵa qajetti aqsha joq bolatyn. Biz valıýta qorynan qaryz alyp otyrdyq. Qor árdaıym qarajatyn bererde bizden mindetteme alatyn: shyǵyndardy azaıtýdy, salyq júıesin jónge keltirýdi, zeınetaqyny, jalaqyny qysqartýdy talap etetin. Іstemeseń, xalyqaralyq valıýta qory aqsha bermeıdi. Ózińe, xalyqqa unamasa da, isteýge týra keldi», - dep eske alady Prezıdent.